atha kramaprāptaṃ śirorogavijñānamāha ---- athātaḥ śirorogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapnajāgaraiḥ| utsvedādhipurovātabāṣpanigraharodanaiḥ||1|| atyambumadyapānena kṛmibhirvegadhāraṇaiḥ| upadhānamṛjābhyaṅgadveṣādhaḥpratatekṣaṇaiḥ||2|| asātmyagandhaduṣṭāmabhāṣyādyaiśca śirogatāḥ| janayantyāmayān doṣāḥ--------------------------|3|
Sa. dhūmādibhiḥ śirogatā doṣā rogān janayanti|
-----------------------------------------------| --------------------------tatra mārutakopataḥ||3|| nistudyete bhṛśaṃ śaṅkhau ghāṭā sambhidyate tathā| bhruvormadhyaṃ lalāṭaṃ ca patatīvātivedanam||4|| bādhyete svanataḥ śrotre niṣkṛṣyeta ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṃ sandhibhya iva mucyate||5|| sphuratyati sirājālaṃ kandharāhanusaṅgrahaḥ| prakāśāsahatā ghrāṇasrāvo'kasmādyathāśamau||6|| mārdavaṃ mardanasnehasvedabandhaiśca jāyate| śirastāpo'yam-----------------------------|7|
Sa. tatra-teṣu madhye, vātakopāt śaṅkhanistodādayaḥ syuḥ| tathā mardanādibhirmārdavaṃ jāyate| ghūrṇatīveti ghūrṇastudādiḥ| ayamīdṛśaḥ śirastāpa ucyate|
-----------------------------------------------| -------------ardhe tu mūrdhnaḥ so'rdhāvabhedakaḥ||7|| pakṣātkupyati māsādvā svayameva ca śāmyati| ativṛddhastu nayanaṃ śravaṇaṃ vā vināśayet||8||
Sa. saṃ-ardhe tu śirasaḥ, ardhāvabhedaka ucyate| sa ca pakṣeṇa kupyati| māsena vā kupyati| svayameva-cikitsitaṃ vinaiva, upaśāmyati| ativṛddhastvayaṃ locanaṃ karṇaṃ vā hanyāt|
śorobhitāpe pittotthe śorodhūmāyanaṃ jvaraḥ| svedo'kṣidahanaṃ mūrcchā niśi śītaiśca mārdavam||9|| aruciḥ kaphaje mūrdhno gurustimitaśītatā| śirānispandatā''lasyaṃ rūṅmandā'hnyadhikāniśi||10|| tandrā śūnākṣikūṭatvaṃ karṇakaṇḍūyanaṃ vamiḥ| raktāt pittādhikarujaḥ sarvaiḥ syātsarvalakṣaṇaḥ||11||
Sa. kaphaje śirobhitāpe'rucyādayaḥ syuḥ| divā pīḍā mandā bhavati, vibhāvaryāmadhikā| tathā tandrādayaḥ syuḥ| raktodbhavo mūrdhatāpaḥ pittādhikarujaḥ syāt| sannipātena sarvalakṣaṇaḥ syāt|
saṅkīrṇairbhojanairmūrdhni kleditte rudhirāmiṣe| kopite sannipāte ca jāyante mūrdhni jantavaḥ||12|| śirasaste pibanto'sraṃ ghorāḥ kurvanti vedanāḥ| cittavibhraṃśajananīrjvaraḥ kāso balakṣayaḥ||13|| raukṣyaśophavyadhancchedadāhasphuraṇapūtitāḥ| kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍūḥ śoṣaḥ pramīlakaḥ||14|| tāmrācchasiṅghāṇakatā karṇanādaśca jantuje| -----------------------------------------------|15|
Sa. saṅkīrṇairāhāraiḥ śirasi kledite rudhire māṃse ca sannipāte ca kopite kṛmayo mūrdhni jāyante| te ca mūrdhnau raktaṃ pibanto dāruṇāḥ pīḍā manovibhraṃśakāriṇīrjanayanti| jvarādayaśca syuḥ| tathā kapāle tāluśirasoḥ kaṇḍvādyāḥ syuḥ| tathā tāmrācchasiṅghāṇakatvaṃ karṇanādaśca kṛmije syāt|
-----------------------------------------------| vātolbaṇāḥ śiraḥkampaṃ tatsaṃjñaṃ kurvate malāḥ||15|| pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhe śophaḥ saśoṇitaiḥ| tīvradāharujārāgapralāpajvaratṛḍbhramāḥ||16|| tiktāsyaḥ pītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ| trirātrājjīvitaṃ hanti sidhyatyapyāśu sādhitaḥ||17||
Sa. vātādhikā doṣāḥ śiraḥkampaṃ śiraḥ kampākhyaṃ kurvate| pittādhikairdoṣaiḥ saraktaiḥ śaṅkhe śopho'tidāhādayaśca syuḥ| sa ca śaṅkhakastiktāsyaḥ pītavarṇamukhaḥ kṣiprakārī ca syāt| tiktaṃ-tiktasvādamāsyaṃ, yasmin śaṅkhake saḥ| evamanyadapi yojyam| sa cānupakrāntastrirātreṇa jīvitaṃ harati| śīghraṃ ca cikitsitaḥ sidhyatyapi| apiśabdāt kadācinna sidhyati|
pittānubaddhaḥ śaṅkhākṣibhrūlalāṭeṣu mārutaḥ| rujaṃ saspandanāṃ kuryādanusūryodayodayām||18|| āmadhyāhnaṃ vivardhiṣṇuḥ kṣudvataḥ sā viśeṣataḥ| avyavasthitaśītoṣṇasukhā śāmyatyataḥ param||19|| sūryāvartaḥ sa ityuktā daśa rogāḥ śirogatāḥ| -----------------------------------------------|20|
Sa. pittānubaddho mārutaḥ śaṅkhādiṣu rujaṃ saspandanāṃ kuryāt| kimbhūtāṃ rujam ? anusūryodayaṃ udayo yasyāḥ sā tām| āmadhyāhnaṃ-madhyāhnaṃ maryādīkṛtya vardhanaśīlā, sā pīḍā bubhukṣitasya viśeṣeṇa| tathā'niyataśītoṣṇasukhā| ato-madhyāhnāt, paraṃ śamaṃ gacchati| saḥ-ityevaṃ, sūryāvarta uktaḥ| daśaite mūrdhagatā rogā uktāḥ|
---------------------------------------------| śirasyeva ca vakṣyante kapāle vyādhayo nava||20|| kapāle pavane duṣṭe garbhasthasyāpi jāyate| savarṇo nīrujaḥ śophastaṃ vidyādupaśīrṣakam||21||
Sa. śirasyeva kapāle nava rogā bhaṇiṣyante| kapāle pavane duṣṭe garbhasthitasyāpi nīrujaḥ śophastatsavarṇaḥ-kāyasamānavarṇo, jāyate| tamupaśīrṣakākhyaṃ rogaṃ jānīyāt|
yathādoṣodayaṃ brūyāt piṭikārbudavidradhīn| kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ||22|| kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭikāḥ syuraruṃṣikāḥ| ---------------------------------------------|23|
Sa. piṭikādīn trīn yathādoṣodayaṃ brūyāt| kapāle kledabahulāḥ pittāsṛkśleṣmajantubhiḥ kaṅgusiddhārthakaphalarūpāḥ piṭikā aruṃṣikāḥ syuḥ|
---------------------------------------------| kaṇḍūkeśacyutisvāparaukṣyakṛt sphuṭanaṃ tvacaḥ||23|| susūkṣmaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāddāruṇakaṃ tu tat| romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam||24|| pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ| romakūpān ruṇaddhyasya tenānyeṣāmasambhavaḥ||25|| tadindraluptaṃ rujyāṃ ca prāhuścāceti cāpare| ---------------------------------------------|26|
Sa. kaṇḍvādikṛt tvacaḥ sphuṭanaṃ susūkṣmaṃ yat taddāruṇakaṃ kaphavātābhyāṃ vidyāt| aṃ-pittaṃ vātena saha mūrcchitaṃ romakūpānugataṃ romāṇi pracyāvayati| tataḥ śleṣmā raktasahito romakūpān ruṇaddhi| tena kāraṇenāsya-indraluptavataḥ, anyeṣāṃ romṇāmanutpattiḥ| tat-etat, indraluptaṃ rujyāṃ cācetyanya āhuḥ|
---------------------------------------------| khalaterapi janmaivaṃ śātanaṃ tatra tu kramāt||26|| sā vātādagnidagdhābhā, pittātsvinnasirāvṛtā| kaphāddhanatvagvarṇāśca yathāsvaṃ nirdiśet tvaci||27||
Sa. evaṃ-etattulyarūpā, khalaterutpattiḥ| kintu[tatra-] khalatau, krameṇa keśānāṃ śāto na tvindralupta iva sahasā| sā-khalatiḥ, vātādagnidagdhābhā syāt| pittāt svinnasirāvṛtā syāt| kaphena ghanatvak| tvaci varṇāśca yathādoṣaṃ nirdiśet|
doṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvairasādhyā sā nakhaprabhā| dagdhāgnineva nirlomā sadāhā yā ca jāyate||28||
Sa. sarvairdoṣaiḥ sarvākṛtiḥ sarvalakṣaṇā khalatiḥ| nakhaprabhā sā cāsādhyā syāt| agnidagdhatulyā romarahitā sadāhā ca yā jāyate, sā'pyasādhyā syāt|
śokaśramakrodhakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ| keśān sadoṣaḥ pacati palitaṃ sambhavatyataḥ||29|| tadvātātsphuṭitaṃ śyāvaṃ kharaṃ rūkṣaṃ jalaprabham| pittātsadāhaṃ pītābhaṃ, kaphāt snigdhaṃ vivṛddhimat||30|| sthūlaṃ suśuklaṃ, sarvaistu vidyādvyāmiśralakṣaṇam| ---------------------------------------------|31|
Sa. śokādibhirudgataḥ śarīroṣmā mūrdhni doṣaiḥ sahitaḥ keśān pacati| ataḥ palitaṃ jāyate| tacca-palitaṃ, vātāt sphiṭitādiguṇaṃ syāt| pittena sadāhaṃ pītavarṇam| kaphāt snigdhaṃ vivṛddhimat sthūlaṃ suśuklaṃ ca| sarvaistu doṣaiḥ saṅkīrṇalakṣaṇaṃ vidyāt
---------------------------------------------| śirorujodbhavaṃ cānyadvivarṇaṃ sparśanāsaham||31|| asādhyā sannipātena khalatiḥ palitāni ca| ---------------------------------------------|32|
Sa. śirorujotthaṃ cāparaṃ palitaṃ vivarṇaṃ sparśanāsahaṃ syāt| khalatiḥ sannipātenāsādhyā| palitāni ca sannipātotthānyasādhyāni| doṣaiḥ sarvaiḥ khalatirasādhyeti prāguktameva| idaṃ tu vacanaṃ spaṣṭārthameveti manye, tathā sannipātodbhūtāni palitānyasādhyānīti|
---------------------------------------------| śarīrapariṇāmotthānyapekṣante rasāyanam|32| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne śirorogavijñānīyo nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ|23|
Sa. śarīrapariṇāmodbhavāni tu palitāni rasāyanamapekṣanta iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne śirorogavijñānīyo nāma trayoviṃśo- 'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 23||