athātaḥ karṇarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) pratiśyāyajalakrīḍākarṇakaṇḍūyanairmarut| mithyāyogena śabdasya kupito'nyaiśca kopanaiḥ||1|| prāpya śrotrasirāḥ kuryācchūlaṃ srotasi vegavat| ardhāvabhedakaṃ stambhaṃ śiśirānabhinandanam||2|| cirācca pākaṃ pakvaṃ tu lasīkāmalpaśaḥ sravet| śrotraṃ śūnyamakasmācca syātsañcāravicāravat||3||
Sa. nayanāmayādanantaraṃ dūragrahaṇasādharmyeṇa karṇarogānāha| yathā hi cakṣurdūradeśasthamapi paśyati tathā śrotraṃ dūrasthamapi śṛṇotītyāha- pratiśyāyetyādibhiḥ śabdasya ca mithyābhiyogena pavanaḥ kupito'parairapi sarvanidānaiḥ kupitaḥ śrotrasirāḥ prāpya srotasi-karṇavivare, śūlaṃ vegavat kuryāt| tathā'rdhāvabhedakaṃ śirorogaṃ stambhaṃ karṇasyaiva, tathā śītasyānabhinandanaṃ cireṇa ca pākaṃ kuryāt| pakvaṃ tu śrotramalpaśo lasīkāṃ sravet| akasmācca śūnyaṃ syāt| sañcāravicāravacca-sthagitāsthagitaṃ ca yathā, syāt|
śūlaṃ pittāt sadāhoṣāśītecchāśvayathujvaram| āśupākaṃ prapakvaṃ ca sapītalasikāsruti||4|| sā lasīkā spṛśedyadyattattatpākamupaiti ca| ---------------------------------------------|5|
Sa. pittena śūlaṃ dāhādyanvitaṃ syāt| tatra ūṣā-prādeśikaḥ santāpaḥ| dāhaḥ-sarvāṅgīṇastīvroṣmā sadā'ratimān| tathā''śu pāko yasmiṃstadevam| tathā prapakvaṃ ca sapītalasikāsruti syāt| sā ca lasīkā yadyadaṅgaṃ spṛśet tat tat pākaṃ gacchati|
-------------------------------------------------| kaphācchirohanugrīvāgauravaṃ mandatā rujaḥ||5|| kaṇḍūḥ śvayathuruṣṇecchā pākācchvetaghanasrutiḥ| -------------------------------------------------|6|
Sa. kaphācchirādigauravaṃ jāyate| rujo mandatvaṃ kaṇḍvādi ca syāt| pākācchvetā ghanā ca srutiḥ syāt|
-------------------------------------------------| karoti śravaṇe śūlamabhighātādidūṣitam||6|| raktaṃ pittasamānārti kiñcidvā'dhikalakṣaṇam| -------------------------------------------------|7|
Sa. raktamabhighātādidūṣitaṃ karṇe śūlaṃ karoti| kimbhūtaṃ raktam ? pittena samā pīḍā yasmiṃstadevam| kiñciccādhikalakṣaṇam|
-------------------------------------------------| śūlaṃ samuditairdoṣaiḥ saśophajvaratīvraruk||7|| paryāyāduṣṇaśītecchaṃ jāyate śrutijāḍyavat| pakvaṃ sitāsitāraktaghanapūyapravāhi ca||8||
Sa. samuditaiḥ-sannipatitairdoṣaiḥ, śūlaṃ śophādiyutaṃ jāyate| tathā paryāyeṇoṣṇaśītecchaṃ śrutijāḍyayuktaṃ ca| pakvaṃ sitāsitāraktaghanaṃ pūyaṃ pravahati|
śabdavāhisirāsaṃsthe śṛṇoti pavane muhuḥ| nādānakasmādvividhān karṇanādaṃ vadanti tam||9||
Sa. śabdavāhinīṣu sirāsu gate vāte muhuḥ śabdān vividhānakasmācchṛṇoti| taṃ karṇanādaṃ vadanti|
śleṣmaṇā'nugato vāyurnādo vā samupekṣitaḥ| uccaiḥ kṛcchrācchrutiṃ kuryādbadhiratvaṃ krameṇa ca||10||
Sa. vāyuḥ śleṣmaṇā'nugataḥ karṇanādo vā samupekṣitaḥ-acikitsitaḥ, karṇe-śrotre, uccaiḥ kṛcchrācchrutiṃ-śravaṇaṃ, kuryāt| krameṇa badhiratvaṃ-bādhiryaṃ ca, kuryāt|
vātena śoṣitaḥ śleṣmā śroto limpettato bhavet| ruggauravaṃ pidhānaṃ ca sa pratīnāhasaṃjñitaḥ||11||
Sa. vātena śleṣmā śoṣitaḥ śroto limpet| tato ruggauravaṃ tasya srotaso gurutvaṃ syāt, sthaganaṃ ca| sa pratīnāhasaṃjñako gadaḥ|
kaṇḍūśophau kaphācchrotre sthirau tatsaṃjñayā smṛtau| -------------------------------------------------|12|
Sa. kaphāt kaṇḍūśophau karṇe sthirau tatsaṃjñau kaṇḍūśophākhyau bhavataḥ|
-------------------------------------------------| kapho vidagdhaḥ pittena sarujaṃ nīrujaṃ tvapi||12|| ghanapūtibahukledaṃ kurute pūtikarṇakam| -------------------------------------------------|13|
Sa. kaphaḥ pittena vidagdhaḥ sarujaṃ nīrujaṃ vā ghanapūtibahukledaṃ pūtikarṇakamanugatārthaṃ kurute|
-------------------------------------------------| vātādidūṣitaṃ śrotraṃ māṃsāsṛkkledajā rujam||13|| khādanto jantavaḥ kuryustīvrāṃ sa kṛmikarṇakaḥ| -------------------------------------------------|14|
Sa. vātādibhiḥ dūṣitaṃ śrotraṃ jantavo bhakṣayanto māṃsādikledajāṃ tīvrāṃ rujaṃ kuryuḥ| sa kṛmikarṇakākhyaḥ|
-------------------------------------------------| śrotrakaṇḍūyanājjāte kṣate syātpūrvalakṣaṇaḥ||14|| vidradhiḥ, pūrvavaccānyaḥ-----------------------| -------------------------------------------------|15|
Sa. śrotrakaṇḍūyanājjāte kṣate pūrvoktalakṣaṇo vidradhiḥ syāt| nidāne hyevamuktam (hṛ. ni. a. 11| 2)- "yaḥ śopho bahirantarvā mahāmūlo mahārujaḥ| vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa vidradhiḥ||" iti| tadvadiha vidradhisāmānyāt karṇavidradhireka evoktaḥ|
---------------------------śopho'rśo'rbudamīritam| teṣu ruk pūtikarṇatvaṃ badhiratvaṃ ca bādhate||15||
Sa. arśo'rbudaṃ ca tadīritamiti karṇārśaḥ karṇārbudamiti| tatra hyuktam (hṛ. u. a. 8|13)- "arśo'dhimāṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk| raktaṃ raktena tatsrāvi chinnaṃ chinnaṃ vivardhate||" iti| arbudasya tu lakṣaṇam (hṛ. u. a. 8|24)- "vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito'rujaḥ| sāsraiḥ syādarbudo doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ||" iti| teṣu-arśo'rbudeṣu, rug bādhate pūtikarṇatvaṃ badhiratvaṃ ca|
garbhe'nilātsaṅkucitā śaṣkulī kucikarṇakaḥ| ---------------------------------------------|16|
Sa. vātādgarbhe-abhyantare, saṅkucitā śaṣkulī kucikarṇasaṃjñaḥ|
---------------------------------------------| eko nīruganeko vā garbhe māṃsāṅkuraḥ sthiraḥ||16|| pippalī pippalīmānaḥ-------------------------| ---------------------------------------------|17|
Sa. māṃsāṃṅkuro garbhe sthira eko'neko vā nīrujaḥ pippalītyucyate, karṇapippalītyarthaḥ| sa ca māṃsāṃṅkuraḥ pippalīmānaḥ|
---------------------------------sannipātādvidārikā| savarṇaḥ sarujaḥ stabdhaḥ śvayathuḥ, sa upekṣitaḥ||17|| kaṭutailanibhaṃ pakvaḥ sravet kṛcchreṇa rohati| saṅkocayati rūḍhā ca sā dhruvaṃ karṇaśaṣkulīm||18||
Sa. sannipātena vidārikākhyaḥ śvayathuḥ stabdhastathā savarṇaḥ sarujaḥ| sa upekṣitaḥ san kaṭutailanibhaṃ sravet| kṛcchreṇa rohati| sā ca vidārikā rūḍhā satī niścitaṃ karṇaśaṣkulīṃ saṅkocayati|
sirāsthaḥ kurute vāyuḥ pālīśoṣaṃ tadāhvayam| ---------------------------------------------|19|
Sa. sirāstho vāyuḥ pālīśoṣaṃ tadāhvayaṃ-pālīśoṣasaṃjñaṃ, kurute|
---------------------------------------------| kṛśā dṛḍhā ca tantrīvat pālī vātena tantrikā||19|| sukumāre cirotsargātsahasaiva pravardhite| karṇe śophaḥ saruk pālyāmaruṇaḥ paripoṭavān||20|| paripoṭaḥ sa pavanāt----------------------| ---------------------------------------------|21|
Sa. vātena pālī kṛśā dṛḍhā ca tantrīva syāt| sā tantrīketyucyate| sukumāre karṇe cirotsargāt sahasaiva-na tu śanaiḥ, pravardhite śvayathuḥ pālyāṃ saruk tathā lohitaḥ paripoṭavāṃśca| paripoṭaḥ-sphuṭanam| sa vātāt paripoṭasaṃjñaḥ syāt|
----------------------utpātaḥ pittaśoṇitāt| gurvābharaṇabhārādyaiḥ śyāvo rugdāhapākavān||21|| śvayathuḥ sphoṭapiṭikārāgoṣākledasaṃyutaḥ| ---------------------------------------------|22|
Sa. pittaśoṇitāt sa evotpātasaṃjñaḥ| gurvābharaṇabhārādibhirhetubhūtaiḥ prakupitāt pittaśoṇitāt śopho rugādimān sphoṭādisaṃyutaḥ| śyāvo'nugatārthaḥ|
---------------------------------------------| pālyāṃ śopho'nilakaphātsarvato nirvyathaḥ sthiraḥ||22|| stabdhaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmānunmantho galliraśca saḥ| ---------------------------------------------|23|
Sa. vātakaphāt pālyāṃ śophaḥ sarvato nirvyathaḥ sthiraḥ stabdhaḥ samānavarṇaḥ kaṇḍūyuta unmantha ucyate| sa eva gallirākhyaḥ|
---------------------------------------------| durviddhe vardhite karṇe sakaṇḍūdāhapākaruk||23|| śvayath uḥ sannipātotthaḥ sa nāmnā duḥkhavardhanaḥ| ---------------------------------------------|24|
Sa. karṇe durviddhe sati kaṇḍvādisaṃyutaḥ śophaḥ sanni ppātātmako duḥkhavardhanasaṃjñaḥ|
---------------------------------------------| kaphāsṛk''kṛmijāḥ sūkṣmāḥ sakaṇḍūkledavedanāḥ||24|| lehyākhyāḥ piṭikāstā hi lihyuḥ pālīmupekṣitāḥ| ---------------------------------------------|25|
Sa. kapharaktajakṛmijāḥ sūkṣmāḥ kaṇḍvādiyutā lehyākhyāḥ piṭikāḥ| yasmāttā upekṣitāḥ pālīṃ lihyuḥ|
---------------------------------------------| pippalī sarvajaṃ śūlaṃ vidārī kucikarṇakaḥ|25| eṣāmasādhyāḥ, yāpyaikā tantrikā'nyāṃstu sādhayet| pañcaviṃśatirityuktāḥ karṇarogā vibhāgataḥ|26| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogavijñānīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|
Sa. pippalyādayaścatvāro rogā eṣāṃ madhye'sādhyāḥ| tantrikā yāpyā| anyāṃstu viṃśatirogān sādhayet| iti-evaṃ prāguktena prakāreṇa, pañcaviṃśatirāmayā vibhāgenoktāḥ| anenānyatantrakṛtāṃ saṅkīrṇakarṇarogakathanaṃ sūcayati| saṅkhyānaṃ ca sukhasmaraṇārthamatra kṛtamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogavijñānīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||