adhunā sarvākṣirogapratiṣedha upakramyate ---- athātaḥ sarvākṣirogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| prāgrūpa eva syandeṣu tīkṣṇaṃ gaṇḍūṣanāvanam| kārayedupavāsaṃ ca kopādanyatra vātajāt||1||
Sa. syandeṣu pūrvarūpāvasthāyāṃ tīkṣṇameva gaṇḍūṣādikamupavāsaṃ ca syandavantaṃ kārayet, vātotthaṃ kopaṃ muktvā|
dāhopadeharāgāśruśophaśāntyai biḍālakam| kuryātsarvatra patrailāmaricasvarṇagairikaiḥ||2|| sarasāñjanayaṣṭyāhvanatacandanasaindhavaiḥ| ------------------------------------------------|3|
Sa. dāhādiśāntyai biḍālakaṃ kuryāt| sarvatra syande patrailādibhiḥ saindhavāntairbiḍālakaṃ kuryāt|
------------------------------------------------| saindhavaṃ nāgaraṃ tārkṣyaṃ bhṛṣṭaṃ maṇḍena sarpiṣaḥ||3|| vātaje ghṛtabhṛṣṭaṃ vā yojyaṃ śabaradeśajam| māṃsīpadmakakālīyayaṣṭyāhvaiḥ pittaraktayoḥ||4|| manohvāphalinīkṣaudraiḥ kaphe, sarvaistu sarvaje| ------------------------------------------------|5|
Sa. saindhavādi ghṛtamaṇḍena bhṛṣṭaṃ vā pavanaje ghṛtabhṛṣṭaṃ vā rodhraṃ yojyam| māṃsyādibhiḥ pittaraktayorbiḍālakaṃ kuryāt| manaḥśilādibhiḥ kaphaje| sarvaje tu syande sarvaiḥ-pūrvoktairmilitaiḥ, biḍālakaṃ kāryam|
sitamaricabhāgamekaṃ caturmanohvaṃ dviraṣṭaśābarkam| sañcūrṇya vastrabaddhaṃ prakupitamātre'vaguṇṭhanaṃ netre||5||
Sa. caturbhāgapramāṇā manohvā yasmiṃstaccaturmanohvam| dviḥ-dvau vārau, aṣṭāṣṭabhāgapramāṇaḥ śābarako yasmiṃstat dviraṣṭaśābarakam| tena sitamaricasyaikaṃ bhāgaṃ manaḥśilāyāścaturo bhāgān rodhrasya ṣoḍaśa bhāgān sañcūrṇya etatsūkṣmavastrabaddhaṃ prakupitamātre-sadyaḥprakupite, nayane'vaguṇṭhanaṃ hitam| gītiḥ samukhacapalā|
āraṇyāśchagaṇarase paṭāvabaddhāḥ susvinnā nakhavituṣīkṛtāḥ kulatthāḥ| taccūrṇaṃ sakṛdavacūrṇanānniśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam||6||
Sa. āraṇyāḥ kulatthāśchagaṇarase-gośakṛdrase, paṭāvabaddhāḥ susvinnāstathā nakhairvituṣīkṛtāsteṣāṃ cūrṇamekavāramevāvacūrṇanāt sadya eva netrāṇāṃ kopaṃ vidhamati-jayati| praharṣiṇīvṛttam|
ghoṣābhayātutthakayaṣṭirodhrai- rmūtī susūkṣmaiḥ ślathavastrabaddhaiḥ| tāmrasthadhānyāmlanimagnamūrti- rartiṃ jayatyakṣiṇi naikarūpām||7||
Sa. ghoṣādibhiḥ susūkṣmaiḥ ślathavastrabaddhairmūtī-poṭalikā, tāmrasthakāñjikanimagnamūrtiḥ pīḍāṃ nānāvidhāṃ netre dhāritā jayati| indravajrāvṛttam|
ṣoḍaśabhiḥ salilapalaiḥ palaṃ tathaikaṃ kaṭaṅkaṭeryāḥ siddham| seko'ṣṭabhāgaśiṣṭaḥ kṣaudrayutaḥ sarvadoṣakupite netre||8||
Sa. dārvyāḥ palaṃ jalapalaiḥ ṣoḍaśabhiḥ śṛtamaṣṭabhāgaśeṣaḥ seko madhuyutaḥ sarvadoṣakupite cakṣuṣi hitaḥ| āryā gītiḥ|
vātapittakaphasannipātajāṃ netrayorbahuvidhāmapi vyathām| śīghrameva jayati prayojitaḥ śigrupallavarasaḥ samākṣikaḥ||9||
Sa. ekaikadoṣajāṃ sannipātajāṃ vā nayanayornānāvidhāṃ pīḍāṃ śīghrameka eva śobhāñjanakarasaḥ sakṣaudro jayati| rathoddhatāvṛttam|
taruṇamurubūkapatraṃ mūlaṃ ca vibhidya siddhamāje kṣīre| vātābhiṣyandarujaṃ sadyo vinihanti saktupiṇḍikā coṣṇā||10||
Sa. eraṇḍasya taruṇaṃ patraṃ mūlaṃ ca vibhidya-saṃkṣudya, chāgadugdhasiddhaṃ vātābhiṣyande pīḍāṃ sadya eva nihanti| doṣādivaśāt saktupiṇḍī uṣṇā vā rujaṃ hanti| āryā gītiḥ|
āścyotanaṃ mārutaje kvātho bilvādibhirhitaḥ| koṣṇaḥ sahairaṇḍajaṭābṛhatīmadhuśigrubhiḥ||11|| hrīberavakraśārṅgeṣṭodumbaratvakṣu sādhitam| sāmbhasā payasā''jena śūlāścyotanamuttamam||12|| mañjiṣṭhārajanīlākṣādrākṣarddhimadhukotpalaiḥ| kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ secanaṃ raktapittajit||13||
Sa. vātaje'bhiṣyande bilvādibhireraṇḍamūlādibhiḥ saha kvāthaḥ kṛtaḥ koṣṇo hitamāścyotanam| hrīberādiṣu sādhitaṃ sajalenājena payasā uttamaṃ śūlāścyotanaṃ prasādanaṃ bhavet| hrīberaṃ-vālakam| vakraṃ-tagaram| mañjiṣṭhādibhiḥ kvāthaḥ sasitaḥ śiśiraḥ seko raktapittaghnaḥ|
kaseruyaṣṭyāhvarajastāntave śithilaṃ sthitam| apsu divyāsu nihitaṃ hitaṃ syande'srapittaje||14||
Sa. kaserukādirajo vastre śithilaṃ sthitaṃ divyajale kṣiptaṃ syande raktapittaje hitam|
puṇḍrayaṣṭīniśāmūtī plutā stanye saśarkare| chāgadugdhe'thavā dāharugrāgāśrunivartanī||15||
Sa. puṇḍrādibhirmūtī strīkṣīre saśarkare plutā chāgadugdhe vā dāhādihṛt|
śwetarodhraṃ samadhukaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitaṃ| vastrasthaṃ stanyamṛditaṃ pittaraktābhighātajit||16||
Sa. śvetarodhraṃ samadhukaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ vasanasthaṃ stanyena mṛditaṃ pittādijit|
nāgaratriphalānimbavāsarodhrarasaḥ kaphe| koṣṇamāścyotanaṃ miśrairbheṣajaiḥ sānnipātike||17||
Sa. nāgarādirasaḥ śleṣmaṇyāścyotanaṃ koṣṇaṃ hitam| sānnipātike'bhiṣyande miśrairauṣadhaiḥ-etairevānantaroktaiḥ, āścyotanaṃ koṣṇaṃ hitam|
sarpiḥ purāṇaṃ pavane, pitte śarkarayā'nvitam| vyoṣasiddhaṃ kaphe pītvā yavakṣārāvacūrṇitam||18|| srāvayedrudhiraṃ bhūyastataḥ snigdhaṃ virecayet| ------------------------------------------------|19|
Sa. pavane purāṇaṃ ghṛtaṃ hitam| pitte śarkarayā yutaṃ ghṛtaṃ hitam| kaphe vyoṣasiddhaṃ ghṛtaṃ yavakṣārāvacūrṇitaṃ pītvā rudhiraṃ srāvayet| bhūyaḥ snigdhaṃ tato virecayet|
------------------------------------------------| ānūpavesavāreṇa śirovadanalepanam||19|| uṣṇena śūle, dāhe tu payaḥsarpiryutairhimaiḥ| ------------------------------------------------|20|
Sa. ānūpavesavāreṇa śirovadanalepanamuṣṇena kāryaṃ śūle sati| dāhe tu sati kṣīraghṛtānvitaiḥ śītaiḥ pralepaḥ kāryaḥ|
------------------------------------------------| timirapratiṣedhaṃ ca vīkṣya yuñjyādyathāyatham||20||
Sa. timirapratiṣedhaṃ ca paryālocya yathāyogaṃ cikitsitaṃ yuñjyāt|
ayameva vidhiḥ sarvo manthādiṣvapi śasyate| aśāntau sarvathā manthe bhruvorupari dāhayet||21||
Sa. eṣa eva vidhiraśeṣeṣu manthādiṣvapi śasyate| sarvathaivāśāntau manthe bhruvorupari dāhayet|
rūpyaṃ rūkṣeṇa godadhnā limpennīlatvamāgate| śuṣke tu mastunā vartirvātākṣyāmayanāśinī||22||
Sa. rūpyaṃ godadhnā rūkṣeṇa limpet| tasmin dadhni nīlatvamāgate śuṣke ca mastunā vartirvātākṣiroganāśinī|
sumanaḥkorakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā| pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā divyena vāriṇā||23||
Sa. sumanaḥkalikādayo vartirdivyena jalena piṣṭā pittaraktahṛt|
saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ| phena aileyakaṃ sarjo vartiḥ śleṣmākṣiroganut||24||
Sa. saindhavādibhirvartiḥ śleṣmākṣirogajit|
prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvaṃ dārvī cāṣṭapalaṃ pacet| jaladroṇe rase pūte punaḥ pakve ghane kṣipet||25|| puṣpāñjanāddaśapalaṃ karṣaṃ ca maricāttataḥ| kṛtaścūrṇo'thavā vartiḥ sarvābhiṣyandasambhavān||26|| hanti rāgarujāgharṣān sadyo dṛṣṭiṃ prasādayet| ayaṃ pāśupato yogo rahasyaṃ bhiṣajāṃ param||27||
Sa. praprauṇḍarīkādikamaṣṭapalaṃ pṛthagjaladroṇe pacet| rase pūte punaḥ śṛte ghane ca puṣpāñjanāddaśa palāni, marīcātkarṣaṃ ca kṣipet| kṛtaścūrṇo'thavā vartiḥ sarvābhiṣyandotthān rāgādīn hanti| tathā sadya eva dṛṣṭiṃ prasādayet| eṣa pāśupatākhyo yogo bhiṣajāṃ paraṃ rahasyam|
śuṣkākṣipāke haviṣaḥ pānamakṣṇośca tarpaṇam| ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena vā'ṇunā||28|| pariṣeko hitaścātra payaḥ koṣṇaṃ sasaindhavam| ------------------------------------------------|29|
Sa. śuṣkākṣipāke ghṛtasya pānamakṣṇośca jīvanīyasiddhena ghṛtena tarpaṇaṃ hitam| aṇunā tailena nasyaṃ hitam atra ca kṣīraṃ koṣṇaṃ saindhavayutaṃ pariṣeko hitaḥ|
------------------------------------------------| sarpiryuktaṃ stanyapiṣṭamañjanaṃ ca mahauṣadham||29|| vasā vā''nūpasattvotthā kiñcitsaindhavanāgarā| ------------------------------------------------|30|
Sa. nāgaraṃ stanyapiṣṭaṃ ghṛtānvitamañjanaṃ hitam| ānūpaprāṇijā vā vasā kiñcitsaindhavaśuṇṭhīyutā [ añjanaṃ ] śasyate|
------------------------------------------------| ghṛtāktān darpaṇe ghṛṣṭān keśān mallakasampuṭe||30|| dagdhvā''jyapiṣṭā lohasthā sā maṣī śreṣṭhamañjanam| ------------------------------------------------|31|
Sa. keśān ghṛtāktān darpaṇe ghṛṣṭān mallakasampuṭe dagdhvā ghṛtapiṣṭā lohapātrasthā sā maṣī śreṣṭhamañjanam|
------------------------------------------------| saśophevā'lpaśophe ca snigdhasya vyadhayetsirām||31|| rekaḥ snigdhe punardrākṣāpathyākvāthatrivṛdghṛtaiḥ| ------------------------------------------------|32|
Sa. saśophe'lpaśophe vā snigdhasya sirāṃ vidhyet| snigdhasya punardrākṣādibhirvirekaḥ|
------------------------------------------------| śvetarodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ tāntavasthitam||32|| uṣṇāmbunā vimṛditaṃ sekaḥ śūlaharaḥ param| ------------------------------------------------|33|
Sa. śvetarodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ vastrasthitamuṣṇāmbunā mṛditaṃ sekaḥ śūlahṛtparam|
------------------------------------------------| dārvīprapauṇḍarīkasya kvātho vā''ścyotane hitaḥ|33|
Sa. dārvīprapauṇḍarīkayośca kvātha āścyotane hitaḥ|
sandhavāṃśca prayuñjīta gharṣarāgāśruruggharān| ------------------------------------------------||33||
Sa. sandhāvāṃśca vakṣyamāṇān gharṣādiharān prayuñjīta|
tāmraṃ lohe mūtraghṛṣṭaṃ prayuktaṃ netre sarpirdhūpitaṃ vedanāghnam| tāmre ghṛṣṭo gavyadadhnaḥ saro vā yuktaḥ kṛṣṇāsaindhavābhyāṃ variṣṭhaḥ||34.5||
Sa. lohabhāṇḍe tāmraṃ gomūtreṇa ghṛṣṭaṃ sarpirdhūpitaṃ netre prayuktaṃ pīḍāhṛt| gavyadadhisarastāmre ghṛṣṭaḥ kṛṣṇāsaindhavayukto netre prayukto varīyān vedanāghnaḥ sandhāvaḥ|
śaṅkhaṃ tāmre stanyaghṛṣṭaṃ ghṛtāktaiḥ śamyāḥ patrairdhūpitaṃ tadyavaiśca| netre yuktaṃ hanti sandhāvasaṃjñaṃ kṣipraṃ gharṣaṃ vedanāṃ cātitīvrām||35.5||
Sa. śaṅkhaṃ stanyena tāmre ghṛṣṭaṃ śamīpatrairyavaiśca ghṛtāktairdhūpitaṃ tatsandhāvasaṃjñaṃ netre prayuktaṃ śīghraṃ gharṣaṃ vedanāmatidāruṇāṃ ca hanti| śālinyau vṛtte|
------------------------------------------------| udumbaraphalaṃ lohe ghṛṣṭaṃ stanyena dhūpitam||36|| sājyaiḥ śamīcchadairdāhaśūlarāgāśruharṣajit| ------------------------------------------------|37|
Sa. udumbaraphalaṃ lohe stanyena ghṛṣṭaṃ ghṛtāktaiḥ śamīpatrairdhūpitaṃ dāhādijit|
------------------------------------------------| śigrupallavaniryāsaḥ sughṛṣṭastāmrasampuṭe||37|| ghṛtena dhūpito hanti śophagharṣāśruvedanāḥ| ------------------------------------------------|38|
Sa. śigrupallavarasaḥ sughṛṣṭastāmrasampuṭe ghṛtena dhūpitaḥ śophādīn hanti|
------------------------------------------------| tilāmbhasā mṛtkapālaṃ kāṃsye ghṛṣṭaṃ sudhūpitam||38|| nimbapatrairghṛtābhyaktairgharṣaśūlāśrurāgajit| ------------------------------------------------|39|
Sa. mṛtkapālaṃ tilāmbhasā kāṃsye ghṛṣṭaṃ tathā nimbapatrairghṛtābhyaktairdhūpitaṃ gharṣādijit|
------------------------------------------------| sandhāvenāñjite netre vigatauṣadhavedane||39|| stanyenāścyotanaṃ kāryaṃ triḥ paraṃ nāñjayecca taiḥ| ------------------------------------------------|40|
Sa. sandhāvena netre'ñjite vigatauṣadhavedane sati stanyenāścyotanaṃ hitaṃ kāryaṃ trīn vārān| taiśca-sandhāvaiḥ, paraṃ-tribhyo vārebhyo, nāñjayet|
------------------------------------------------| tālīsapatracapalānataloharajoñjanaiḥ||40|| jātīmukulakāsīsasaindhavairmūtrapeṣitaiḥ| tāmramālipya saptāhaṃ dhārayetpeṣayettataḥ||41|| mūtreṇaivānu guṭikāḥ kāryāśchāyaviśoṣitāḥ| tāḥ stanyaghṛṣṭā gharṣāśruśophakaṇḍūvināśanāḥ||42||
Sa. tālīsapatrādibhirmūtrapiṣṭaistāmramālipya saptāhaṃ dhārayet| tataḥ saptāhādūrdhvaṃ gomūtreṇaiva guṭikāḥ kuryāt| tāśca chāyāviśoṣitāḥ stanyaghṛṣṭā gharṣādighnāḥ|
vyāghrītvaṅ''madhukaṃ tāmrarajo'jākṣīrakalkitam| śamyāmalakapatrājyadhūpitaṃ śopharukpraṇut||43||
Sa. vyāghryādikamajākṣīrakalkitaṃ śamyāmalakapatrairghṛtānvitairdhūpitaṃ śopharukpraṇut|
amloṣite prayuñjīta pittābhiṣyandasādhanam| ---------------------------------------------|44|
Sa. amloṣite netraroge pittābhiṣyandacikitsitaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| utkliṣṭāḥ kaphapittāsranicayotthāḥ kukūṇakaḥ||44|| pakṣmoparodhaḥ śuṣkākṣipākaḥ pūyālaso bisaḥ| pothakyamloṣito'lpākhyaḥ syandamanthā vinā'nilāt||45|| ete'ṣṭādaśa pillākhyā dīrghakālānubandhinaḥ| ---------------------------------------------|46|
Sa. utkliṣṭādayo'ṣṭādaśa rogā ime pillākhyā dīrghakālānubandhinaḥ|
---------------------------------------------| cikitsā pṛthageteṣāṃ svaṃsvamuktā atha vakṣyate||46|| pillībhūteṣu sāmānyāt atha pillākhyarogiṇaḥ| snigdhasya charditavataḥ sirāvyadhahṛtāsṛjaḥ||47|| viriktasya ca vartmānu nirlikhedāviśuddhitaḥ| ---------------------------------------------|48|
Sa. eteṣāṃ pṛthak cikitsā yathāsvamuktā| atha bhaṇiṣyate cikitsā pillībhūteṣu sāmānyena| atha pillākhyākṣirogavataḥ snigdhasya charditavato narasya viddhasirasya viriktasya ca vartma nirlikhedāviśuddheḥ|
---------------------------------------------| tutthakasya palaṃ śvetamaricāni ca viṃśatiḥ||48|| triṃśatā kāñjikapalaiḥ piṣṭvā tāmre nidhāpayet| pillānapillān kurute bahuvarṣotthitānapi||49|| tatsekenopadehāśrukaṇḍūśophāṃśca nāśayet| ---------------------------------------------|50|
Sa. tutthakasya palaṃ, viṃśatiḥ śvetamaricāni-saubhāñjanabījāni, kāñjikapalaistriṃśatā piṣṭvā tāmre nidhāpayet| tatsekena pillān bahuvarṣotthitānapyapillān kurute| upadehādīṃśca nāśayet|
---------------------------------------------| karañjabījaṃ surasaṃ sumanaḥkorakāṇi ca||50|| saṃkṣudya sādhayetkvāthe pūte tatra rasakriyā| añjanaṃ pillabhaiṣajyaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam||51||
Sa. karañjabījādīni saṃkṣudya jale sādhayet| kvāthe pūte tatra rasakriyā| añjanaṃ pille auṣadhaṃ pakṣmaṇāṃ ca prarohaṇam|
rasāñjanaṃ sarjaraso rītipuṣpaṃ manaḥśilā| samudrapheno lavaṇaṃ gairikaṃ maricāni ca||52|| añjanaṃ madhunā piṣṭaṃ kledakaṇḍūghnamuttamam| ---------------------------------------------|53|
Sa. rasāñjanādikaṃ madhunā piṣṭamañjanaṃ paraṃ kledakaṇḍūhṛt|
---------------------------------------------| abhayārasapiṣṭaṃ vā tagaraṃ pillanāśanam||53|| bhāvitaṃ bastamūtreṇa sasnehaṃ devadāru ca| ---------------------------------------------|54|
Sa. harītakīkvāthapiṣṭaṃ tagaraṃ paraṃ pillaghnam| devadārusasnehaṃ bastamūtreṇa bhāvitaṃ tadvat|
---------------------------------------------| saindhavatriphalākṛṣṇākaṭukāśaṅkhnābhayaḥ||54|| satāmrarajaso vartiḥ pillaśukrakanāśinī| ---------------------------------------------|55|
Sa. saindhavādayastāmrajaḥsahitā vartiḥ pillaśukrahṛt|
---------------------------------------------| puṣpakāsīsacūrṇo vā surasārasabhāvitaḥ||55|| tāmre daśāhaṃ tat paillyapakṣmaśātajidañjanam| ---------------------------------------------|56|
Sa. puṣpakāsīsacūrṇaḥ surasārasena daśāhaṃ bhāvitastadañjanaṃ paillyapakṣmaśātaghnam| surasā-mūrvā|
alaṃ ca sauvīrakamañjanaṃ ca tābhyāṃ samaṃ tāmrarajaḥ susūkṣmam| pilleṣu romāṇi niṣevito'sau cūrṇaḥ karotyekaśalākayā'pi||56||
Sa. haritālaṃ sauvīrāñjanaṃ [ca]| tābhyāṃ dvābhyāṃ tulyaṃ tāmracūrṇaṃ sūkṣmam| eṣa cūrṇo niṣevita ekayā'pi śalākayā pilleṣu romāṇi karoti| upajātiḥ|
lākṣānirguṇḍībhṛṅgadārvīrasena śreṣṭhaṃ kārpāsaṃ bhāvitaṃ saptakṛtvaḥ| dīpaḥ prajvālyaḥ sarpiṣā tatsamutthā śreṣṭhā pillānāṃ ropaṇārthe maṣī sā||57||
Sa. lākṣādirasena śreṣṭhaṃ kārpāsaṃ saptavārān bhāvitam| tena kārpāsena sarpiṣā dīpaḥ prajvālyaḥ| tatsamutthā maṣī pillānāṃ ropaṇārthe śreṣṭhā| vaiśvadevīvṛttam|
--------------------------------------------| vartmāvalekhaṃ bahuśastadvacchoṇitamokṣaṇam||58|| punaḥpunarvirekaṃ ca nityamāścyotanāñjanam| nāvanaṃ dhūmapānaṃ ca pillarogāturo bhajet||59||
Sa. pillarogī vartmāvalekhādikaṃ punaḥpunarbhajet|
pūyālase tvaśānte'nte dāhaḥ sūkṣmaśalākayā| --------------------------------------------|60|
Sa. pūyālase punaraśānte satyante sūkṣmaśalākayā dāho hitaḥ|
--------------------------------------------| caturṇavatirityakṣṇo hetulakṣaṇasādhanaiḥ||60|| parasparamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyena gaditā gadāḥ| --------------------------------------------|61|
Sa. ityevamakṣṇaścaturṇavati gadā lakṣaṇahetusādhanairanyonyamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyenoktāḥ|
--------------------------------------------| sarvadā ca niṣeveta svastho'pi nayanapriyaḥ||61|| purāṇayavagodhūmaśāliṣaṣṭikakodravān| mudgādīn kaphapittaghnān bhūrisarpiḥpariplutān||62|| śākaṃ caivaṃvidhaṃ māṃsaṃ jāṅgalaṃ dāḍimaṃ sitām| saindhavaṃ triphalāṃ drākṣāṃ vāri pāne ca nābhasam||63|| ātapatraṃ padatrāṇaṃ vidhivaddoṣaśodhanam| varjayedvegasaṃrodhamajīrṇādhyaśanāni ca||64|| krodhaśokadivāsvapnarātrijāgaraṇātapān| vidāhi viṣṭambhakaraṃ yaccehāhārabheṣajam||65||
Sa. svastho'pi nayanavallabhaḥ san sadaiva purāṇayavādikaṃ niṣeveta| evaṃvidhaṃ kaphapittaghnaṃ śākaṃ ca| vidhirvidyate yasmiṃstacca śodhanaṃ-virecanādi, bhajet| tathā vegasaṃrodhādikaṃ varjayet|
dve pādamadhye pṛthusanniveśe śire gate te bahudhā ca netre tā mrakṣaṇodvartanalepanādīn pādaprayuktānnayane nayanti||66||
Sa. dve pādasya madhye pṛthurūpe sire| te ca bahudhā netragate| tāḥ sirāḥ abhyaṅgādīn pādaprayuktānnetraṃ(tre)prāpayanti|
malauṣṇyasaṅghaṭṭanapīḍanādyai- stā dūṣayante nayanāni duṣṭāḥ| bhajetsadā dṛṣṭihitāni tasmā- dupānadabhyañjanadhāvanāni|67| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarvākṣirogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|
Sa. tāśca malauṣṇyādibhirduṣṭā nayanāni dūṣayante| yata evaṃ tasmād dṛṣṭihitāni sarvadā upānadabhyañjanādīni bhajet| upajātī vṛtte| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarvākṣirogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||