kramaprāptaṃ mukharogavijñānamabhidhitsurāha ---- athato mukharogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) mātsyamāhiṣavārāhapiśitāmakamūlakam| māṣasūpadadhikṣīrasuktekṣurasaphāṇitam||1|| avākśayyāṃ ca bhajato dviṣato dantadhāvanam| dhūmarcchardanagaṇḍūṣānucitaṃ ca sirāvyadham||2|| kṛddhāḥ śleṣmolbaṇā doṣāḥ kurvantyantarmukhaṃ gadān| ---------------------------------------------------|3|
Sa. mātsyamāhiṣavārāhapiśitādi bhajato dantadhāvanaṃ dviṣataḥ-asevamānasya, dhūmādikaṃ cocitaṃ dviṣataḥ, sirāvyadhaṃ ca dviṣataḥ, śleṣmolbaṇā doṣāḥ kṛddhā mukhasyāntare gadān kurvanti|
---------------------------------------------------| tatra khaṇḍauṣṭha ityukto vātenauṣṭho dvidhā kṛtaḥ||3||
Sa. teṣu mukharogeṣu madhye pavanādoṣṭho dvidhā kṛtaḥ khaṇḍauṣṭha iti gaditaḥ|
oṣṭhakope tu pavanāt stabdhāvoṣṭhau mahārujau| dālyete paripāṭyete paruṣāsitakarkaśau||4||
Sa. pavanādoṣṭhakope tvoṣṭhau stabdhau mahārujau dālyete tathā paripāṭyete iva| tathā paruṣau kṛṣṇau rūkṣau dṛśyete|
pittāttīkṣṇāsahau pītau sarṣapākṛtibhiścitau| piṭikābhirbahukledāvāśupākau--------------------|5|
Sa. pittenauṣṭhau tīkṣṇaṃ na sahete| pītau ca syātām| tathā ca sarṣapākṛtibhiḥ piṭikābhiścitau bahukledau śīghrapākau ca|
---------------------------------------------------| -----------------------------------------kaphātpunaḥ||5|| śītāsahau guru śūnau savarṇapiṭikācitau| ---------------------------------------------------|6|
Sa. kaphena śītāsahau guru śūnau savarṇaiḥ piṭakairācitau syātām|
---------------------------------------------------| sannipātādanekābhau durgandhāsrāvapicchilau||6|| akasmānmlānasaṃśūnarujau viṣamapākinau| ---------------------------------------------------|7|
Sa. sannipātādoṣṭhau nānāvarṇapiṭakairācitau durgandhasrāvapicchilau sahasaiva mlānau kadācitsaṃśūnau viṣamapākinau vā|
---------------------------------------------------| raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau||7|| kharjūrasadṛśaṃ cātra kṣīṇe rakte'rbudaṃ bhavet| ---------------------------------------------------|8|
Sa. saṃ-raktena yuktau rudhiraṃ sravantau raktaprabhau ca| kṣīṇe rakte kharjūrākāramarbudamoṣṭhau syāt|
-------------------------------------------------| māṃsapiṇḍopamau māṃsātsyātāṃ mūrcchatkṛmī kramāt||8||
Sa. māṃsena māṃsapiṇḍopamāvoṣṭhau| krameṇa ca mūrcchatkṛmī syātām| mūrcchanti kṛmayo yayoriti mūrcchatkṛmī| tayoḥ kṛmayo jāyanta ityarthaḥ|
tailābhaśvayathukledau sakaṇḍvau medasā mṛdū| kṣatajāvavatīryete pāṭyete cāsakṛtpunaḥ||9|| grathitau ca punaḥ syātāṃ kaṇḍūlau daśanacchadau| -------------------------------------------------|10|
Sa. medasā tailābhaḥ śophaḥ kledaśca yayostāvevam| tathā kaṇḍūyutau mṛdū cauṣṭhau syātām| kṣatajāvasakṛdavadīryete paripāṭyete-bhedyete iva, grathitau ca punaroṣṭhau syātāṃ sakaṇḍūkau ca|
-------------------------------------------------| jalabudbudavadvātakaphādoṣṭhe jalārbudam||10||
Sa. vātakaphāt jalabudbudākāraṃ jalārbudamoṣṭhe syāt| ityekādaśa oṣṭhe|
gaṇḍālajī sthiraḥ śopho gaṇḍe dāhajvarānvitaḥ| -------------------------------------------------|11|
Sa. sthiraḥ śopho gaṇḍapradeśe dāhajvarayuto gaṇḍālajītyucyate| ityeko gaṇḍe|
-------------------------------------------------| vātāduṣṇasahā dantāḥ śītasparśe'dhikavyathāḥ||11|| dālyanta iva śūlena śītākhyo dālanaśca saḥ| -------------------------------------------------|12|
Sa. vātena dantā uṣṇasahāḥ śītasparśe'dhikavyathāḥ, śūlena dālyanta iva ca| asau śītadantasaṃjño dālanaścoktaḥ|
-------------------------------------------------| dantaharṣe pravātāmlaśītabhakṣākṣamā dvijāḥ||12|| bhavantyamlāśaneneva sarujāścalitā iva| dantabhede dvijāstodabhedaruksphuṭanānvitāḥ||13||
Sa. dantaharṣe pracaṇḍavātasyāmlaśītabhakṣasyā (sya cā)- sahāḥ, dvijāḥ tathā'mlāśaneneva sarujāścilitā iva ca syuḥ| dantabhede dantāstodādiyutāḥ syuḥ|
cālaścaladbhirdaśanairbhakṣaṇādadhikavyathaiḥ| karālastu karālānāṃ daśanānāṃ samudgamaḥ||14||
Sa. cālākhyo rogo dantaiśca caladbhirbhakṣaṇādadhikavyathaiśca syāt| karālānāṃ dantānāṃ samudgamaḥ karālākhyo rogaḥ|
danto'dhiko'dhidantākhyaḥ sa coktaḥ khalu vardhanaḥ| jāyamāne'tirug dante, jāte tatra tu śāmyati||15||
Sa. adhiko danto'dhidantasaṃjño rogaḥ| vardhanaśca sa evoktaḥ| jāyamāne tasmin dante'tipīḍā jāyate| jāte tu tasmin pīḍā śāmyati|
adhāvanāmalo dante kapho vā vātaśoṣitaḥ| pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ śarkarā----------|16|
Sa. adhāvanāddante malaḥ kapho vā pavanena śoṣitaḥ pūtigandhiḥ sthirībhūtaḥ| sa evopekṣitaḥ śarkarā syāt|
-------------------------------------------------| -----------------------------------sā'pyupekṣitā||16|| śātayatyaṇuśo dantātkapālāni kapālikā| -------------------------------------------------|17|
Sa. kapālikākhyo dantāt kapālānyaṇuśaḥ-stokaṃ stokaṃ, śātayati|
-------------------------------------------------| śyāvaḥ śyāvatvamāyāto raktapittānilairdvijaḥ||17||
Sa. dvijaḥ śyāvatvamāyāto raktapittānilaiḥ śyāvākhyaḥ|
samūlaṃ dantamāśritya doṣairulbaṇamārutaiḥ| śoṣite majjñi suṣire dante'nnamalapūrite||18|| pūtitvātkṛmayaḥ sūkṣmā jāyante, jāyate tataḥ| ahetutīvrārtiśamaḥ sasaṃrambho'sitaścalaḥ||19|| pralūnaḥ pūyaraktasrut sa coktaḥ kṛmidantakaḥ| -------------------------------------------------|20|
Sa. samūlaṃ dantamāśritya doṣairadhikamārutaiḥ śoṣite majjñi suṣire dante'nnamalapūrite pūtitvāt kṛmayaḥ sūkṣmā jāyante| tato'hetu-nimittamantareṇa, tīvrārtiśāntirjāyate| tathā saṃrambhānvitaḥ kṛṣṇaścalaḥ pralūnākhyaḥ pūyaraktasrāvī| sa ca kṛmidantaka uktaḥ| iti dante daśaite|
-------------------------------------------------| śleṣmaraktena pūtīni vahantyasramahetukam||20|| śīryante dantamāṃsāni mṛduklinnāsitāni ca| śītādo'sau---------------------------------|21|
Sa. śleṣmaraktena dantamāṃsāni pūtīni raktaṃ nirnimittaṃ vahanti śīryante| kimbhūtāni ? mṛduklinnāni asitāni ca| asau śītādaḥ kathyate|
-------------------------------------------------| ---------------upakuśaḥ pākaḥ pittāsṛgudbhavaḥ||21|| dantamāmsāni dahyante raktānyutsedhavantyataḥ| kaṇḍūmanti sravantyasramādhmāyante'sṛji sthite||22|| calā mandarujo dantā pūti vaktraṃ ca jāyate| -------------------------------------------------|23|
Sa. pittaraktottho yo dantamāṃse pākaḥ sa upakuśasaṃjñaḥ| tena dantamāṃsāni dahyante raktavarṇāni sotsedhāni ca| tataḥ kaṇḍūyutāni raktaṃ sravanti| rakte sthite satyādhmāyante| calā dantā mandarujaḥ syuḥ| pūti vaktraṃ ca jāyate|
-------------------------------------------------| dantayostriṣu vā śopho badarāsthinibho ghanaḥ||23|| kaphāsrāttīvraruk śīghraṃ pacyate dantapuppuṭaḥ| -------------------------------------------------|24|
Sa. dvayordantayostriṣu va danteṣu śopho badarāsthisadṛśo ghanaḥ kapharaktāt tīvraruk śīghraṃ pacyate| sa dantapuppuṭasaṃjñaḥ|
-------------------------------------------------| dantamāṃse malaiḥ sāsrairbāhyāntaḥ śvayathurguruḥ||24|| sarugdāhaḥ sravedbhinnaḥ pūyāsraṃ dantavidradhiḥ| -------------------------------------------------|25|
Sa. dantamāṃse bāhye'bhyantare ca doṣaiḥ saraktairguruḥ śvayathuḥ sarugdāhaḥ| sa ca bhinnaḥ san pūyāsraṃ sravet| sa dantāvidradhiḥ|
-------------------------------------------------| śvayathurdantamūleṣu rujāvān pittaraktajaḥ||25|| lālāsrāvī sa suṣiro dantamāṃsapraśātanaḥ| -------------------------------------------------|26|
Sa. saṃ-dantamūleṣu śvayathuḥ pīḍāvān pittaraktottho lālāsrāvī| suṣirasaṃjño dantamāṃsapraśātanaḥ
-------------------------------------------------| sa sannipātājjvaravān sapūyarudhirasrutiḥ||26|| mahāsuṣira ityukto viśīrṇadvijabandhanaḥ| -------------------------------------------------|27|
Sa. sannipātajvarayutaḥ pūyarudhirasrāvenānvitaḥ mahāsuṣirākhya uktaḥ| sa ca viśīrṇadvijabandhanaḥ syāt|
-------------------------------------------------| dantānte kīlavacchopho hanukarṇarujākaraḥ||27|| pratihantyabhyavahṛtiṃ śleṣmaṇā so'dhimāṃsakaḥ| -------------------------------------------------|28|
Sa. dantānte kīlasadṛśaḥ śopho hanau karṇe ca rujāṃ karoti| abhyavahṛtiṃ pratihanti| so'dhimāṃsakaḥ śleṣmaṇā syāt|
-------------------------------------------------| ghṛṣṭeṣu dantamāṃseṣu saṃrambho jāyate mahān||28|| yasmiṃścalanti dantāśca sa vidarbho'bhighātajaḥ| -------------------------------------------------|29|
Sa. dantamāṃseṣu dantakāṣṭhādinā ghṛṣṭeṣu mahān saṃrambho jāyate| yasminsati dantāśca calanti| so'bhighātajo vidarbhākhyaḥ|
-------------------------------------------------| dantamāṃsāśritān rogān yaḥ sādhyānapyupekṣate||29|| antastasyāsravan doṣaḥ sūkṣmāṃ sañjanayedgatim| pūyaṃ muhuḥ sā sravati tvaṅmāṃsāsthiprabhedinī||30|| tāḥ punaḥ pañca vijñeyā lakṣaṇaiḥ svairyathoditaiḥ| -------------------------------------------------|31|
Sa. dantamāṃsāśritān rogān sādhyānapi ya upekṣate, tasyāntareṣu doṣo'sravan sūkṣmāṃ gatiṃ sañjanayet| sā ca gatiḥ punaḥ punaḥ pūyaṃ sravati| tvaṅmāṃsāsthīni prabhinatti| tāśca gatayaḥ pañca vijñeyāḥ svaiḥ svairvātādijairlakṣaṇaiḥ| iti dantamūle trayodaśa|
-------------------------------------------------| śākhapatrakharā suptā sphuṭitā vātadūṣitā||31|| jihvā pittāt sadāhoṣā raktairmāsāṅkuraiścitā| -------------------------------------------------|32|
Sa. vātadūṣitā jihvā śākapatravat kharā suptā sphuṭitā ca syāt| pittāt sadāhoṣā tathā raktairmāṃsāṅkuraiśca citā jihvā syāt|
-------------------------------------------------| śālmalīkaṇṭakābhaistu kaphena bahalā guruḥ||32||
Sa. kaphena śālmalīkaṇṭakābhaiḥ kaṇṭakaiścitā bahalā guruśca jihvā syāt|
kaphapittādadhaḥ śopho jihvāstambhakṛdunnataḥ| matsyagandhirbhavetpakvaḥ so'laso māṃsaśātanaḥ||33||
Sa. kaphapittāt jihvāyā adhaḥ śopho jihvāstambhakara unnataḥ pakvo matsyagandhirbhavet| so'lasākhyomāṃsaśātanaḥ|
prabandhane'dho jihvāyāḥ śopho jihvāgrasannibhaḥ| sāṅkuraḥ kaphapittāsrairlāloṣāstambhavān kharaḥ||34|| adhijihvaḥ sarukkaṇḍūrvākyāhāravighātakṛt| tādṛgevopajihvastu jihvāyā upari sthitaḥ||35||
Sa. jihvāyāḥ prabandhane'dhastājjihvāgratulyaḥ śophaḥ sahāṅkuraḥ kaphapittaraktairlāloṣāstambhayutaḥ kharasparśayuto'dhijihvorukkaṇḍūbhyāṃ yuto vākyāhāravighātaṃ karoti| tādṛgeva-adhijihvāsadṛśa upajihvaḥ, jihvāyā upari sthitaḥ| iti jihvāyāḥ ṣaḍete|
tālumāṃse'nilādduṣṭe piṭikāḥ sarujaḥ kharāḥ| bahyo ghanāḥ srāvayutāstāstālupiṭikāḥ smṛtāḥ||36||
Sa. vātāttālumāṃse duṣṭe piṭikāḥ sarujaḥ kharā bahyo ghanāḥ srāvānvitāśca| tāstālupiṭikāḥ smṛtāḥ|
tālumūle kaphātsāsrāt matsyabastinibho mṛduḥ| pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayā''hāramīrayan||37|| kaṇṭhoparodhatṛṭkāsavamikṛt galaśuṇḍikā| -------------------------------------------------|38|
Sa. saṃ-tālumūle kaphādraktānvitāt matsyabastisadṛśo mṛduḥ pralambaḥ picchilaḥ śopho nāsayā''hāraṃ prerayan kaṇṭhoparodhādikṛt| gulaśuṇḍikākhyaḥ|
-------------------------------------------------| tālumadhye niruṅmāṃsaṃ saṃhataṃ tālusaṃhatiḥ||38|| padmākṛtistālumadhye raktācchvayathurarbudam| -------------------------------------------------|39|
Sa. tālumadhye niruṅmāṃsaṃ saṃhataṃ sā tālusaṃhatirityucyate| tālumadhye padmākāro raktādduṣṭācchvayathurarbudam|
-------------------------------------------------| kacchapaḥ kacchapākāraściravṛddhiḥ kaphādaruk||39|| kolābhaḥ śleṣmamedobhyāṃ puppuṭo nīrujaḥ sthiraḥ| -------------------------------------------------|40|
Sa. padārthacandrikā-kaphādduṣṭāt tāludeśe yaḥ śvayathuḥ kacchapākāraściravṛddhiraruk ca, sa kacchapa ityucyate| p cśleṣmamedobhyāṃ duṣṭābhyāṃ kolābhaḥ-kolasadṛśo, nīrujaḥ sthiraśca yaḥ śophaḥ syāt, sa puppuṭa ityucyate|
-------------------------------------------------| pittena pākaḥ pākākhyaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ||40||
Sa. p cpittena duṣṭena yastālunaḥ pākaḥ pūyāsrāvī mahārujaḥ, sa pākākhyaḥ-pākasaṃjñaḥ|
vātapittajvarāyāsaistāluśoṣastadāhvayaḥ| -------------------------------------------------|41|
Sa. p cvātapittajvarāyāsaiḥ pratibaddho yaḥ śoṣastāluśoṣaḥ, sa tadāhvayaḥ-tāluśoṣa ityucyate| ityaṣṭau tālurogāḥ|
-------------------------------------------------| jihvāprabandhajāḥ kaṇṭhe dāruṇā mārgarodhinaḥ||41|| māṃsāṅkurāḥ śīghracayā rohiṇī śīghrakāriṇī| -------------------------------------------------|42|
Sa. p ckaṇṭhe-kaṇṭhapradeśe, ye māṃsāṅkurā jihvāprabandhajāḥ-jihvāmūlotthāḥ, dāruṇāḥ-duḥsahāḥ, kaṇṭhamārgānurodhinaḥ śīghracayāḥ-satvarodbhūtāḥ, bhavanti| sā śīghrakāriṇī-āśuvyāpādanaśīlā, rohiṇītyucyate|
-------------------------------------------------| kaṇṭhāsyaśoṣakṛdvātāt sā hanuśrotrarukkarī||42||
Sa. p csā-rohiṇī, vātātsamutpannā kaṇṭhāsyaśoṣaṃ karoti| hanvoḥ śrotrayośca rujaṃ karoti|
pittājjvaroṣātṛṇmohakaṇṭhadhūmāyanānvitā| kṣiprajā kṣiprapākā'tirāgiṇī sparśanāsahā||43|| kaphena picchilā pāṇḍuḥ------------------------| -------------------------------------------------|44|
Sa. p cpittād rohiṇī jvarādibhiranvitā syāt| kṣiprajā-śīghrotthānā| śīghrapākā atirāgiṇī-bhṛśalohitā| sparśanāsahā-sparśaṃ na sahate| paṃ caṃ-kaphena duṣṭena rohiṇī picchilā pāṇḍurā ca bhavet|
--------------------------asṛjā sphoṭakācitā| taptāṅgāranibhā karṇarukkarī pittajākṛtiḥ||44||
Sa. p casṛjā-raktena duṣṭena, rohiṇī sphoṭakairācitā samantāt vyāptā syāt| taptāṅgāranibhā-varṇataḥ sparśato vā, karṇayo rujāṃ karoti| pittajākṛtiḥ-pittottharohiṇīlakṣaṇasamanvitā bhavet|
gambhīrapākā nicayāt sarvaliṅgasamanvitā| doṣaiḥ kapholbaṇaiḥ śophaḥ kolavad grathitonnataḥ||45|| śūkakaṇṭakavatkaṇṭhe śālūko mārgarodhanaḥ| -------------------------------------------------|46|
Sa. p cnicayāt-sannipātāt, rohiṇī gambhīrapākāgūḍhapākā, syāt| sarvaliṅgaiḥ-vātādīnāṃ sambandhibhiḥ, samanvitā-yuktā, syāt| p cdoṣaiḥ-vātādibhiḥ, kapholbaṇaiḥ-kaphapradhānaiḥ, kaṇṭhe kolavad grathitonnataḥ śūkakaṇṭakavat mārgarodhano yaḥ śophaḥ syāt, sa kaṇṭhaśālūka ityucyate|
-------------------------------------------------| vṛndo vṛttonnato dāhajvarakṛd galapārśvagaḥ||46|| hanusandhyāśritaḥ kaṇṭhe kārpāsīphalasannibhaḥ| picchilo mandaruk śophaḥ kaṭhināstuṇḍikerikā||47||
Sa. p ckaṇṭhe vṛttonnato galapārśvago yaḥ śopho bhavati, dāhajvaraṃ karoti, sa nāmnā vṛnda ityucyate| p ckaṇṭhapradeśe śophaḥ kārpāsyāḥ phalasannibhaḥ-tadākāraḥ, picchilo mandaruk śophaḥ kaṭhinaśca| sa nāmnā tuṇḍikeriketyucyate|
bāhyāntaḥ śvayathurghoro galamārgārgalopamaḥ| galaugho mūrddhagurutātandrālālājvarapradaḥ||48|| valayaṃ nātiruk śophastadvadevāyatonnataḥ| -------------------------------------------------|49|
Sa. p ckaṇṭhe śvayathurbāhyāntarghoro-dustaro, galamārgārgalopamaḥ-sa iva, jāyate| mūrddhagurutādīṃśca pradadāti| sa galaugha ityucyate| p cgale yaḥ śopho nātiruk āyatonnataḥ syāt, sa vyādhirvalayamityucyate| tadvadeva-valayākṛtitvāt|
-------------------------------------------------| māṃsakīlo gale doṣaireko'neko'thavā'lparuk||49|| kṛcchrocchvāsābhyavahṛtiḥ pṛthumūlo gilāyukaḥ| bhūrimāṃsaṅkuravṛtā tīvratṛḍjvaramūrddharuk||50|| śataghnī nicitā vartiḥ śataghnīvātirukvarī| -------------------------------------------------|51|
Sa. p cdoṣaiḥ vātādibhirduṣṭaiḥ, gale māṃsakīla eko'neko vā'lparug jāto mūle pṛthuḥ-vistīrṇaḥ, kṛcchrāt-duḥkhena, ucchvāsābhyavahṛtirya(tī ya)sya saḥ| tathāvidho vyādhirgilāyuka ityucyate| p cbhūribhiḥ-prabhūtaiḥ, māṃsāṅkurairāvṛtā-parivṛtā, tīvratṛḍjvaramūrddharugyutā vṛttā yā vartiḥ sā śataghnī| nicayātsañcayaṃ prāptā śataghnīvaccātirukkarī| sa vyādhirnāmnā śataghnītyucyate| śataghnī-śastraviśeṣaḥ|
-------------------------------------------------| vyāptasarvagalaḥ śīghrajanmapāko mahārujaḥ||51|| pūtipūyanibhasrāvī śvayathurgalavidradhiḥ| jihvāvasāne kaṇṭhādāvapākaṃ śvayathuṃ malāḥ||52|| janayanti sthiraṃ raktaṃ nīrujaṃ tadgalārbudam| -------------------------------------------------|53|
Sa. p cvyāptaḥ sarvagalaḥ-kaṇṭho, yeneti| evaṃvidho yaḥ śvayathuḥ śīghrajanmapāko mahārujaḥ pūti-durgandhi, pūyasadṛśaṃ sravati malaṃ,sa galavidradhirityucyate| p cjihvāvasāne-paryante, kaṇṭhādau śvayathumapākaṃ sthiraṃ raktaṃ nīrujaṃ malāḥ-doṣāḥ, janayanti| tadgalārbudaṃ smṛtam|
pavanaśleṣmamedobhirgalagaṇḍo bhavedbahiḥ| vardhamānaḥ sa kālena muṣkavallambate'tiruk||53|| kṛṣṇo'ruṇo vā todāḍhyaḥ sa vātātkṛṣṇarājimān| vṛddhastālugale śoṣaṃ kuryācca virasāsyatām||54||
Sa. p cduṣṭaiḥ pavanaśleṣmamedobhirgalasya bahirgalagaṇḍo nāma vyādhirbhavet| sa ca kālena vivardhamāno
sthiraḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān śītasparśo guruḥ kaphāt| vṛddhastālugale lepaṃ kuryācca madhurāsyatām||55||
Sa. p ckaphātprakupitāt gale galagaṇḍo jātaḥ sthiraḥ samānavarṇaḥ kaṇḍumān śītasparśo guruśca bhavet| vṛddhaḥ san tālugale lepaṃ kuryāt| tathā madhurāsyatāṃ-madhuravaktratvaṃ ca, kuryāt|
medasaḥ śleṣmavaddhānivṛddhyoḥ so'nuvidhīyate| dehaṃ vṛddhaśca kurute gale śabdaṃ svare'lpatām||56||
Sa. p cmedasaḥ pravṛddhādutpanno galagaṇḍaḥ kaphavallakṣaṇairbhavet| sa ca dehaṃ-śarīraṃ, hānivṛddhyoranuvidhīyate-anukaroti| tena dehasya vṛddhau so'pi vṛddho bhavet, dehasya kṣayāt kṣīṇaḥ syāt| vṛddhaḥ sa gale śabdaṃ kurute svare cālpatām|
śleṣmaruddhā'nilagatiḥ śuṣkakaṇṭho hatasvaraḥ| tāmyan prasaktaṃ śvasiti yena sa svarahā'nilāt||57||
Sa. p cśleṣmaṇā duṣṭena yadā'nilasya-vāyoḥ, gatiḥ ruddhā bhavet| tathā sa ca yena vyādhinā puruṣaḥ śuṣkakaṇṭho hatasvaraśca syāt| te(ye)na ca tāmyan-tamogacchan tamaḥpraviśan, prakarṣeṇa saktaṃ śvāsaṃ muñcati| sa vyādhiranilāt-vātāt, svarahāsvaraghnanāmnā, bhavet| iti galarogā aṣṭādaśa|
karoti vadanasyāntarvraṇān sarvasaro'nilaḥ| sañcāriṇo'ruṇān rūkṣānoṣṭhau tāmrau calatvacau||58|| jihvā śītāsahā gurvī sphuṭitā kaṇṭākācitā| vivṛṇoti ca kṛcchreṇa mukhaṃ pāko mukhasya saḥ||59||
Sa. p canilo-vāyuḥ, sarvasaraḥ-sarvataḥ prasaran san, sarvato vadanasyāntarvraṇān sañcāriṇo'ruṇān rūkṣāṃśca karoti| tathauṣṭhau tāmrau-tāmravarṇau, calatvacau| jihvā ca śītāsahā śītasparśākṣamā, gurvī sphuṭitā kaṇṭakairācitā syāt| sa ca mukhaṃ-vaktraṃ, kṛcchreṇa vivṛṇoti| sa mukhasya pāka ityucyate|
adhaḥ pratihato vāyurarśogulmakaphādibhiḥ| yātyūrdhvaṃ vaktradaurgandhyaṃ kurvannūrdhvagudastu saḥ||60||
Sa. p carśogulmakaphādibhirvāyuradhaḥ pratihato vaktradaurgandhyaṃ kurvannūrdhvaṃ yāti| sa ūrdhvaguda iti saṃjñitaḥ|
mukhasya pittaje pāke dāhoṣe tiktavaktratā| kṣārokṣitakṣatasamā vraṇāḥ tadvacca raktaje||61||
Sa. p cpittaje-pittodbhave, mukhasya pāke dāhoṣe bhavataḥ| tathā tiktavaktratā-tiktāsyatvaṃ, bhavet| vraṇāśca kṣāreṇokṣitaṃ yat kṣataṃ-vraṇaḥ, tena samānāḥ-tatsamarujāḥ, bhavanti| paṃ caṃ-raktaje pāke mukhasyāntaḥ pittajapākavallakṣaṇāni bhavanti|
kaphaje madhurāsyatvaṃ kaṇḍūmatpicchilā vraṇāḥ| antaḥkapolamāśritya śyāvapāṇḍu kapho'rbudam||62|| kuryāttad ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca vivardhate| -------------------------------------------------|63|
Sa. p ckaphaje pāke madhurāsyatvaṃ-madhuramukhatvaṃ, syāt| tathā kaṇḍūmatpicchilāśca vraṇā bhavanti| p ckapho vṛddho'ntaḥkapolamāśrityārbudaṃ śyāvaṃ pāṇḍu ca kuryāt| taccārbudaṃ ghaṭṭitaṃ chinnaṃ mṛditaṃ ca punarvivardhate|
-------------------------------------------------| mukhapāko bhavetsāsraiḥ sarvaiḥ sarvākṛtirmalaiḥ||63|| pūtyāsyatā ca taireva dantakāṣṭhādividviṣaḥ| -------------------------------------------------|64|
Sa. p cmalaiḥ-vātādibhiḥ, sarvaiḥ-tribhiḥ, sāsraiḥ-saraktaiḥ, mukhasya pāko bhavet| sa ca sarvākṛtiḥ-sarvalakṣaṇaḥ, syāt| p cdantakāṣṭhavidviṣaḥ puṃsastaireva doṣaiḥ pūtyāsyatāpūtivaktratvaṃ, syāt| [iti sarvavaktragā aṣṭau|]
-------------------------------------------------| oṣṭe gaṇḍe dvije mūle jihvāyāṃ tāluke gale||64|| vaktre sarvatra cetyuktāḥ pañcasaptatirāmayāḥ| ekādaśaiko daśa ca trayodaśa tathā ca ṣaṭ||65|| aṣṭāvaṣṭādaśāṣṭau ca kramāt-----------------| -------------------------------------------------|66|
Sa. p coṣṭhāmayā ekādaśoktāḥ| gaṇḍe ekaḥ| dvijedante, daśa| dantamūle trayodaśa| jihvāyāṃ ṣaṭ| tālunyaṣṭau| gale'ṣṭadaśa| vaktre'ṣṭavāmayāḥ| evaṃ sarvatra pañcasaptatirāmayā ākhyātāḥ-uktāḥ|
----------------------------teṣvanupakramāḥ| karālo māṃsaraktauṣṭhāvarbudāni jalādvinā|66| kacchapastālupiṭikā galaughaḥ suṣiro mahān| svaraghnordhvagudaśyāvaśataghnīvalayālasāḥ|67| nāḍyoṣṭhakopau nicayāt, raktātsarvaiśca rohiṇī| daśane sphuṭite dantabhedaḥ, pakvopajihvikā|68| galagaṇḍaḥ svarabhraṃśī kṛcchrocchvāso'tivatsaraḥ| yāpyastu harṣo bhedaśca śeṣān śastrauṣadhairjayet|69| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne mukharogavijñānīyo nāmai- kaviṃśo'dhyāyaḥ|21|
Sa. p coṣṭhādyāmayeṣu madhye'nupakramāḥ-asādhyāḥ| karālo nāma dantarogaḥ| mahāsuṣiro dantarogaḥ| svaraghno galarogaḥ| ūrdhvagudo vaktrarogaḥ| śataghnīvalayau kaṇṭharogau| alaso'dhijihvārogaḥ| nicayāt-sannipātāt, nāḍī dantamūlajā| oṣṭhakopaḥ sannipātajo'sādhyaḥ| raktātsannipātāt [ca] jātā rohiṇī| dantabhedo daśane-dante, sphuṭite'sādhyaḥ| pakvopajihvikā'sādhyā| galagaṇḍaḥ svarabhraṃśaḥ(śī)kṛcchrocchvāso'tivatsaro'sādhyaḥ| p cdantaharṣo dantabhedaśca dvāvetau yāpyau| p cśeṣān rogān śastrauṣadhairjayet| yathāyogairvakṣyamāṇairiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne mukharoga- vijñānīyo nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||