18. karṇarogapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
athātaḥ karṇarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) karṇaśūle pavanaje pibedrātrau rasāśitaḥ| vātaghnasādhitaṃ sarpiḥ, karṇaṃ svinnaṃ ca pūrayet||1|| patrāṇāṃ pṛthagaśvatthabilvārkairaṇḍajanmanām| tailasindhūtthadigdhānāṃ svinnānāṃ puṭapākataḥ||2|| rasaiḥ kavoṣṇaistadvacca mūlakasyāralorapi| ---------------------------------------------|3|
Sa. asmādanantarametaccikitsocyata ityāha- vātodbhave karṇaśūle māṃsarasena bhojito vātaghnadravyasādhitaṃ ghṛtaṃ niśi pibet| karṇaṃ ca svinnaṃ santaṃ pṛthagaśvatthādijānāṃ patrāṇāṃ tailasaindhavadigdhānāṃ puṭapākataḥ svinnānāṃ rasaiḥ koṣṇaiḥ pūrayet| tathaiva mūlakasya rasena syonākasya ca rasena pūrayet|
---------------------------------------------| gaṇe vātahare'mleṣu mūtreṣu ca vipācitaḥ||3|| mahāsneho drutaṃ hanti sutīvrāmapi vedanām| ---------------------------------------------|4|
Sa. vātahare gaṇe'mleṣu mūtreṣu ca-gomūtrādiṣu, vipācito mahāsneho drāgeva sudāruṇāmapi pīḍāṃ jayati|
---------------------------------------------| mahataḥ pañcamūlasya kāṣṭhātkṣaumeṇa veṣṭitāt||4|| tailasiktātpradīptāgrāt snehaḥ sadyo rujāpahaḥ| yojyaścaivaṃ bhadrakāṣṭhātkuṣṭhātkāṣṭhācca sāralāt||5||
Sa. mahataḥ pañcamūlasya ekatamāt kāṣṭhāt kṣaumeṇa veṣṭitāt tailasiktāt prajvalitāt grāhyaḥ snehaḥ| sa karṇe niṣiktaḥ sadyo rujāhṛt| evaṃ-anenaiva vidhinā, devadārukāṣṭhāt kuṣṭhāt saralakāṣṭhācca cyutaḥ sneho-raso, yojyaḥ|
vātavyādhipratiśyāyavihitaṃ hitamatra ca| varjayecchirasā snānaṃ śītāmbhaḥpānamahnyapi||6||
Sa. vātavyādhau pratiśyāye ca yadvihitaṃ bheṣajaṃ taccātra hitam| śirasā saha snānaṃ varjayet| śītajalapānaṃ divā'pi na kāryam, rātrau tu sarvathā varjyamevetyarthaḥ|
pittaśūle sitāyuktaghṛtasnigdhaṃ virecayet| drākṣāyaṣṭiśṛtaṃ stanyaṃ śasyate karṇapūraṇam||7||
Sa. pittaśūle sitānvitaghṛtena snigdhaṃ virecayet| drākṣāmadhukasiddhaṃ strīkṣīraṃ karṇapūraṇaṃ hitam|
yaṣṭyanantāhimośīrakākolīrodhrajīvakaiḥ| mṛṇālabisamañjiṣṭhāsārivābhiśca sādhayet||8|| yaṣṭīmadhurasaprasthakṣīradviprasthasaṃyutam| tailasya kuḍavaṃ nasyapūraṇābhyañjanairidam||9|| nihanti śūladāhoṣāḥ kevalaṃ kṣaudrameva vā| ---------------------------------------------|10|
Sa. yaṣṭyādibhiḥ kalkairmadhukakvāthaprasthena kṣīrasya dviprasthena ca saṃyutaṃ tailakuḍavaṃ sādhayet| nasyakarṇapūraṇābhyañjanairidaṃ śūlādīn hanti| kevalaṃ kṣaudraṃ vā|
---------------------------------------------| yaṣṭyādibhiśca saghṛtaiḥ karṇau dihyātsamantataḥ||10||
Sa. yaṣṭyādibhiḥ-pūrvoktaiḥ, sasarpikaiḥ karṇau ca parito limpet|
vāmayet pippalīsiddhasarpiḥsnigdhaṃ kaphodbhave| dhūmanāvanagaṇḍūṣasvedān kuryātkaphāpahān||11||
Sa. kaphotthe pippalīpakvaghṛtasnigdhaṃ vāmayet| dhūmādīṃśca kaphaghnān vidadhyāt|
laśunārdrakaśigrūṇāṃ muruṅgyā mūlakasya ca| kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe||12||
Sa. laśunādīnāṃ pṛthak pṛthak svarasaḥ karṇapūraṇe koṣṇaḥ śreṣṭhaḥ|
arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktāṃllavaṇānvitān| sannidhāya snuhīkāṇḍe korite tacchadāvṛtān||13|| svedayetpuṭapākena sa rasaḥ śūlajitparam| ---------------------------------------------|14|
Sa. arkāṅkurānamlena-kāñikena, piṣṭāṃstailena rūkṣi(ṣi)tān lavaṇānvitān snuhīkāṇḍe korite sannidhāya tasyāḥ-snuhyāḥ, patrairāvṛtān puṭapākena svedayet| sa rasaḥ paraṃ śūlajit|
---------------------------------------------| rasena bījapūrasya kapitthasya ca pūrayet||14|| suktena pūrayitvā vā phenenānvavacūrṇayet| ---------------------------------------------|15|
Sa. tathā bījapūrasya rasena kapittharasena ca pūrayet| athavā suktena pūrayitvā samudraphenacūrṇairavacūrṇayet|
---------------------------------------------| ajāvimūtravaṃśatvak''siddhaṃ tailaṃ ca pūraṇam||15|| siddhaṃ vā sārṣapaṃ tailaṃ hiṅgutumburunāgaraiḥ| ---------------------------------------------|16|
Sa. ajāvimūtrābhyāṃ vaṃśatvacā ca siddhaṃ tailaṃ pūraṇaṃ hitam| sārṣapaṃ tailaṃ hiṅgutumburuśuṇṭhībhiḥ siddhaṃ pūraṇaṃ hitam|
---------------------------------------------| raktaje pittavatkāryaṃ sirāṃ cāśu vimokṣayet||16||
Sa. raktaje karṇaśūle pittavatkāryam| śīghraṃ ca sirāṃ vimokṣayet|
pakve pūyavahe karṇe dhūmagaṇḍūṣanāvanam| yuñjyānnāḍīvidhānaṃ ca duṣṭavraṇaharaṃ ca yat||17||
Sa. pakve pūyavahe karṇe dhūmādikaṃ yojyam| nāḍīvidhānaṃ ca yojyam| duṣṭavraṇaghnaṃ yacca tacca yojyam|
srotaḥ pramujya digdhaṃ tu dvau kālau picuvartibhiḥ| pureṇa dhūpayitvā tu mākṣikeṇa prapūrayet||18|| surasādigaṇakvāthaphāṇitāktāṃ ca yojayet| picuvartiṃ susūkṣmaiśca taccūrṇairavacūrṇayet||19||
Sa. picuvartibhiśca karṇasroto digdhaṃ-pūyena, dvau kālau pramṛjya guggulunā dhūpayitvā tato mākṣikeṇa pūrayet| surasādigaṇakvāthakṛtaphāṇitāktāṃ picuvartiṃ ca yojayet| susūkṣmaistaccūrṇaiḥ-surasādirajobhiḥ, avacūrṇayet karṇasrotaḥ|
śūlakledagurutvānāṃ vidhireṣa nivartakaḥ| priyaṅgumadhukāmbaṣṭhādhātakyutpalaparṇibhiḥ||20|| mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca| pacettailaṃ tadāsrāvaṃ nigṛhṇātyāśu pūraṇāt||21||
Sa. śūlādīnāṃ nivartako vidhireṣaḥ| priyaṅgvādibhiḥ kapittharasena tailaṃ pacet| tatpūraṇāddrāgevāsrāvaṃ nirharati|
nādabādhiryayoḥ kuryād vātaśūloktamauṣadham| śleṣmānubandhe śleṣmāṇaṃ prāgjayedvamanādibhiḥ||22||
Sa. nāde badhiratve ca vātaśūloktamauṣadhaṃ kuryāt| śleṣmānubandhe prāk śleṣmāṇaṃ vamanādibhirjayet|
eraṇḍaśigruvaruṇamūlakātpatraje rase| caturguṇe pacettailaṃ kṣīre cāṣṭaguṇonmite||23|| yaṣṭyāhvākṣīrakākolīkalkayuktaṃ nihanti tat| nādabādhiryaśūlāni nāvanābhyaṅgapūraṇaiḥ||24||
Sa. eraṇḍādipatraje rase caturguṇe kṣīre cāṣṭaguṇe yaṣṭikādikalkayutaṃ tailaṃ pacet| tacca nāvanādibhirnādādīn hanti|
pakvaṃ prativiṣāhiṅgumiśitvak''svarjikoṣaṇaiḥ| sasuktaiḥ pūraṇāttailaṃ ruk''srāvāśrutinādanut||25||
Sa. prativiṣādibhiḥ saṃyuktaṃ tailaṃ pakvaṃ pūraṇādrujādijit|
karṇanāde hitaṃ tailaṃ sarṣapotthaṃ ca pūraṇe| ---------------------------------------------|26|
Sa. sarṣapodbhavaṃ ca tailaṃ karṇanāde hitam|
---------------------------------------------| śuṣkamūlakakhaṇḍānāṃ kṣāro hiṅgu mahauṣadham||26|| śatapuṣpāvacākuṣṭhadāruśigrurasāñjanam| sauvarcalayavakṣārasvarjikaudbhidasaindhavam||27|| bhūrjagranthibiḍaṃ mustā madhusuktaṃ caturguṇam| mātuluṅgarasastadvat kadalīsvarasaśca taiḥ||28|| pakvaṃ tailaṃ jayatyāśu sukṛcchrānapi pūraṇāt| kaṇḍūṃ kledaṃ ca bādhiryapūtikarṇatvaruk''kṛmīn||29|| kṣāratailamidaṃ śreṣṭhaṃ mukhadantāmayeṣu ca| ---------------------------------------------|30|
Sa. śuṣkamūlakakhaṇḍānāṃ kṣārādīni sāmānyaparibhāṣoktapramāṇāni tathā tailānmadhuyutaṃ suktaṃ caturguṇaṃ tathā bījapūrarasaḥ kadalīsvarasaśca caturguṇaḥ| tairetaistailaṃ pakvaṃ pūraṇāt sukṛcchrānapi kaṇḍvādīnāśu jayet| idaṃ kṣāratailaṃ mukhadantarogeṣu ca śreṣṭham|
---------------------------------------------| atha suptāviva syātāṃ karṇau raktaṃ harettataḥ||30||
Sa. yadi karṇau suptāviva syātāṃ tadā'sraṃ haret|
saśophakledayormandaśrutervamanamācaret| bādhiryaṃ varjayedbālavṛddhayościrajaṃ ca yat||31||
Sa. karṇayoḥ saśophakledayormandaśruterāturasya vamanaṃ prayuñjyāt| bādhiryaṃ bālavṛddhayościrajātaṃ ca yattadvarjayet|
pratīnāhe parikledya snehasvedairviśodhayet| karṇaśodhanakenānu karṇaṃ tailasya pūrayet||32|| sasuktasaindhavamadhormātuluṅgarasasya vā| śodhanādrūkṣatotpattau ghṛtamaṇḍasya pūraṇam||33||
Sa. pratīnāhe snehasvedaiḥ parikledya karṇaṃ karṇaśodhanakena viśodhayet| paścāttailasya suktādinā yuktasya karṇau(rṇaṃ) pūrayet| tailasyeti sambandhamātre ṣaṣṭhī| mātuluṅgarasasya vā suktādiyuktasya pūrayet| śodhanena rūkṣatotpattau satyāṃ ghṛtamaṇḍasya pūraṇaṃ hitam|
kramo'yaṃ malapūrṇe'pi karṇekaṇḍvāṃ kaphāpaham| nasyādi, tadvacchophe'pi kaṭūṣṇaiścātra lepanam||34||
Sa. karṇe malena pūrṇe'pyayaṃ-pratīnāhoktaḥ, kramaḥ kāryaḥ| kaṇḍvāṃ tathā kaphaghnaṃ nasyādi| śophe'pi tathaivāyaṃ kramaḥ| kaṭūṣṇaiśca lepanaṃ hitam|
karṇasrāvoditaṃ kuryātpūtikṛmiṇakarṇayoḥ| pūraṇaṃ kaṭutailena viśeṣāt kṛmikarṇake||35||
Sa. pūtikarṇe kṛmi[ṇa]karṇe ca karṇasrāvoktaṃ cikitsitaṃ kuryāt| kṛmiṇakarṇake viśeṣātkaṭutailena pūraṇaṃ hitam|
vamipūrvā hitā karṇavidradhau vidradhikriyā| pittotthakarṇaśūloktaṃ kartavyaṃ kṣatavidradhau||36|| arśorbudeṣu nāsāvad āmā karṇavidārikā| karṇavidradhivatsādhyā yathādoṣodayena ca||37||
Sa. karṇavidradhau vamanapūrvā vidradhikriyā śastā| kṣatavidradhau pittotthakarṇaśūloktaṃ sarvaṃ kartavyam| arśorbudeṣu nāsāvat cikitsā| karṇavidārikā'pakvā karṇavidradhivat cikitsyā, yathādoṣodayena ca|
pālīśoṣe'nilaśrotraśūlavannasyalepanam| svedaṃ ca kuryāt svinnāṃ ca pālīmudvartayettilaiḥ||38|| priyālabījayaṣṭyāhvahayagandhāyavānvitaiḥ| ---------------------------------------------|39|
Sa. pālīśoṣe vātaśrotraśūla iva nasyādi svedaṃ ca kuryāt| pālīṃ ca svinnāṃ tilaiḥ priyālabījādiyuktairudvartayet|
---------------------------------------------| tataḥ puṣṭikaraiḥ snehairabhyaṅgaṃ nityamācaret||39||
Sa. tataḥ snehaiḥ puṣṭikṛdbhirnityaṃ sā'bhyaktavyā|
śatāvarīvājigandhāpayasyairaṇḍajīvakaiḥ| tailaṃ vipakvaṃ sakṣīraṃ pālīnāṃ puṣṭikṛtparam||40||
Sa. śatāvaryādibhistailaṃ sakṣīraṃ pakvaṃ pālīnāṃ paraṃ puṣṭikṛt|
kalkena jīvanīyena tailaṃ payasi pācitam| ānūpamāṃsakvāthe ca pālīpoṣaṇavardhanam||41||
Sa. jīvantyādigaṇajena kalkena kṣīre ānūpamāṃsakvāthe ca tailaṃ pācitaṃ pālipoṣaṇaṃ pālīvṛddhikṛcca|
pālīṃ chittvā'tisaṅkṣīṇāṃ śeṣāṃ sandhāya poṣayet| ---------------------------------------------|42|
Sa. pālīmatisaṅkṣīṇāṃ chittvā śeṣāṃ sandhāya vardhayet|
---------------------------------------------| yāpyaivaṃ tantrikākhyā'pi paripoṭe'pyayaṃ vidhiḥ||42|| utpāte śītalairlepo jalaukohṛtaśoṇite| ---------------------------------------------|43|
Sa. yāpyaivaṃ tantrikāsaṃjñā| paripoṭe'pyeṣa eva vidhiryāpyākhyaḥ| utpāte jalaukobhirapanītarakte śītalairlepaḥ|
---------------------------------------------| jambvāmrapallavabalāyaṣṭīrodhratilotpalaiḥ||43|| sadhānyāmlaiḥ samañjiṣṭhaiḥ sakadambaiḥ sasārivaiḥ| siddhamabhyañjane tailaṃ visarpoktaghṛtāni ca||44||
Sa. jambvādibhiḥ siddhaṃ tailamabhyaṅge hitam| visarpoktaghṛtāni ca hitāni|
unmanthe'bhyañjanaṃ tailaṃ godhākarkavasānvitam| tālapatryaśvagandhārkabākucīphalasaindhavaiḥ||45|| surasālāṅgalībhyāṃ ca siddhaṃ, tīkṣṇaṃ ca nāvanam| ---------------------------------------------|46|
Sa. unmanthe tailaṃ godhākarkaṭavasāyuktaṃ tālaparṇyādibhiḥ siddhamabhyañjanaṃ hitam| tathā surasālāṅgalībhyāṃ ca tailaṃ siddhaṃ tīkṣṇaṃ nāvanaṃ hitam|
---------------------------------------------| durviddhe'śmantajambvāmrapatrakvāthena secitām||46|| tailena pālīṃ svabhyaktāṃ suślakṣṇairavacūrṇayet| cūrṇairmadhukamañjiṣṭhāprapuṇḍrāhvaniśodbhavaiḥ||47|| lākṣāviḍaṅgasiddhaṃ ca tailamabhyañjane hitam| ---------------------------------------------|48|
Sa. durviddhe'śmantakādikvāthena secitāṃ pālīṃ tailena svabhyaktāṃ madhukādibhiḥ sūkṣmarajīkṛtairavacūrṇayet| lākṣāviḍaṅgasiddhaṃ tailamabhyañjane hitam|
---------------------------------------------| svinnāṃ gomayajaiḥ piṇḍairbahuśaḥ parilehikām||48|| viḍaṅgasārairālimpedurabhrīmūtrakalkitaiḥ| kauṭajeṅgudakārañjabījaśamyākavalkalaiḥ||49|| athavā'bhyañjanaṃ tairvā kaṭutailaṃ vipācayet| sanimbapatramaricamadanairlehikāvraṇe||50||
Sa. parilehikāṃ gomayajaiḥ piṇḍairbahuśaḥ svinnāṃ viḍaṅgasārairurabhrīmūtrakalkitairālimpet| kauṭajādibījādibhirvā'vimūtreṇa kalkitairālimpet| athavā taireva-kauṭajādibhiḥ, kaṭutailaṃ nimbādibhiḥ saha vipācayet lehikāvraṇe|
chinnaṃ tu karṇaṃ śuddhasya bandhamālocya yaugikam| śuddhāsraṃ lāgayellagne sadyaśchinne viśodhanam||51||
Sa. karṇaṃ tu chinnaṃ śuddharaktaṃ śuddhasya yaugikaṃ bandhamālocya lāgayet| lagne karṇe sadyaśchinne viśodhanaṃ-virekādi|
atha karṇarogavidhānamāha ---- atha grathitvā keśāntaṃ kṛtvā chedanalekhanam| niveśya sandhiṃ suṣamaṃ na nimnaṃ na samunnatam||52|| abhyajya madhusarpirbhyāṃ picuplotāvaguṇṭhitam| sūtreṇāgāḍhaśithilaṃ baddhvā cūrṇairavākiret||53|| śoṇitasthāpanairvraṇyamācāraṃ cādiśettataḥ| saptāhādāmatailāktaṃ śanairapanayet picum||54||
Sa. keśāntaṃ grathitvā chedanaṃ lekhanaṃ ca kṛtvā sandhiṃ suṣamaṃ niveśya na nimnaṃ na connatam, suṣamamiti "suṣāmādiṣu ca" iti ṣatvam, abhyajya madhusarpirbhyāṃ picuplotāvaguṇṭhitaṃ sūtreṇa na gāḍhaṃ na ca śithilaṃ badhvā śoṇitasthāpanaiḥ-madhukagairikādibhiḥ, avacūrṇayet| tato vraṇahitamācāramācaret| saptāhādūrdhvamāmatailenāktaṃ śanaiḥ picumapanayet| suśrute(?) (saṅgrahe) tūktam (saṃ. u. a. 22)- "na karṇe śopharāgādiyukte sandhānamiṣyate| na ghasmarasya nātyuṣṇe nāviśuddhatanorapi||" iti|
surūḍhaṃ jātaromāṇaṃ śliṣṭasandhiṃ samaṃ sthiram| suvarṣmāṇamarogaṃ ca śanaiḥ karṇaṃ vivardhayet||55||
Sa. surūḍhādiguṇaṃ ca karṇaṃ śanairvivardhayet|
varṣmarūpamucyate(?) ---- jalaśūkaḥ svayaṅguptā rajanyau bṛhatīphalam| aśvagandhābalāhastipippalīgaurasarṣapāḥ||56|| mūlaṃ kośātakāśvaghnarūpikāsaptaparṇajam| chucchundarī kālamṛtā gṛhaṃ madhukarīkṛtam||57|| jatūkā jalajanmā ca tathā śabarakandakam| ebhiḥ kalkaiḥ kharaṃ pakvaṃ satailaṃ māhiṣaṃ ghṛtam||58|| hastyaśvamūtreṇa paramabhyaṅgātkarṇavardhanam| ---------------------------------------------|59|
Sa. jalaśūkādibhirgajāśvayormūtraiḥ piṣṭaiḥ satailaṃ māhiṣaṃ ghṛtaṃ kharapākaṃ pakvamabhyaṅgāt karṇavardhanam| jalaśūkaḥ-śevālam| rūpikā-arkaḥ| chucchundarī-mūṣikābhedaḥ| sā ca kālena mṛtā, na tu vyāpāditā| jatūkā-carmacaṭikā| jalajanmā-jalaukā| śabarakandako-laśunaḥ|
---------------------------------------------| atha kuryādvayasthasya chinnāṃ śuddhasya nāsikām||59|| chindyānnāsāsamaṃ patraṃ tattulyaṃ ca kapolataḥ| tvaṅmāṃsaṃ nāsikāsanne rakṣaṃstattanutāṃ nayet||60|| sīvyed gaṇḍaṃ tataḥ sūcyā sevinyā picuyuktayā| nāsācchede'tha likhite parīvartyopari tvacam||61|| kapolavadhraṃ sandadhyātsīvyennāsāṃ ca yatnataḥ| nāḍībhyāmutkṣipedantaḥ sukhocchvāsapravṛttaye||62|| āmatailena siktvāν pattaṅgamadhukāñjanaiḥ| śoṇitasthāpanaiścānyaiḥ suślakṣṇairavacūrṇayet||63|| tato madhughṛtābhyaktaṃ badhvā''cārikamādiśet| jñātvā'vasthāntaraṃ kuryāt sadyovraṇavidhiṃ tataḥ||64|| chindyādrūḍhe'dhikaṃ māṃsaṃ nāsopāntācca carma tat| sīvyettataśca suślakṣṇaṃ hīnaṃ saṃvardhayetpunaḥ||65||
Sa. atheti maṅgale| kṛtamaṅgalasya vayasthasya-taruṇasya, śuddhasya nāsikāṃ chinnāṃ kuryāt| katham ? ityāha-nāsātulyaṃ patraṃ chindyāt| tena-patreṇa, tulyaṃ kapolācchindyāt| nāsikātulye deśe tvacaṃ māṃsaṃ ca rakṣan tat-patraṃ, tanutāṃ nayet| anantaraṃ sūcyā sevinyā picuyuktayā gaṇḍaṃ sīvyet| atha nāsāchede likhite tattvacamuparivartya kapolavadhraṃ sandadhyāt| nāsāṃ ca yatnena sīvyet| antaḥ-madhye, nāsikāṃ nāḍībhyāmutkṣipet sukhocchvāsapravartanāya| tata āmatailena siktvā pattaṅgamadhukāñjanairavacūrṇayet| anyairapi-sirāvyadhavidhyuktaiḥ śoṇitasthāpanaiḥ (hṛ. sū. a. 27|48) , suślakṣṇaiścūrṇairavacūrṇayet| anantaraṃ mākṣikaghṛtābhyāmabhyaktaṃ badhvā, ācārikaṃ-snehavidhyuktaṃ, ādiśet| avasthāntaraṃ ca jñātvā sadyovraṇapratiṣedhavidhiṃ kuryāt| tato rūḍhe satyadhikaṃ māṃsaṃ tacca nāsāsamīpādadhikaṃ carma chindyāt| anantaraṃ sīvyet| tataḥ suślakṣṇaṃ ca kṛtvā punaḥ sīvyet| hīnaṃ ca vardhayet|
niveśite yathānyāsaṃ sadyaścchinne'pyayaṃ vidhiḥ| nāḍīyogādvinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhiḥ|66| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogapratiṣedho nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|
Sa. sadyaśchinne'pi ghrāṇe yathānyāsaṃ niveśite satyayameva vidhiḥ| nāḍīyogamantareṇauṣṭhasyāpi chinnasya nāsāsandhānatulyo vidhiriti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogapratiṣedho nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 18||