atha kramaprāptaṃ nāsārogavijñānaṃ bibhaṇiṣurāha ---- athāto nāsārogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )avaśyāyānilarajobhāṣyātisvapnajāgaraiḥ| nīcātyuccopadhānena pītenānyena vāriṇā||1|| atyambupānaramaṇacchardibāṣpagrahādibhiḥ| kruddhā vātolbaṇā doṣā nāsāyāṃ styānatāṃ gatāḥ||2|| janayanti pratiśyāyaṃ vardhamānaṃ kṣayapradam| ---------------------------------------------|3|
Sa. avaśyāyādibhirvātolbaṇā doṣāḥ kruddhā nāsāyāṃ styānatāṃ-ghanatvaṃ prāptāḥ, pratiśyāyaṃ janayanti| kimbhūtam ? vivardhamānaṃ kṣayapradam|
---------------------------------------------| tatra vātātpratiśyāye mukhaśoṣo bhṛśaṃ kṣavaḥ||3|| ghrāṇoparodhanistodadantaśaṅkhaśirovyathāḥ| kīṭikā iva sarpantīrmanyate parito bhruvau||4|| svarasādaścirātpākaḥ śiśirācchakaphasrutiḥ| ---------------------------------------------|5|
Sa. [tatra-] teṣu rogeṣu vātapittakaphādyuttheṣu madhye, vātāt pratiśyāye sati mukhaśoṣādayaḥ syuḥ| bhruvau paritaḥ kīṭikāḥ sarpantīriva manyate| bhṛvau parita iti "abhitaḥ paritaḥ" iti dvitīyā| svarasādādayaśca syuḥ|
---------------------------------------------| pittāttṛṣṇājvaraghrāṇapiṭikāsambhavabhramāḥ||5|| nāsāgrapāko rūkṣoṣṇatāmrapītakaphasrutiḥ| ---------------------------------------------|6|
Sa. pittāt pratiśyāye sati tṛṣṇādayo bhavanti| ghrāṇamadhye piṭikā ghrāṇapiṭikāḥ, tāsāṃ sambhavaḥ| nāsāyā agre pāko nāsāgrapākaḥ|
---------------------------------------------| kaphātkāso'ruciḥ śvāso vamathurgātragauravam||6|| mādhuryaṃ vadane kaṇḍūḥ snigdhaśuklakaphasrutiḥ| ---------------------------------------------|7|
Sa. kaphāt pratiśyāye sati kāsādayaḥ syuḥ|
---------------------------------------------| sarvajo lakṣaṇaiḥ sarvairakasmādvṛddhiśāntimān||7||
Sa. tridoṣajaḥ pratiśyāyaḥ sarvadoṣalakṣaṇairyutaḥ| akasmāt-nimittaṃ vinā, vṛddhimāṃśchāntimāṃśca|
duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāpya pratiśyāyaṃ karotyasṛk| urasaḥ suptatā tāmranetratvaṃ śvāsapūtitā||8|| kaṇḍūḥ śrotrākṣināsāsu pittoktaṃ cātra lakṣaṇam| ---------------------------------------------|9|
Sa. raktaṃ duṣṭaṃ nāsāsirāḥ prāptaṃ pratiśyāyaṃ karoti| tasminnurasaḥ suptatva tāmranayanatvādikaṃ pittābhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ syāt|
atha duṣṭapratiśyāyalakṣaṇamāha ---- ---------------------------------------------| sarva eva pratiśyāyā duṣṭatāṃ yāntyupekṣitāḥ||9|| yathoktopadravādhikyātsa sarvendriyatāpanaḥ| sāgnisādajvaraśvāsakāsoraḥpārśvavedanaḥ||10|| kupyatyakasmādbahuśo mukhadaurgandhyaśophakṛt| nāsikākledasaṃśoṣaśuddhirodhakaro muhuḥ||11|| pūyopamāsitāraktagrathitaśleṣmasaṃsrutiḥ| mūrcchanti cātra kṛmayo dīrghasnigdhasitāṇavaḥ||12|| pakvaliṅgāni teṣvaṅgalāghavaṃ kṣavathoḥ śamaḥ| śleṣmā sacikkaṇaḥ pīto'jñānaṃ ca rasagandhayoḥ||13||
Sa. sarva eva pratiśyāyā upekṣitā duṣṭatvaṃ yānti| sa tu-duṣṭapīnaso, yathoktopadravāṇāṃ-mukhaśoṣādīnāṃ, ādhikyāddhetoḥ sarvendriyatāpano-nāsācakṣurādīnāṃ khedakaḥ, agnisādādiyutaśca syāt| tathā sahasaiva punaḥ punaḥ kupyati| mukhadaurgandhyādikaraḥ, tathā nāsikākledādikaro muhuḥ pūyasadṛśakṛṣṇaraktapiṇḍitaśleṣmasrutiḥ| atra ca kṛmayo mūrcchanti dīrghāḥ snigdhāḥ śvetāḥ susūkṣmāśca| teṣu-pratiśyāyeṣu, pakvalakṣaṇāni| tadyathā,-aṅgasya-śarīrasya lāghavaṃ syāt, kṣuteśca śamaḥ, kaphaḥ sacikkaṇaḥ pīto, rasagandhayoścājñānamiti| bhṛśakṣavākhyaṃ lakṣayitumāha-
tīkṣṇāghrāṇopayogārkaraśmisūtratṛṇādibhiḥ| vātakopibhiranyairvā nāsikātaruṇāsthani||14|| vighaṭṭite'nilaḥ kruddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ vrajet| nivṛttaḥ kurute'tyarthaṃ kṣavathuṃ sa bhṛśakṣavaḥ||15||
Sa. tīkṣṇasya-marīcādeḥ, ghrāṇāt-siṃhanāt, tathā raviraśmyādibhirvātakopibhiranyairvā nāsātaruṇāsthani vighaṭṭite sati vāyuḥ kṛddho ruddhaḥ śṛṅgāṭakaṃ gacchet| sa nivṛttaḥ san atyantaṃ chikkāṃ kurute| sa bhṛśakṣava ucyate|
śoṣayannāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca kurute'nilaḥ| śūkapūrṇābhanāsātvaṃ kṛcchrāducchvasanaṃ tataḥ||16|| smṛto'sau nāsikāśoṣo-----------------------| ---------------------------------------------|17|
Sa. śoṣayannāsikāsrotaḥ kaphaṃ ca vāyuḥ śūkapūrṇābhanāsātvaṃ kurute| tataḥ kṛcchrāducchvasanaṃ syāt| asau nāsikāśoṣaḥ smṛtaḥ|
---------------------------nāsānāhe tu jāyate| naddhatvamiva nāsāyāḥ śleṣmaruddhena vāyunā||17|| niḥśvāsocchvāsasaṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva| ---------------------------------------------|18|
Sa. nāsānāhākhye roge jāte sati ghrāṇasya naddhatvaṃ-āpūramiva, jāyate| śleṣmaṇā ruddhena vātena niḥśvāsocchāsasaṃrodhāt srotasī saṃvṛte iva syātām|
---------------------------------------------| pacennāsāpuṭe pittaṃ tvaṅmāṃsaṃ dāhaśūlavat||18|| sa ghrāṇapākaḥ---------------------------------| ---------------------------------------------|19|
Sa. pittaṃ kartṛ nāsāpuṭe tvaṅmāṃsaṃ sadāhaśūlaṃ pacet sa ghrāṇapākākhyaḥ|
--------srāvastu tatsaṃjñaḥ śleṣmasambhavaḥ| accho jalopamo'jasraṃ viśeṣānniśi jāyate||19||
Sa. srāvastu tatsaṃjño-ghrāṇasrāvākhyaḥ| sa ca kaphādeva kevalādbhavati| accho jalasadṛśo nityaṃ srāvo jāyate, viśeṣeṇa rātrau|
kaphaḥ pravṛddho nāsāyāṃ ruddhvā srotāṃsyapīnasam| kuryātsaghurghuraśwāsaṃ pīnasādhikavedanam||20|| averiva sravatyasya praklinnā tena nāsikā| ajasraṃ picchilaṃ pītaṃ pakwaṃ siṅghāṇakaṃ ghanam||21||
Sa. kapho nāsāyāṃ pravṛddho ruddhvā srotāṃsyapīnasaṃ ghurghuraśvāsayutaṃ pīnasādhikarujaṃ kuryāt| tena-apīnasena, asya rogiṇo meṣasyevānavarataṃ praklinnā nāsikā picchilādiyuktaṃ kaphaṃ siṅghāṇakaṃ sravati|
raktena nāsā dagdheva bāhyāntaḥ sparśanāsahā| bhaveddhūmopamocchvāsā sā dīptirdahatīva ca||22||
Sa. raktena nāsā dagdheva bāhyato'ntarataśca sparśanaṃ na sahate| tathā dhūmopamocchvāsā dahatīva ca| sā dīptisaṃjñā rogajātiḥ|
tālumūle malairduṣṭairmāruto mukhanāsikāt| śleṣmā ca pūtirnirgacchet pūtināsaṃ vadanti tam||23||
Sa. tālumūle doṣairduṣṭairmukhanāsikād vāyuḥ kaphaśca pūtirnirgacchet, taṃ pūtināsaṃ vadanti|
nicayādabhighātādvā pūyāsṛṅnāsikā sravet| tatpūyar aktamākhyātaṃ śirodāharujākaram||24||
Sa. sannipātādabhighātādvā nāsā pūyāsṛk sravet| tatpūyaraktas aṃjñaṃ śirodāharujākaramākhyātam|
pittaśleṣmāvaruddho'ntarnāsāyāṃ śoṣayenmarut| kaphaṃ sa śuṣkaḥ puṭatāṃ prāpnoti puṭakaṃ tu tat||25||
Sa. pittaśleṣmāvaruddho vāyurantarnāsāyāṃ śoṣayetkapham| sa ca-kaphaḥ, śuṣka(:) puṭatāṃ prāpnoti| puṭakaṃ taducyate|
arśorbudāni vibhajeddoṣaliṅgairyathāyatham| sarveṣu kṛcchrocchvasanaṃ pīnasaḥ pratataṃ kṣutiḥ||26|| sānunāsikavāditvaṃ pūtināsaḥ śirovyathā| ---------------------------------------------|27|
Sa. arśāṃsyarbudāni ca doṣaliṅgairyathāsvaṃ jānīyat| sarveṣu-arśaḥsvarbudeṣu ca, kṛcchrāducchvasanam| tathā pīnaso'navarataṃ kṣavaḥ, tathā sānunāsikabhāṣitaṃ, tathā pūtināsaḥ śirovyatheti syuḥ|
---------------------------------------------| aṣṭādaśānāmityeṣāṃ yāpayedduṣṭapīnasam|27| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogavijñānīyo nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ|19|
Sa. eṣāmaṣṭādaśānāṃ pīnasādīnāṃ madhye duṣṭapīnasaṃ yāpayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogavijñānīyo nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||