adhunā nāsācikitsābhaṇanāvasara ityāha ---- athāto nāsārogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) sarveṣu pīnaseṣvādau nivātāgārago bhajet| snehanasvedavamanadhūmagaṇḍūṣadhāraṇam||1|| vāso gurūṣṇaṃ śirasaḥ sughanaṃ pariveṣṭanam| laghvamlalavaṇaṃ snigdhamuṣṇaṃ bhojanamadravam||2|| dhanvamāṃsaguḍakṣīracaṇakatrikaṭūtkaṭam| yavagodhūmabhūyiṣṭhaṃ dadhidāḍimasārikam||3|| bālamūlakajo yūṣaḥ kulatthotthaśca pūjitaḥ| kavoṣṇaṃ daśamūlāmbu jīrṇāṃ vā vāruṇīṃ pibet||4|| jighreccorakatarkārīvacājājyupakuñcikāḥ| ----------------------------------------------|5|
Sa. pīnaseṣvakhileṣvapi nivātaveśmasthitaḥ san snehanasvedanavamanadhūmān gaṇḍūṣadhāraṇaṃ ca sevet| tathā vastraṃ gurūṣṇasvabhāvaṃ kauśeyāvikādibhirmūrdhnaḥ pariveṣṭanaṃ sughanaṃ bhajet| tathā bhojanaṃ laghvādiguṇaṃ bhajet| dāḍimaṃ śreṣṭhaṃ-dāḍimasāram| dadhidāḍimasādhitamiti kecit paṭhanti| bālamūlakottho yūṣaḥ kulatthajaśca yūṣaḥ pūjitaḥ| daśamūlāmbu koṣṇaṃ prasannāṃ vā jīrṇāṃ-purāṇāṃ, pibet| corakādīn jighret|
----------------------------------------------| vyoṣatālīsacavikātintiḍīkāmlavetasam||5|| sāgnyajāji dvipalikaṃ tvagelāpatrapādikam| jīrṇādguḍāttulārdhena pakvena vaṭakīkṛtam||6|| pīnasaśvāsakāsaghnaṃ rucisvarakaraṃ param| ----------------------------------------------|7|
Sa. vyoṣādikaṃ pṛthak dvipaladadhnaṃ, tvagādikaṃ dvikārṣikaṃ, purāṇaguḍena pañcāśatpalapramāṇena pakvena vaṭakīkṛtametat pīnasādihṛt paraṃ rucyādikṛt|
----------------------------------------------| śatāhvātvag''balā mūlaṃ syonākairaṇḍabilvajam||7|| sāragvadhaṃ pibeddhūmaṃ vasājyamadanānvitam| athavā saghṛtān saktūn kṛtvā mallakasampuṭe||8||
Sa. śatāhvādikaṃ vasādiyutaṃ dhūmaṃ pibet| mallakasampuṭe vā saktūn sasarpiṣkān kṛtvā dhūmaṃ pibet|
tyajetsnānaṃ śucaṃ krodhaṃ bhṛśaṃ śayyāṃ himaṃ jalam| ----------------------------------------------|9|
Sa. snānādīni tyajet|
iti sāmānyena cikitsāmabhidhāya viśeṣeṇāha ---- ----------------------------------------------| pibedvātapratiśyāye sarpirvātaghnasādhitam||9|| paṭupañcakasiddhaṃ vā vidāryādigaṇena vā| svedanasyādikāṃ kuryāt cikitsāmarditoditām||10||
Sa. vātapratiśyāye vātaghnaiḥ-rāsnādibhiḥ, sādhitaṃ ghṛtaṃ pibet| saindhavādibhiḥ pañcabhirlavaṇairvā siddhaṃ, 'vidāripañcāṅgula' (hṛ. sū. a. 15|9) ityādinā vā siddhaṃ ghṛtaṃ pibet| tathā, arditoktāṃ cikitsāṃ svedādikāṃ kuryāt|
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam| pariṣekān pradehāṃśca śītaiḥ kurvīta śītalān||11|| dhavatvak''triphalāśyāmāśrīparṇīyaṣṭitilvakaiḥ| kṣīre daśaguṇe tailaṃ nāvanaṃ saniśaiḥ pacet||12||
Sa. pittotthe raktaje ca pratiśyāye madhuradravyaiḥ śṛtaṃ sarpiḥ pātavyam| pariṣekādīn śītavīryaiḥ śītalān kuryāt| dhavatvagādibhistailaṃ kṣīre daśaguṇe haridrānvitairnāvanaṃ pacet|
kaphaje laṅghanaṃ lepaḥ śiraso gaurasarṣapaiḥ| sakṣāraṃ vā ghṛtaṃ pītvā vamet, piṣṭaistu nāvanam||13|| bastāmbunā paṭuvyoṣavellavatsakajīrakaiḥ| kaṭutīkṣṇairghṛtairnasyaiḥ kavalaiḥ sarvajaṃ jayet||14||
Sa. kaphaje laṅghanaṃ hitam| tathā śiraso gaurasarṣapairlepaḥ| ghṛtaṃ sayavakṣāraṃ pītvā vamet| chāgamūtreṇa ca piṣṭaiḥ saindhavādibhirnasyaṃ hitam| ghṛtaiḥ kaṭutīkṣṇairnasyaiḥ kavalaiśca sānnipātikaṃ pratiśyāyaṃ jayet|
yakṣmakṛmikramaṃ kurvan yāpayedduṣṭapīnasam| vyoṣorubūkakṛmijiddārumādrīgadeṅgudam||15|| vārtākabījaṃ trivṛtā siddhārthaḥ pūtimatsyakaḥ| agnimanthasya puṣpāṇi pīluśigruphalāni ca||16|| aśvaviḍ''rasamūtrābhyāṃ hastimūtreṇa caikataḥ| kṣaumagarbhāṃ kṛtāṃ vartiṃ dhūmaṃ ghrāṇāsyataḥ pibet||17||
Sa. duṣṭapīnasaṃ yāpayet, yakṣmaharaṃ kṛmiharaṃ ca cikitsitaṃ kurvan| vyoṣādiśigruphalāntāni turagaviḍ''rasamūtrābhyāṃ hastimūtreṇa caikataḥ piṣṭāni kṣaumagarbhāṃ kṛtāṃ vartiṃ nāsayā mukhena ca pibet|
kṣavathau puṭakākhye ca tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam| śuṇṭhīkuṣṭhakaṇāvelladrākṣākalkakaṣāyavat||18|| sādhitaṃ tailamājyaṃ vā nasyaṃ kṣavapuṭapraṇut| ----------------------------------------------|19|
Sa. kṣavathau puṭakākhye ca roge tīkṣṇaiḥ pradhamanaṃ hitam| śuṇṭhyādikalkakvāthavat tailaṃ ghṛtaṃ vā sādhitaṃ nasyaṃ kṣavaṃ puṭaṃ ca hanti|
----------------------------------------------| nāsāśoṣe balātailaṃ pānādau bhojanaṃ rasaiḥ||19|| snigdho dhūmastathā svedo nāsānāhe'pyayaṃ vidhiḥ| pāke dīptau ca pittaghnaṃ tīkṣṇaṃ nasyādi saṃsrutau||20||
Sa. nāsāśoṣe balātailaṃ pānanasyādau hitam| bhojanaṃ māṃsarasairhitam| tathā snigdho dhūmaḥ svedaśca hitaḥ| nāsānāhe'pyeṣa eva vidhiḥ-cikitsetyarthaḥ| nāsāpāke dīptau ca pittaghnaṃ cikitsitam| saṃsrutau-srāve, tīkṣṇaṃ nasyādi hitam|
kaphapīnasavatpūtināsāpīnasayoḥ kriyā| lākṣākarañjamaricavellahiṅgukaṇāguḍaiḥ||21|| avimūtradrutairnasyaṃ kārayedvamane kṛte| śigrusiṃhīnikumbhānāṃ bījaiḥ savyoṣasaindhavaiḥ||22|| savellasurasaistailaṃ nāvanaṃ paramaṃ hitam| ----------------------------------------------|23|
Sa. pūtināsāpīnasayoḥ kaphapīnasavadupakramaḥ| lākṣādibhirurabhramūtradrutaiḥ kṛte vamane nasyaṃ kārayet| śigrvādīnāṃ bījairvyoṣādiyutaistailaṃ pakvaṃ pūtināsāpīnasayornasyaṃ hitam|
----------------------------------------------| pūyarakte nave kuryād raktapīnasavat kramam||23|| atipravṛddhe nāḍīvat-------------------------| ----------------------------------------------|24|
Sa. pūyarakte navotthe raktapīnasa iva cikitsitaṃ kuryāt| atipravṛddhe cāsminnāḍīvraṇavadupakramaḥ|
---------------------dagdheṣvarśorbudeṣu ca| nikumbhakumbhasindhūtthamanohvālakaṇāgnikaiḥ|24| kalkitairghṛtamadhvaktāṃ ghrāṇe vartiṃ praveśayet| śigrvādi nāvanaṃ cātra pūtināsoditaṃ bhajet|25| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogapratiṣedho nāma viṃśo'dhyāyaḥ|20|
Sa. arśorbudeṣu ca dagdheṣu nikumbhādibhiḥ kalkitairghṛtamadhvaktāṃ ghrāṇe vartiṃ praveśayet| śigrvādikaṃ ca nasyaṃ pūtināsoktaṃ bhajediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne nāsārogapratiṣedho nāma viṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 20||