athāto mukharogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) khaṇḍauṣṭhasya vilikhyāntau syūtvā vraṇavadācaret| -------------------------------------------------|1|
Sa. p ckhāṇḍauṣṭhasya-chinnauṣṭhasya snigdhasvinnasya, oṣṭhaprāntau vilikhya suṣliṣṭau kṣaumasūtreṇa syūtvā sadyovraṇavadupacāraṃ kuryāt,-śatadhautaghṛtābhyaktāṃ vraṇasyopari kavalikāṃ dadyāt|
-------------------------------------------------| yaṣṭijyotiṣmatīrodhraśrāvaṇīsārivotpalaiḥ||1|| paṭolyā kākamācyā ca tailamabhyañjanaṃ pacet| nasyaṃ ca tailaṃ vātaghnamadhuraskandhasādhitam||2||
Sa. p cmadhuyaṣṭyādibhiḥ kalkitaistailamabhyañjanaṃ pacet| p cvātaharamadhurauṣadhasādhitaṃ tailaṃ nasyaṃ prayojyam|
mahāsnehena vātauṣṭhe siddhenāktaḥ picurhitaḥ| devadhūpamadhūcchiṣṭaguggulvamaradārubhiḥ||3|| yaṣṭyāhvacūrṇayuktena tenaiva pratisāraṇam| -------------------------------------------------|4|
Sa. p csarjarasasikthakagugguludevadārubhiḥ siddhena mahāsnehena-sarpirmajjavasātailākhyenāktaḥ, picurvātauṣṭhe-vātaja oṣṭhakope, hitaḥ| p ctenaiva-mahāsnehena, madhuyaṣṭīcūrṇayuktena vātauṣṭhe vā pratisāraṇaṃ hitam|
-------------------------------------------------| nāḍyoṣṭhaṃ svedayeddugdhasiddhaireraṇḍapallavaiḥ||4|| khaṇḍauṣṭhavihitaṃ nasyaṃ tasya mūrdhni ca tarpaṇam| -------------------------------------------------|5|
Sa. p c oṣṭhaṃ-vātauṣṭhaṃ, dugdhasiddhaireraṇḍapallavairnāḍyā svedayet| paṃ caṃ-khaṇḍauṣṭhavihitaṃ-khaṇḍauṣṭhoktaṃ, nasyaṃ prayojyam| tathā tasya mūrdhni tarpaṇaṃ-śirobhyaṅgaḥ, kāryaḥ|
-------------------------------------------------| pittābhighātajāvoṣṭhau jalaukobhirupācaret||5|| rodhrasarjarasakṣaudramadhukaiḥ pratisāraṇam| -------------------------------------------------|6|
Sa. p cpittajamabhighātajamo(jaṃ cau)ṣṭhakopaṃ jalaukobhirupācaret-cikitsettābhī raktaṃ srāvayet| p cpittotthe'bhighātaje cauṣṭhakope rodhrādibhiḥ pratisāraṇaṃ hitam|
-------------------------------------------------| guḍūcīyaṣṭipattaṅgasiddhamabhyañjane ghṛtam||6|| pittavidradhivaccātra kriyā śoṇitaje'pi ca| idameva nave kāryaṃ karma---------------------|7|
Sa. p cguḍūcyādibhiḥ kalkitairghṛtaṃ siddhamabhyañjane hitam| p catra-[e]tayoḥ pittābhighātajayoḥ, pittavidradhivat kriyā-cikitsā, kāryā| paṃ caṃ-śoṇitaje rakto(navo)tthe idameva-pittoktaṃ, karmakāryam|
-------------------------------------------------| --------------------------oṣṭhe tu kaphāture||7|| pāṭhākṣāramadhuvyoṣairhṛtāsre pratisāraṇam| dhūmanāvanagaṇḍūṣāḥ prayojyāśca kaphacchidaḥ||8||
Sa. kaphātura oṣṭhe hṛtāsre-hṛtarakte, pāṭhādibhiḥ pratisāraṇaṃ hitam| tathā dhūmādayaḥ kaphaghnā hitāḥ|
svinnaṃ bhinnaṃ vimedaskaṃ dahenmedojamagninā| priyaṅgurodhratriphalāmākṣikaiḥ pratisārayet||9|| sakṣaudrā gharṣaṇaṃ tīkṣṇā bhinnaśuddhe jalārbude| avagāḍhe'tivṛddhe vā kṣāro'gnirvā pratikriyā||10|| āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavadācaret| -------------------------------------------------|11|
Sa. medojamoṣṭhaṃ svinnaṃ bhinnaṃ-vidāritaṃ, vigatamedasaṃ santamagninā dahet| priyaṅgvādibhiḥ pratisārayet| tīkṣṇāḥ-pippalīmaricādayaḥ, samākṣikā bhinnaśuddhe jalārbude gharṣaṇam| avagāḍhe'tivṛddhe jalārbude kṣāro'gnirathavā cikitsitam|
āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavadācaret| svinnasya śītadantasya pālīṃ vilikhitāṃ dahet||11|| tailena, pratisāryā ca sakṣaudraghanasaindhavaiḥ| dāḍimatvagvarātārkṣyakāntājambvasthināgaraiḥ||12|| kavalaḥ kṣīriṇāṃ kvāthairaṇutailaṃ ca nāvanam| dantaharṣe tathā bhede sarvā vātaharā kriyā||13|| tilayaṣṭīmadhuśṛtaṃ kṣīraṃ gaṇḍūṣadhāraṇam| -------------------------------------------------|14|
Sa. āmādyavasthāsvalajīṃ gaṇḍe śophavadupakramet| śītadantasya svinnasya pālīṃ vilikhitāṃ tailena dahet| dāḍimatvagādibhiḥ kṣaudrādiyutaiḥ pratisāryā ca| kṣīriṇāṃ kvāthaiḥ kavalo hitaḥ| nasyamaṇutailaṃ hitam| dantabhede harṣe ca sarvā vātaghnī kriyā śastā| tilayaṣṭīmadhuśṛtaṃ kṣīraṃ gaṇḍūṣadhāraṇam|
-------------------------------------------------| sasnehaṃ daśamūlāmbu gaṇḍūṣaḥ pracaladvije||14|| tuttharodhrakaṇāśreṣṭhāpattaṅgapaṭugharṣaṇam| snigdhāḥ śīlyā yathāvasthaṃ nasyānnakavalādayaḥ||15||
Sa. pracaladvije daśamūlāmbu sasnehaṃ gaṇḍūṣaḥ| tutthādibhirgharṣaṇam| snigdhā nasyādayo'vasthāvaśādabhyasanīyāḥ|
adhidantakamāliptaṃ yadā kṣāreṇa jarjaram| kṛmidantamivotpāṭya tadvaccopacarettadā||16|| anavasthitarakte ca dagdhe vraṇa iva kriyā| -------------------------------------------------|17|
Sa. adhidantakaṃ kṣāreṇāliptaṃ yadā jarjaraṃ syāt, tadā kṛmidantaṃ yathotpāṭya tathaivopakramet| anavasthitarakte ca dagdhevraṇa iva cikitsā kāryā|
-------------------------------------------------| ahiṃsan dantamūlāni dantebhyaḥ śarkarāṃ haret||17|| kṣāracūrṇairmadhuyutaistataśca pratisārayet| kapālikāyāmapyevaṃ harṣoktaṃ ca samācaret||18||
Sa. dantebhyaḥ śarkarāṃ haret, dantamūlānyahiṃsan-apīḍayan rakṣan| tataḥ-anantaraṃ, śarkarāṃ vilikhya kṣāracūrṇairmadhuyutaiḥ pratisārayet| kapālikāyāmapyevaṃ-eṣa evopakramaḥ kāryaḥ| dantaharṣoktaṃ ca samācaret|
jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam| snigdhaiścālepagaṇḍūṣanasyāhāraiścalāpahaiḥ||19|| guḍena pūrṇaṃ suṣiraṃ madhūcchiṣṭena vā dahet| saptacchadārkakṣīrābhyāṃ pūraṇaṃ kṛmiśūlajit||20||
Sa. kṛmidanatakaṃ svinnamacalaṃ visrāvarṇairvisrāvayet(jayet)| tathā snigdhairvātaghnairālepādibhiḥ| guḍena pūrṇaṃ suṣiraṃ madanena dahedvā| saptaparṇārkakṣīrābhyāṃ pūraṇaṃ hitam| tat kṛmiśūlajit|
hiṅgukaṭphalakāsīsasvarjikākuṣṭhavellajam| rajo rujaṃ jayatyāśu vastrasthaṃ daśane dhṛtam||21|| gaṇḍūṣaṃ grāhayettailamebhireva ca sādhitam| kvāRthairvā yuktameraṇḍadvivyāghrībhūkadambajaiḥ||22||
Sa. hiṅgvādikaṃ cūrṇaṃ vasanasthitaṃ dante dhṛtaṃ rujāhṛt| ebhireva-hiṅgvādibhiḥ, kvāthayuktaṃ siddhaṃ tailaṃ gaṇḍūṣaṃ rogiṇaṃ grāhayet| eraṇḍādijaiḥ kvāthairyuktaṃ tailaṃ gaṇḍūṣaṃ dhārayedvā|
kriyāyogairbahuvidhairityaśāntarujaṃ bhṛśam| dṛḍhamapyuddhareddantaṃ pūrvaṃ mūlādvimokṣitam||23|| sandaṃśakena laghunā dantanirghātanena vā| tailaṃ sayaṣṭyāhvarajo gaṇḍūṣo madhu vā tataḥ||24||
Sa. iti-evamādibhiḥ, kriyāyogairbahuprakāraiḥ kṛtairapyupakramairaśāntapīḍaṃ dantaṃ sudṛḍhamapi pūrvaṃ mūlādvimokṣitaṃ laghunā sandaṃśakena dantanirghātanena yantreṇa voddharet| anantaraṃ tailaṃ madhuyaṣṭīcūrṇayutaṃ gaṇḍūṣaṃ dhārayet| mākṣikaṃ vā madhuyaṣṭīcūrṇayutam|
tato vidāriyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ| tailaṃ daśaguṇakṣīraṃ siddhaṃ yuñjīta nāvanam||25|| kṛśadurbalavṛddhānāṃ vātārtānāṃ ca noddharet| noddhareccottaraṃ dantaṃ bahūpadravakṛddhi saḥ||26|| eṣāmapyuddhṛtau snigdhasvāduśītakramo hitaḥ| -------------------------------------------------|27|
Sa. tato vidāryādibhirdaśaguṇakṣīraṃ tailaṃ pakvaṃ nasyaṃ yuñjīta| kṛśādīnāṃ dantaṃ noddharet| uttaraṃ ca dantaṃ noddharet| yasmātsa uddhṛto bahūpadravakaraḥ| eṣāmapi dantairuddhṛtaiḥ(dantoddhṛtau) snigdhasvāduśītakramo hitaḥ|
-------------------------------------------------| visrāvitāsre śītāde sakṣaudraiḥ pratisāraṇam||27|| mustārjunatvaktriphalāphalinītāRrkṣyanāgaraiḥ| tatkvāthaḥ kavalo, nasyaṃ tailaṃ madhurasādhitam||28||
Sa. visrāvitarakte śītāde mustādibhiḥ sakṣaudraiḥ pratisāraṇaṃ hitam| teṣāṃ-mustādīnāṃ, kvāthaḥ kavalaḥ| madhuraiḥ sādhitaṃ tailaṃ nasyam|
dantamāṃsānyupakuśe svinnānyuṣṇāmbudhāraṇaiḥ| maṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā bahuśo likhet||29|| tataśca pratisāryāṇi ghṛtamaṇḍamadhudrutaiḥ| lākṣāpriyaṅgupattaṅgalavaṇottamagairikaiḥ||30|| sakuṣṭhaśuṇṭhīmaricayaṣṭīmadhurasāñjanaiḥ| sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍo tailaṃ vā kavalagrahaḥ||31|| ghṛtaṃ ca madhuraiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ| -------------------------------------------------|32|
Sa. upakuśe dantamāsāni svinnānyuṣṇāmbugaṇḍūṣadhāraṇena| tato maṇḍalāgreṇa śākādipatrairvā bahuśo likhet| tato lākṣādibhirghṛtamaṇḍamadhudrutaiḥ pratisāraṇīyāni| anantaraṃ sukhoṣṇo ghṛtamaṇḍastailaṃ vā kavalagrahaḥ| madhuraiśca pakvaṃ ghṛtaṃ kavalanasyayorhitam|
-------------------------------------------------| dantapuppuṭake svinnachinnabhinnavilekhite||32|| yaṣṭyāhvasvarjikāśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam| -------------------------------------------------|33|
Sa. dantapuppuṭake svinnachinnabhinnavilikhite yaṣṭyādibhiḥ pratisāraṇam|
-------------------------------------------------| vidradhau kaṭutīkṣṇoṣṇarūkṣaiḥ kavalalepanam||33|| gharṣaṇaṃ kaṭukākuṣṭhavṛścikālīyavodbhavaiḥ| rakṣetpākaṃ himaiḥ pakvaḥ pāṭyo dāhyo'vagāḍhakaḥ||34||
Sa. vidradhau kaṭvādibhiḥ kavalalepanaṃ hitam| kaṭukādibhirgharṣaṇaṃ hitam| himaiḥ-śītalaiḥ, pākaṃ rakṣet| pakvaḥ pāṭanīyaḥ| dāhyo'vagāḍhaḥ|
suṣire chinnalikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam| rodhramustamiśiśreṣṭhātārkṣyapattaṅgakiṃśukaiḥ||35|| sakaṭphalaiḥ, kaṣāyaiśca teṣāṃ gaṇḍūṣa iṣyate| yaṣṭīrodhrotpalānantāsārivāgurucandanaiḥ||36|| sagairikasitāpuṇḍraiḥ siddhaṃ tailaṃ ca nāvanam| -------------------------------------------------|37|
Sa. sauṣire chinne likhite ca rodhrādibhirmādhvīkayutaiḥ pratisāraṇam| taireva kaṣāyairgaṇḍūṣaśca syāt| yaṣṭyādibhiḥ pakvaṃ tailaṃ nāvanam|
-------------------------------------------------| chittvā'dhimāṃsakaṃ cūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet||37|| vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyavaśūkajaiḥ| paṭolanimbatriphalākaṣāyaḥ kavalo hitaḥ||38||
Sa. adhimāṃsakaṃ chittvā vacādijaiścūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet| paṭolādikvāthaḥ kavalo hitaḥ|
vidarbhe dantamūlāni maṇḍalāgreṇa śodhayet| kṣāraṃ yuñjyāttato nasyaṃ gaṇḍūṣādi ca śītalam||39||
Sa. vidarbhe dantamūlāni maṇḍalāgreṇa śodhayet| kṣāraṃ yuñjīta| tato nasyam| gaṇḍūṣādi ca śītalam|
saṃśodhyobhayataḥ kāyaṃ śiraścopacarettataḥ| nāḍīṃ dantānugāṃ dantaṃ samuddhṛtyāgninā dahet||40|| kubjāṃ naikagatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena vā| dhāvanaṃ jātimadanakhadirasvādukaṇṭakaiḥ||41|| kṣīrivṛkṣāmbugaṇḍūṣo, nasyaṃ tailaṃ ca tatkṛtam| -------------------------------------------------|42|
Sa. ubhayataḥ-ūrdhvamadhaśca, kāyaṃ mūrdhānaṃ ca, virekeṇa nasyādinā ca saṃśodhya tato nāḍīṃ dantānugāmupacaret| dantaṃ samuddhṛtyāgninā dahet| kubjāṃ naikagatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena samuddhṛtyāgninā dahet| kubjāṃ naikagatiṃ pūrṇāṃ guḍena madanena vā dahet| jātyādibhirdhāvanaṃ hitam| kṣīravṛkṣāmbugaṇḍūṣaḥ| tatpakvaṃ ca tailaṃ nasyam|
-------------------------------------------------| kuryādvātauṣṭhakopoktaṃ kaṇṭakeṣvanilātmasu||42|| jihvāyāṃ pittajāteṣu ghṛṣṭeṣu rudhire srute| pratisāraṇagaṇḍūṣanāvanaṃ madhurairhitam||43|| tīkṣṇaiḥ kaphottheṣvevaṃ ca sarṣapatryūṣaṇādibhiḥ| nave jihvālase'pyevaṃ, taṃ tu śastreṇa na spṛśet||44||
Sa. jihvāyāṃ vātottheṣu kaṇṭakeṣu vātauṣṭhakopoktaṃ cikitsitaṃ kuryāt| jihvāyāṃ pittajāteṣu kaṇṭakeṣu ghṛṣṭeṣu rudhire srute pratisāraṇādi madhurairhitam| saṃ-kaphottheṣvapyevaṃ tīkṣṇaiḥ sarṣapādibhiḥ pratisāraṇādi hitam| nave ca jihvālase eṣa evopakramaḥ| kiṃ tu śastreṇainaṃ na spṛśet| etat yuktyā ca pūrveṣāṃ śastrasparśanaṃ kāryamityanujajñe|
unnamya jihvāmākṛṣṭāṃ baḍiśenādhijihvikām| chedayenmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇoṣṇairgharṣaṇādi ca||45||
Sa. adhijihvikāṃ baḍiśenākṛṣṭāṃ maṇḍalāgreṇa chedayet| kiṃ kṛtvā ? unnamya jihvām| tīkṣṇoṣṇairgharṣaṇādi ca kāryam|
upajihvāṃ parisrāvya yavakṣāreṇa gharṣayet| kaphaghnaiḥ śuṇḍikā sādhyā nasyagaṇḍūṣagharṣaṇaiḥ||46||
Sa. upajihvāṃ śastreṇa parisrāvya yavakṣāreṇa gharṣayet| śuṇḍikā kaphaghnairnasyādibhiḥ sādhanīyā|
ervārubījapratimaṃ vṛddhāyāmasirātatam| agraṃ niviṣṭaṃ jihvāyā baḍiśādyavalambitam||47|| chedayenmaṇḍalāgreṇa nātyagre na ca mūlataḥ| chede'tyasṛkkṣayānmṛtyurhīne vyādhirvivarddhate||48||
Sa. vṛddhayāṃ śuṇḍikāyāṃ satyāṃ jihvāyā agre(graṃ) niviṣṭaṃ kṛṣṇadīrghakarkaṭikābījasadṛśaṃ baḍiśādinā'valambitaṃ maṇḍalāgreṇa chedayet| katham ? nātiśayena prānte na cātiśayena mūle| yato'ticchede satyasṛkkṣayānmṛtyuḥ| hīnacchinne sati vyādhirvivarddhate|
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ| chinnāyāṃ sapaṭukṣaudrairgharṣaṇaṃ, kavalaḥ punaḥ||49|| kaṭukātiviṣāpāṭhānimbarāsnāvacāmbubhiḥ| -------------------------------------------------|50|
Sa. chinnāyāṃ maricādibhiḥ sasaindhavaiḥ kṣaudrairgharṣaṇam| kavalaḥ kaṭukādikvāthena|
-------------------------------------------------| saṅghāte puppuṭe kūrme vilikhyaivaṃ samācaret||50||
Sa. [tālu]saṃhatau puppuṭake kacchape[ca] vilikhyaivaṃ-anena krameṇa, samācaret|
apakve tālupāke tu kāsīsakṣaudratārkṣyajaiḥ| gharṣaṇaṃ, kavalaḥ śītakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||51||
Sa. apakve tu tālupāke kāsīsādibhirgharṣaṇam| śītakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ kavalaḥ|
pakve'ṣṭāpadavadbhinne tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇam| vṛṣanimbapaṭolādyaistiktaiḥ kavaladhāraṇam||52||
Sa. pakve'ṣṭāpadavadbhinne sati tīkṣṇoṣṇaiḥ pratisāraṇaṃ kāryam| aṣṭāpadaṃ-caturaṅgapīṭham| vṛṣādibhistiktadravyaiḥ kavaladhāraṇam|
tāluśoṣe tvatṛṣṇasya sarpiruttarabhaktikam| kaṇāśuṇṭhīśṛtaṃ pānamamlairgaṇḍūṣadhāraṇam||53|| dhanvamāṃsarasāḥ snigdhāḥ, kṣīrasarpiśca nāvanam| -------------------------------------------------|54|
Sa. tāluśoṣe tvatṛṣṇasya sataḥ sarpiruttarabhaktikaṃ yojyam| pippalīśuṇṭhībhyāṃ śṛtaṃ jalapānam| amlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, gaṇḍūṣadhāraṇam| dhanvamāṃsarasāḥ snigdhāḥ| tathākṣīrasya sarpiśca nāvanaṃ hitam|
kaṇṭharogeṣvasṛṅmokṣastīkṣṇairnasyādi karma ca||54|| kvāthaḥ pānaṃ ca dārvītvaṅnimbatārkṣyakaliṅgajaḥ| harītakīkaṣāyo vā peyo mākṣikasaṃyutaḥ| -------------------------------------------------||55||
Sa. kaṇṭharogeṣu sarveṣu sirādibhī raktamokṣaḥ| tīkṣṇairdravyairnasyagaṇḍūṣādi ca| dāRvītvagādīnāṃ kvāthaḥ pātavyaḥ| harītakyā vā kvāthaḥ samākṣikaḥ peyaḥ|
śreṣṭhāvyoṣayavakṣāradārvīdvīpirasāñjanaiḥ| sapāṭhātejinīnimbaiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ|56| kavalo, guṭikā vā'tra kalpitā pratisāraṇam| -------------------------------------------------|57|
Sa. śreṣṭhādibhiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ kavalaḥ| guṭikā vā'tra-asmin kvāthe, parikalpitā pratisāraṇam|
śreṣṭhāvyoṣayavakṣāradārvīdvīpirasāñjanaiḥ| sapāṭhātejinīnimbaiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ||56|| kavalo, guṭikā vā'tra kalpitā pratisāraṇam| -------------------------------------------------||57||
Sa. śreṣṭhādibhiḥ suktagomūtrasādhitaiḥ kavalaḥ| guṭikā vā'tra-asmin kvāthe, parikalpitā pratisāraṇam|
athāntarbāhyataḥ svinnāṃ vātarohiṇikāṃ likhet||58|| aṅgulīśastrakeṇāśu paṭuyuktanakhena vā| pañcamūlāmbu kavalastailaṃ gaṇḍūṣanāvanam||59||
Sa. atheti maṅgale| maṅgalapurvakaṃ vātajāṃ rohiṇikāmantarbāhyataśca svinnāmaṅguliśastrakeṇāthavā paṭuyuktena nakhena śīghrameva likhet| pañcamūlakvāthaḥ kavalaḥ| tailaṃ gaṇḍūṣo nasyaṃ ca|
visrāvya pittasambhūtāṃ sitākṣaudrapriyaṅgubhiḥ| gharṣetsarodhrapattaṅgaiḥ kavalaḥ kvathitaiśca taiḥ||60|| drākṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe| -------------------------------------------------|61|
Sa. pittajāṃ rohiṇīṃ visrāvya-raktaṃ nirhṛtya, sitādibhirgharṣayet| taiśca-sitādibhiḥ, kvathitaiḥ sarodhrādibhiḥ kavalaḥ| drākṣāparūṣakayoḥ kvāthaḥ[ca] kavalo hitaḥ|
-------------------------------------------------| upācaredevameva pratyākhyāyāsrasambhavām||61|| sāgāradhūmaiḥ kaṭukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet| nasyagaṇḍūṣayostailaṃ sādhitaṃ ca praśasyate||62|| apāmārgaphalaśvetādantījantughnasaindhavaiḥ| -------------------------------------------------|63|
Sa. raktajāṃ rohiṇikāṃ pratyākhyāya pittajāmivopakramet| kaṭukaiḥ-kaṭuvargoktaiḥ, sāgāradhūmaiḥ kaphotthāṃ pratisārayet| apāmārgādibhiḥ kalkitaiḥ sādhitaṃ tailaṃ kapharohiṇyāṃ nasyagaṇḍūṣayoḥ śreṣṭham|
-------------------------------------------------| tadvacca vṛndaśālūkatuṇḍikerīgilāyuṣu||63|| vidradhau srāvite śreṣṭhārocanātārkṣyagairikaiḥ| sarodhrapaṭupattaṅgakaṇairgaṇḍūṣagharṣaṇe||64||
Sa. eṣaiva cikitsā vṛndādiṣu| vidradhau śastreṇa srāvite śreṣṭhādibhirgaṇḍūṣādi hitam|
galagaṇḍaḥ pavanajaḥ svinno niḥsrutaśoṇitaḥ| tilairbījaiśca laṭvomāpriyālaśaṇasambhavaiḥ||65|| upanāhyo, vraṇe rūḍhe pralepyaśca punaḥpunaḥ| śigrutilvakatarkārīgajakṛṣṇāpunarnavaiḥ||66|| kālāmṛtārkamūlaiśca puṣpaiśca karahāṭajaiḥ| ekaiṣikānvitaiḥ piṣṭaiḥ surayā kāñjikena vā||67|| guḍūcīnimbakuṭajahaṃsapādībalādvayaiḥ| sādhitaṃ pāyayettailaṃ sakṛṣṇādevadārubhiḥ||68||
Sa. galagaṇḍo vātodbhavaḥ svinno niḥsrutāsrastilairlaṭvādibījaiśca upanāhyaḥ| ruḍhe vraṇe sati pralepyaśca bahuśaḥ śigrvādibhiḥ surayā kāñjikena vā piṣṭaiḥ| ekaiṣikā-trivṛt| guḍūcyādibhiḥ sakṛṣṇādevadārubhiḥ kalkitairgalaṇḍinamāturaṃ pakvaṃ tailaṃ pāyayet|
kartavyaṃ kaphaje'pyetatsvedavimlāpane tvati| lepo'jagandhātiviṣāviśalyāḥ saviṣāṇikāḥ||69|| guñjālābuśukāhvāśca palāśakṣārakalkitāḥ| -------------------------------------------------|70|
Sa. kaphotthe'pyetat-vātagalagaṇḍoktaṃ cikitsitaṃ, kāryam| kintu svedavimlāpane cātyarthaṃ kārye| kaphaje galagaṇḍe'jagandhādayaḥ palāśakṣāraniścotakalkitāḥ lepaḥ|
-------------------------------------------------| mūtrasrutaṃ haṭhakṣāraṃ paktvā kodravabhuk pibet||70|| sādhitaṃ vatsakādyairvā tailaṃ sapaṭupañcakaiḥ| kaphaghnān dhūmavamananāvanādīṃśca śīlayet||71||
Sa. haṭho-mimmiṇiḥ, tasya kṣāraṃ gomūtre srutaṃ paktvā kṣāranyāyena pibejjalena, 'peṣaṇāloḍane vāri' (hṛ.ka.a. 6/23) iti vacanāt| kimbhūtaḥ san ? kodravabhuk| vatsakādibhirvā (hṛ.sū.a. 15/33) tailaṃ sādhitaṃ hitam| kaphaghnān dhūmādīn śīlayet|
medobhave sirāṃ vidhyetkaphaghnaṃ ca vidhiṃ bhajet| asanādirajaścainaṃ prātarmūtreṇa pāyayet||72|| aśāntau pācayitvā ca sarvān vraṇavadācaret| -------------------------------------------------|73|
Sa. medobhave galagaṇḍe sirāṃ vidhyet| kaphaghnaṃ ca vidhiṃ seveta| asanādicūrṇaṃ (hṛ.sū.a.15/19) cainaṃ prātargomūtreṇa pāyayet| saṃ-aśāntau satyāṃ pācayitvā sarvān vraṇavadupakramet|
-------------------------------------------------| mukhapākeṣu sakṣaudrā prayojyā mukhadhāvanāḥ||73|| kvathitāstriphalāpāṭhāmṛdvīkājātipallavāḥ| niṣṭhevyā bhakṣayitvā vā kuṭherādirgaṇo'thavā||74||
Sa. mukhapākeṣu samākṣikā mukhadhāvanāḥ kvathitāstriphalādayaḥ prayojyāḥ| athavā triphalādīn bhakṣayitvā niṣṭhevyāḥbhuktvā niṣṭhīvet| kuṭherādirgaṇo vā-harītakavargokto (hṛ.sū.a.6/106), bhakṣayitvā niṣṭhevyaḥ|
mukhapāke'nilāt kṛṣṇāpaṭvelāḥ pratisāraṇam| tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ||75||
Sa. mukhapāke'nilāt kṛṣṇādayaḥ pratisāraṇam| vātaghnaiḥ siddhaṃ tailaṃ kavale nasye ca hitam|
pittāsre pittaraktaghnaḥ kaphaghnaśca kaphe vidhiḥ| likhecchākādipatraiśca piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ||76||
Sa. pittāsre pittaraktaghno vidhiḥ| saṃ-kaphe ca kaphahṛt vidhiḥ| piṭikāḥ kaṭhināḥ sthirāḥ śākādipatrairlikhet|
yathādoṣodayaṃ kuryātsannipāte cikitsitam| nave'rbude tvasaṃvṛddhe chedite pratisāraṇam||77|| svarjikānāgarakṣaudraiḥ, kvātho gaṇḍūṣa iṣyate| -------------------------------------------------|78|
Sa. sannipāte yathādoṣodayaṃ cikitsitaṃ kuryāt| arbude navotthe'saṃvṛddhe chedite ca pratisāraṇaṃ svarjikādibhiḥ| gaṇḍūṣa iṣṭo guḍūcīnimbakalkodbhavaḥ kvātho madhutailayuktaḥ| tathā yavānnabhojī tīkṣṇatailanasyābhyaṅgānācaret|
----------------------------------------------------| guḍūcīnimbakalkottho madhutailasamanvitaḥ||78|| yavānnabhuk tīkṣṇatailanasyābhyaṅgāṃstathā''caret| ----------------------------------------------------|79|
Sa. arbude navotthe'saṃvṛddhe chedite ca pratisāraṇaṃ svarjikādibhiḥ| gaṇḍūṣa iṣṭo guḍūcīnimbakalkodbhavaḥ kvātho madhutailayuktaḥ| tathā yavānnabhojī tīkṣṇatailanasyābhyaṅgānācaret|
----------------------------------------------------| vamite pūtivadane dhūmastīkṣṇaḥ sanāvanaḥ||79|| samaṅgādhātakīrodhraphalinīpadmakairjalam| dhāvanaṃ vadanasyāntaścūrṇitairavacūrṇitam||80|| śītādopakuśoktaṃ ca nāvanādi ca śīlayet| ----------------------------------------------------|81|
Sa. pūtimukhe vamite sati tīkṣṇadhūmo nasyaṃ ca tīkṣṇaṃ prayojyam| samaṅgādijalena vadanasyāntaḥ kṣālayet| etaireva mukhāntaraṃ cūrṇitairavacūrṇayet| śītādopakuśoktaṃ ca nasyādikamabhyaset|
phalatrayadvīpikirātatikta- yaṣṭyāhvasiddhārthakaṭutrikāṇi| mustāharidrādvayayāvaśūka- vṛkṣāmlakāmlāgrimavetasāśca||81|| aśvatthajambvāmradhanañjayatvak tvak cāhimārātkhadirasya sāraḥ| kvāthena teṣāṃ ghanatāṃ gatena taccūrṇayuktā guṭikā vidheyāḥ||82|| tā dhāritā ghnanti mukhena nityaṃ kaṇṭhauṣṭhatālvādigadān sukṛcchrān| viśeṣato rohiṇikāsyaśoṣa- gandhān videhādhipatipraṇītāḥ||83||
Sa. triphalādīnāṃ dravyāṇāṃ kvāthena ghanatvaṃ gatena taccūrṇena triphalādirajasā'nvitā gulikāḥ kāryāḥ| tā mukhena nityaṃ dhāritāḥ kaṇṭhādirogān dāruṇānapi ghnanti| viśeṣeṇa rohiṇikādīn| videhapatinā nirmitā etāḥ| amlāgrimavetasaḥ-amlavetasaḥ| atrā[ntyā]dye vṛtte upajātī, madhyamamindravajrā|
khadiratulāmambughaṭe paktvā toyena tena piṣṭaiśca| candanajoṅgakakuṅkumaparipelavavālakośīraiḥ||84|| suratarurodhradrākṣāmañjiṣṭhācocapadmakaviḍaṅgaiḥ| spṛkkānatanakhakaṭphalasūkṣmailādhyāmakaiḥ sapattaṅgaiḥ||85|| tailaprasthaṃ vipacet karṣāṃśaiḥ pānanasyagaṇḍūṣaistat| hatvā''sye sarvagadān janayati gārdhīṃ dṛśaṃ śrutiṃ ca vārāhīm||86||
Sa. khadirapalaśataṃ jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣitena tena jalena piṣṭaiścandanādibhiḥ karṣāśaistailaprasthaṃ pacet| tacca pānanasyagaṇḍūṣairāsye dhāritaṃ sarvān rogān jitvā gṛdhrasambandhinīṃ dṛṣṭiṃ varāhatulyāṃ śrutiṃ[ca] vidhatte| āryā(rye) gītiḥ[ca]|
udvartitaṃ ca prapunāṭarodhra- dārvībhirabhyaktamanena vaktram| nirvyaṅganīlīmukhadūṣikādi sañjāyate candrasamānakānti||87||
Sa. prapunnāṭādibhitudvartitaṃ mukhaṃ tailenānenābhyaktaṃ vyaṅgādirahitaṃ candratulyakānti sañjāyate| upajātiḥ|
palaśataṃ bāṇāttoyaghaṭe paktvā rase'smiṃśca palārdhikaiḥ khadirajambūyaṣṭyānantāmrairahimāranīlotpalānvitaiḥ||88|| tailaprasthaṃ pācayecchlakṣṇapiṣṭai- rebhirdravyairdhāritaṃ tanmukhena| rogān sarvān hanti vaktre viśeṣā- tsthairyaṃ dhatte dantapaṅkteścalāyāḥ||89||
Sa. nīlasahacarāt palaśataṃ jalaghaṭe paktvā tasmin rasedvikārṣikaiḥ khadirādibhiḥ kalkitaiḥ sūkṣmarajīkṛtaistailaprasthaṃ vipācayet| tanmukhena dhāritaṃ sarvamukharogahṛt| viśeṣeṇa dantapaṅkteścalāyāḥ sthairyakṛcca| vṛttaṃ (?) śālinī [ca]|
khadirasārād dve tule pacedvalkāttulāṃ cārimedasaḥ| ghaṭacatuṣke pādaśeṣe'smin pūte punaḥ kvathanādghane||90|| ākṣikaṃ kṣipetsusūkṣmaṃ rajaḥ sevyāmbupattaṅgagairikam| candanadvaya(śyāmā) rodhrapuṇḍrā- hvayaṣṭyāhvalākṣāñjanadvayam||91|| dhātakīkaṭuphaladviniśātriphalācaturjātajoṅgakam| mustamañjiṣṭhānyagrodhapraroha|vacā]māṃsīyavāsakam||92|| padmakailāsamaṅgāśca śīte tasmiṃstathā pālikāṃ pṛthak| jātipatrikāṃ sajātīphalāṃ saha- (nakha)lavaṅgakaṅkollakām||93|| sphaṭikaśubhrasurabhikarpūrakuḍavaṃ ca tatrāvapettataḥ| kārayedguṭikāḥ sadā caitā dhāryā mukhe tadvadāpahāḥ||94||
Sa. khadirasārad dve tule, tulāṃ cārimedaso valkāt, jalaghaṭacatuṣṭaye pacet| pādāvaśeṣite pūte'smin punaḥ kvathanād ghanībhūte kārṣikāṇi sūślakṣṇacūrṇāni sevyādīni kṣipet| asmin śīte jātīpatrādīn pṛthakpālikān kṣipet| śreṣṭhatamojjvalakarpūrakuḍavaṃ cātra kṣipet| anantaraṃ guṭikāḥ kārayet| etāḥ sadā mukhe dhāryāḥ sarvamukharogaharāḥ| [vṛttāni(?) pañca|]
kvāthyauṣadhavyatyayayojanena tailaṃ pacetkalpanayā'nayaiva| sarvāsyarogoddhṛtaye tadāhu- rdantasthiratve tvidameva mukhyam||95||
Sa. kvāthyauṣadhayoḥ-khadirasārārimedasoḥ, vyatyayo-vaiparītyaṃ,-arimedasaḥ-viṭkhadiravalkalād dve tule prayojye, khadirasārattulām, anyatsarvaṃ pūrvavaddeyamiti| tailaṃ pacedanayaiva kalpanayā| tat-tailaṃ, sarvamukharogaghnam| dantasthirakṛtau cedameva pradhānamāhuḥ| indravajrā|
khadireṇaitā guṭikā- stailamidaṃ cārimedasā prathitam| anuśīlayan pratidinaṃ svastho'pi dṛḍhadvijo bhavati||96||
Sa. khadireṇaitā guṭikāstailaṃ caitadarimedasā prathitam| dvayamapyetat pratidinamabhyastaṃ svasthasyāpi dvijadārḍhyakṛt| āryā|
kṣudrāguḍūcīsumanaḥpravāla- dārvīyavāsatriphalākaṣāyaḥ| kṣaudreṇa yuktaḥ kavalagraho'yaṃ sarvāmayān vaktragatānnihanti||97|| pāṭhādārvītvakkuṣṭhamustāsamaṅgā- tiktāpītāṅgīrodhratejovatīnām| cūrṇaḥ sakṣaudro dantamāṃsārtikaṇḍū- pākasrāvāṇaṃ nāśano gharṣaṇena||98||
Sa. kṣudrādibhiḥ kaṣāyaḥ kṣaudreṇa yutaḥ kavalagraho'yaṃ sarvamukharogān hanti| indravajrā| saṃ-pāṭhādīnāṃ cūrṇaḥ kṣaudrayuto dantamāṃsārtyādīnāṃ gharṣaṇena nāśanaḥ| vaiśvadevī|
gṛhadhūmatārkṣyapāṭhāvyoṣakṣārāgnyayovarātejohvaiḥ| mukhadantagalavikāre sakṣaudraḥ kālako vidhāryaścūrṇaḥ||99|| dārvītvaksindhūdbhavamanaḥ śilāyāvaśūkaharitālaiḥ| dhāryaḥ pītakacūrṇo dantāsyagalāmaye samadhvājyaḥ||100||
Sa. gṛhadhūmādibhiścūrṇaḥ samākṣikaḥ kālakākhyo mukha[di]vikāre dhāryaḥ| āryā gītiḥ| dārvyādibhiḥ pītakākhyaścūrṇo dantādyāmaye samadhughṛto dhāryaḥ| gītirāryā|
dvikṣāradhūmakavarāpañcapaṭuvyoṣavellagiritārkṣyaiḥ| gomūtreṇa vipakvā galāmayaghnī rasakriyā eṣā||101|| gomūtrakvathanavilīnavigrahāṇāṃ pathyānāṃ jalamiśikuṣṭhabhāvitānām| attāraṃ naramaṇavo'pi vaktrarogāḥ śrotāraṃ nṛpamiva na spṛśantyanarthāḥ||102||
Sa. dvikṣārādibhirgomūtreṇa vipakvā eṣā rasakriyā guṭikā galarogaghnī bhavati| [gītirāryā|] gomūtrakvāthena vilīnaśarīrāṇāṃ pathyānāṃ vālakaśatapuṣpākuṣṭairbhāvitānāṃ bhakṣayitāraṃ naraṃ svalpā api vaktrarogā na spṛśanti| anarthāḥ śrotāraṃ nṛpamivetyupamālaṅkāraḥ| praharṣiṇī|
saptacchadośīrapaṭolamusta- harītakītiktakarohiṇībhiḥ| yaṣṭyāhvarājadrumacandanaiśca kvāthaṃ pibetpākaharaṃ mukhasya||103|| paṭolaśuṇṭhītriphalāviśālā- trāyantitiktādviniśāmṛtānām| pītaḥ kaṣāyo madhunā nihanti mukhe sthitaścāsyagadānaśeṣān||104||
Sa. saptacchadādibhiḥ kvāthaṃ mukhapākaharaṃ pibet| paṭolādīnāṃ kaṣāyo madhumān pīto mukhe ca sthitogaṇḍūṣo dhārito, mukhagadānaśeṣānnihanti| upajātī
svarasaḥ kvathito dārvyā ghanībhūtaḥ sagairikaḥ| āsyasthaḥ samadhurvaktrapākanāḍīvraṇāpahaḥ||105|| paṭolanimbayaṣṭyāhvavāsājātyarimedasām| khadirasya varāyāśca pṛthagevaṃ prakalpanā||106||
Sa. dārvyā rasaḥ kvathito ghanībhūtaḥ sagairikakṣaudro mukhastho vaktrapākādighnaḥ| paṭolādīnāṃ pṛthagevaṃ prakalpanā kāryā|
khadirāyovarāpārthamadayantyahimārakaiḥ| gāṇḍūṣo'mbuśṛtairdhāryo durbaladvijaśāntaye||107|| mukhadantamūlagalajāḥ prāyo rogāḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ| tasmātteṣāmasakṛd rudhiraṃ visrāvayedduṣṭam||108||
Sa. khadirādibhirjalaśṛtairgaṇḍūśo dvijadārḍhyakṛddhāryaḥ| ahimārakaḥ-arimedaḥ| mukhādigadā bāhulyena kapharaktabhūyiṣṭhā yataḥ, tasmāddhetosteṣāṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ punaḥ punarvisrāvayet|
kāyaśirasorvireko vamanaṃ kavalagrahāśca kaṭutiktāḥ| prāyaḥ śastaṃ teṣāṃ kapharaktaharaṃ tathā karma||109|| yavatṛṇadhānyaṃ bhaktaṃ vidalaiḥ kṣāroṣitairapasnehāḥ| yūṣā bhakṣyāśca hitā yaccānyacchleṣmanāśāya||110||
Sa. kāyaśirovirekādikaṃ bāhulyena teṣāṃ śastam| kapharaktaharaṃ ca yatkarma tat śastam| yavādayo hitāḥ| yaccāparaṃ śleṣmanāśanaṃ tacca śastam|
prāṇānilapathasaṃsthāḥ śvasitamapi nirundhate pramādavataḥ| kaṇṭhāmayāścikitsita- mato drutaṃ teṣu kurvīta|111| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne mukharogapratiṣedho nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|
Sa. prāṇapavanamārgasthitā kaṇṭharogāḥ pramādyataḥ śvāsamapi nirundhanti yataḥ, ataḥ-asmāddhetoḥ, teṣu rogeṣūpakramaṃ drāg vidadhīta| āryāścatasraḥ| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne mukharoga- pratiṣedho nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||