athaitaccikitsitaṃ vyākhyātumāha ----- athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) śirobhitāpe'nilaje vātavyādhividhiṃ caret| ---------------------------------------------|1|
Sa. pavanaje śirobhitāpe vātavyādhicikitsitaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| ghṛtamaktaśirā rātrau pibeduṣṇapayonupaḥ||1|| māṣān kulatthān mudgān vā tadvatkhādeddhṛtānvitān| tailaṃ tilānāṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha pāyayet||2|| piṇḍopanāhasvedāśca māṃsadhānyakṛtā hitāḥ| vātaghnadaśamūlādisiddhakṣīreṇa secanam||3|| snigdhaṃ nasyaṃ tathā dhūmaḥ śiraḥśravaṇatarpaṇam| ---------------------------------------------|4|
Sa. abhyaktaśirā rātrau ghṛtaṃ pibet| paścāduṣṇaṃ kṣīraṃ pibet| māṣādīn ghṛtānvitān khādet, tadvat-uṣṇapayonupaḥ san| tilānāṃ tailaṃ kalkaṃ vā kṣīreṇa saha pāyayet| piṇḍasvedā upanāhasvedāśca māṃsayuktairdhānyaiḥ kṛtā hitāḥ| vātaharadaśamūlādinā siddhena kṣīreṇa secanaṃ hitam| snigdhaṃ ca nasyādikaṃ hitam|
---------------------------------------------| varaṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet||4|| kṣīrāvaśiṣṭaṃ tacchītaṃ mathitvā sāramāharet| tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasyaṃ tat pūjitaṃ haviḥ||5|| varge'tra pakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ saśarkaram| ---------------------------------------------|6|
Sa. varaṇasairyeketyādigaṇe(hṛ.sū.a. 15/21) jarjarite kṣīramardhodakaṃ pacet| tat kṣīrāvaśiṣṭaṃ śītībhūtaṃ mathitvā sāramāharet| anantaraṃ taddhataṃ madhuradravyaiḥ pakvaṃ nasyaṃ śreṣṭham| saṃ-asminneva varaṇādau varge kṣīre ca ghṛtaṃ pakvaṃ saśarkaraṃ peyam|
---------------------------------------------| kārpāsamajjā tvaṅmustā sumanaḥkorakāṇi ca||6|| nasyamuṣṇāmbupiṣṭāni sarvamūrdharujāpaham| śarkarākuṅkumaśṛtaṃ ghṛtaṃ pittāsṛganvaye||7||
Sa. kārpāsamajjādīnyuṣṇajalena piṣṭāni sarvamūrdharujāghnaṃ nasyam| śarkarākuṅkumaśṛtaṃ sarpiḥ pittāsṛgutthe [nasyaṃ] hitam|
pralepaḥ saghṛtaiḥ kuṣṭhakuṭilotpalacandanaiḥ| vātodrekabhayādraktaṃ na cāsminnavasecayet||8|| ityaśāntau cale dāhaḥ kaphe ceṣṭo yathoditaḥ| ardhāvabhedake'pyeṣā tathā doṣānvayātkriyā||9||
Sa. kuṣṭhādibhiḥ saghṛtaiḥ pralepaḥ| kuṭilaṃ-tagaram asmiṃśca vātodrekabhayāllohitaṃ nāvasecayet| evamapyanupaśame vāyau dāha iṣṭaḥ| kaphe ca yathoktamuṣṇamiṣṭam| ardhāvabhedake'pyeṣā eva kriyā doṣānvayāt-doṣānurodhāccā, yathāsvaṃ kāryā|
śirīṣabījāpāmārgamūlaṃ nasyaṃ biḍānvitam| sthirāraso vā, lepe tu prapunnāṭo'mlakalkitaḥ||10|| sūryovarte'pi tasmiṃstu sirayā'paharedasṛk| ---------------------------------------------|11|
Sa. śirīṣabījādibhirnasyaṃ syāt| śāliparṇīkvātho vā nasyam| prapunnāṭabījamamlena piṣṭaṃ lepaḥ| sūryāvarte'pyeṣa evopakramaḥ| tasmiṃśca sirayā raktaṃ srāvayet|
---------------------------------------------| śirobhitāpe pittotthe snigdhasya vyadhayetsirām||11|| śītāḥ śiromukhālepasekaśodhanabastayaḥ| jīvanīyaśṛte kṣīrasarpiṣī pānanasyayoḥ||12|| kartavyaṃ raktaje'pyetat pratyākhyāya ca śaṅkhake| ---------------------------------------------|13|
Sa. mūrdhābhitāpe pittasambhave snigdhasya sataḥ sirāṃ mokṣayet| tathā śiromukhālepādayaḥ śītā hitāḥ| jīvanīyaiḥ śṛte kṣīraghṛte pānanasyayorhite| rakteje'pyetaccikitsitaṃ kāryam| śaṅkhake ca pratyākhyāyaiṣa evopakramaḥ kāryaḥ|
---------------------------------------------| śleṣmābhitāpe jīrṇājyasnehitaḥ kaṭukairvamet||13|| svedapralepanasyādyā rūkṣatīkṣṇoṣṇabheṣajaiḥ| śasyante copavāso'tra nicaye miśramācaret||14||
Sa. śleṣmaṇā śirobhitāpe purāṇaghṛtena snehitaḥ kaṭukairvamet| svedādayo rūkṣādidravyaiḥ śasyante| upavāsaścātra hitaḥ| sannipāte miśramācaret|
kṛmije śoṇitaṃ nasyaṃ tena mūrcchanti jantavaḥ| mattāḥ śoṇitagandhena niryānti ghrāṇavaktrayoḥ||15|| sutīkṣṇanasyadhūmābhyāṃ kuryānnirharaṇaṃ tataḥ| viḍaṅgasvarjikādantīhiṅgugomūtrasādhitam||16|| kaṭunimbeṅgudīpīlutailaṃ nasyaṃ pṛthak pṛthak| ---------------------------------------------|17|
Sa. kṛmije śoṇitaṃ nasyaṃ deyam| tena-śoṇitanasyena, jantavo mūrcchanti| raktagandhena ca mattā ghrāṇena vaktreṇa ca nirgacchanti| anantaraṃ tīkṣṇanasyadhūmābhyāṃ nirharaṇaṃ kuryāt| viḍaṅgādibhiḥ sādhitaṃ sarṣapatailaṃ nimbatailamiṅgudītailaṃ pīlutailaṃ vā pṛthak pṛthak nasyaṃ hitam|
---------------------------------------------| ajāmūtradrutaṃ nasyaṃ kṛmijit kṛmijitparam||17|| pūtimatsyayutaiḥ kuryād dhūmaṃ nāvanabheṣajaiḥ| ---------------------------------------------|18|
Sa. ajāmūtradrutaṃ hiṅgu nasyaṃ paraṃ kṛmighnam| pūtimatsyānvitairnasyadravyairdhūmaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| kṛmibhiḥ pītaraktatvādraktamatra na nirharet||18|| vātābhitāpavihitaḥ kampe dāhādvinā kramaḥ| ---------------------------------------------|19|
Sa. atra ca raktaṃ na visrāvayet| kuto hetoḥ ? ityāhakṛmibhiḥ pītaraktatvāt| kampe vātābhitāpokto vidhirdāhādvinā|
---------------------------------------------| nave janmottaraṃ jāte yojayedupaśīrṣake||19|| vātavyādhikriyāṃ, pakve karma vidradhicoditam| āmapakve yathāyogyaṃ vidradhīpiṭikārbude||20||
Sa. upaśīrṣake nave janmottaraṃ jāte vātavyādhicikitsitaṃ kuryāt| pakve ca vidradhivihitaṃ karma kuryāt| āme pakve ca vidradhau piṭikāyāmarbude ca yathāsvaṃ karma kuryāt|
aruṃṣikā jalaukobhirhṛtāsrā nimbavāriṇā| siktā prabhūtalavaṇairlimpedaśvaśakṛdrasaiḥ||21|| paṭolanimbapatrairvā saharidraiḥ sukalkitaiḥ| gomūtrajīrṇapiṇyākakṛkavākumalairapi||22||
Sa. aruṃṣikā jalaukobhirniḥsrutaraktā nimbajalena siktā vājiśakṛdrasaiḥ prabhūtalavaṇairlimpet| paṭolanimbapatrairniśānvitaiḥ supiṣṭairvā gomūtrādibhirvā| kṛkavākuḥ-kukkuṭaḥ|
kapālabhṛṣṭaṃ kuṣṭhaṃ vā cūrṇitaṃ tailasaṃyutam| rūṃṣikālepanaṃ kaṇḍūkledadāhārtināśanam||23|| mālatīcitrakāśvaghnanaktamālaprasādhitam| cācārūṃṣikayostailamabhyaṅgaḥ kṣuraghṛṣṭayoḥ||24||
Sa. kuṣṭhaṃ cūrṇitaṃ kapālabhṛṣṭaṃ tailasaṃyutaṃ rūṃṣikālepanaṃ kaṇḍvādihitam| mālatyādiprasādhitaṃ tailaṃ cācāruṃṣikayoḥ kṣuraghṛṣṭayorabhyaṅgaḥ|
aśāntau śirasaḥ śudhdyai yateta vamanādibhiḥ| vidhyecchirāṃ dāruṇake lālāṭyāṃ, śīlayenmṛjām||25|| nāvanaṃ mūrddhabastiṃ ca, lepayecca samākṣikaiḥ| priyālabhijamadhukakuṣṭhamāṣaiḥ sasarṣapaiḥ||26|| lākṣāśamyākapatraiḍagajadhātrīphalaistathā| koradūṣatṛṇakṣāravāriprakṣālanaṃ hitam||27||
Sa. aśāntau satyāṃ mūrdhnaḥ śodhanāya vamanādibhiryateta| dāruṇake lālāṭyāṃ śirāṃ vidhyet| mṛjāṃ śuddhiṃ nasyaṃ mūrddhabastiṃ ca śīlayet| priyālādibhiḥ samākṣikairlepayecca| lākṣādibhiḥ kṣaudrayutairlepaḥ| kodravatṛṇakṣārajalena prakṣālanaṃ hitam|
indralupte yathāsannaṃ sirāṃ vidhvā pralepayet| pracchāya gāḍhaṃ kāsīsamanohvātutthakoṣaṇaiḥ||28|| vanyāmaratarubhyāṃ vā guñjāmūlaphalaistathā| tathā lāṅgalikāmūlaiḥ karavīrarasena vā||29|| sakṣaudrakṣudravārtākasvarasena rasena vā| dhattūrakasya patrāṇāṃ bhallātakarasena vā||30|| athavā mākṣikahavistilapuṣpatrikaṇṭakaiḥ| tailāktā hastidantasya maṣī cācauṣadhaṃ param||31||
Sa. indralupte yathāsanne deśe sirāṃ vidhvā [gāḍhaṃ-] suṣṭu, pracchāya-prachānaṃ kṛtvā, kāsīsādibhirlepayet| vanyadevadārubhyāṃ vā lepayet| hastidantamaṣī tailāktā cācānāmauṣadhaṃ param|
śuklaromodgame tadvanmaṣī meṣaviṣāṇajā| varjayedvāriṇā sekaṃ yāvadromasamudbhavaḥ||32||
Sa. sitaromodgame meṣaviṣāṇajā maṣī tailāktā śreṣṭhā| saṃ-jalasekaṃ ca varjayet yāvadromodbhūtiḥ|
khalatau palite valyāṃ harillomni ca śodhitam| nasyavaktraśirobhyaṅgapradehaiḥ samupācaret||33|| siddhaṃ tailaṃ bṛhatyādyairjīvanīyaiśca nāvanam| māsaṃ vā nimbajaṃ tailaṃ kṣīrabhuṅnāvayedyatiḥ||34||
Sa. khalatyādiṣu śodhitamāturaṃ nasyādibhirupācaret| bṛhatyādibhirjīvanīyaiśca pakvaṃ tailaṃ nasyaṃ hitam| nimbodbhavaṃ vā tailaṃ māsaṃ kṣīrabhuṅnāvayet, yatiḥ-saṃyamī brahmacaryaparaḥ|
nīlīśirīṣakoraṇṭabhṛṅgasvarasabhāvitam| śelvakṣatilarāmāṇāṃ bījaṃ kākāṇḍakīsamam||35|| piṣṭvā''japayasā lohālliptādarkāśutāpitāt| tailaṃ srutaṃ kṣīrabhujo nāvanāt palitāntakṛt||36|| kṣīrātsāhacarād bhṛṅgarajasaḥ saurasādrasāt| prasthaistailasya kuḍavaḥ siddho yaṣṭipalānvitaḥ||37|| nasyaṃ śailāsane bhāṇḍe śṛṅge meṣasya vā sthitaḥ| ---------------------------------------------|38|
Sa. nīlyādisvarasena bhāvitaṃ śelvādīnāṃ bījaṃ kākāṇḍakītulyaṃ chāgadugdhena piṣṭvā lohāllipād raviraśmibhistāpittāttailaṃ srutaṃ kṣīrāśino nasyaṃ palitāntakaram| kṣīrāt prasthena, sahacararasāt prasthena, bhṛṅgarājarasāt prasthena, surasārasāt prasthena, tailasya kuḍavaḥ pakvo madhuyaṣṭīpalayutaḥ śaile bhāṇḍe bījasārasya vā bhāṇḍe meṣaśṛṅge vā sthito nasyam|
---------------------------------------------| kṣīreṇa ślakṣṇapiṣṭai vā dugdhikākaravīrakau||38|| utpāṭya palitaṃ deyāvāśaye palitāpahau| kṣīraṃ priyālaṃ yaṣṭyāhvaṃ jīvanīyo gaṇastilāḥ||39|| kṛṣṇāḥ pralepo vaktrasya harillomavalīhitaḥ| ---------------------------------------------|40|
Sa. dugdhikākaravīrakau kṣīreṇa sūkṣmapiṣṭau palitamutpāṭya tatsthāne deyau palitaghnau| kṣīrādayo vaktrasya lepa indraluptavalīṣu hitaḥ|
---------------------------------------------| tilāḥ sāmalakāḥ padmakiñjalko madhukaṃ madhu||40|| bṛṃhayedrañjayeccaitat keśān mūrddhapralepanāt| māṃsī kuṣṭhaṃ tilāḥ kṛṣṇāḥ sārivā nīlamutpalam||41|| kṣaudraṃ ca kṣīrapiṣṭāni keśasaṃvardhanaṃ param| ---------------------------------------------|42|
Sa. tilādikaṃ śiraḥpralepanāt keśān rañjayet puṣṇīyācca| māṃsyādīni kṣīrapiṣṭāni paraṃ keśasaṃvardhanāni|
---------------------------------------------| ayorajo bhṛṅgarajastriphalā kṛṣṇamṛttikā||42|| sthitamikṣurase māsaṃ samūlaṃ palitaṃ rajet| māṣakodravadhānyāmlairyavāgūstridinoṣitā||43|| lohaśuklotkaṭā piṣṭā balākāmapi rañjayet| ---------------------------------------------|44|
Sa. lohacūrṇādikamikṣurase māsaṃ sthitaṃ samūlaṃ palitaṃ rajet| māṣādibhiryavāgūstridavasoṣitā lohaśuklotkaṭā piṣṭā balākāmapi rañjayet| kiṃ punaḥ palitaṃ na nihanti?|
---------------------------------------------| prapauṇḍarīkamadhukapippalīcandanotpalaiḥ||44|| siddhaṃ dhātrīrase tailaṃ nasyenābhyañjanena ca| sarvān mūrdhagadān hanti palitāni ca śīlitam||45||
Sa. prapauṇḍarīkādibhirdhātrīrase siddhaṃ tailaṃ nāvanenābhyañjanena ca sarvān śirorogān hanti| śīlitaṃ ca palitāni hanti|
varījīvantiniryāsapayobhiryamakaṃ pacet| jīvanīyaiśca tannasyaṃ sarvajatrūrdhvarogajit||46||
Sa. śatāvarījīvantikvāthena kṣīreṇa jīvanīyaiśca yamakaṃ pacet| tat nasyena sarvajatrūrdhvarogajit|
mayūraṃ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam| daśamūlavalārāsnāmadhukaistripalairyutam||47|| jale paktvā ghṛtaprasthaṃ tasmin kṣīrasamaṃ pacet| kalkitairmadhuradravyaiḥ sarvajatrūrdhvarogajit||48|| tadabhyāsīkṛtaṃ pānabastyabhyañjananāvanaiḥ| ---------------------------------------------|49|
Sa. mayūraṃ pakṣādivarjitaṃ tripalapramāṇairdaśamūlādibhiryutaṃ jale paktvā tasmin jale kalkitairmadhuradravyaiḥ kṣīrasamaṃ ghṛtaprasthaṃ pacet| pānādibhirabhyastaṃ-śīlitaṃ, tat-ghṛtaṃ, sarvajatrūrdhvarogajit| etanmāyūrākhyaṃ ghṛtam|
---------------------------------------------| etenaiva kaṣāyeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet||49|| caturguṇena payasā kalkairebhiśca kārṣikaiḥ| jīvantītriphalāmedāmṛdvīkarddhiparūṣakaiḥ||50|| samaṅgācavikābhārgīkāśmarīkarkaṭāhvayaiḥ| ātmaguptāmahāmedātālakharjūramastakaiḥ||51|| mṛṇālabisakharjūrayaṣṭīmadhukajīvakaiḥ| śatāvarīvidārīkṣubṛhatīsārivāyugaiḥ||52|| mūrvāśvadaṃṣṭrarṣabhakaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ| rāsnāsthirātāmalakīsūkṣmailāśaṭhipauṣkaraiḥ||53|| punarnavātavakṣīrīkākolīdhanvayāsakaiḥ| madhūkākṣoṭavātāmamuñjātābhiṣukairapi||54|| mahāmāyuramityetanmāyūrādadhikaṃ guṇaiḥ| dhātvindriyasvarabhraṃśaśvāsakāsārditāpaham||55|| yenyasṛkśukradoṣeṣu śastaṃ vandhyāsutapradam| ---------------------------------------------|56|
Sa. etenaiva kvāthena ghṛtaprasthaṃ vipācayet| caturguṇena kṣīreṇaibhiḥ-jīvantyādibhiḥ, kalkaiḥ kārṣikairetanmahāmāyuraṃ māyūrādguṇairadhikaṃ dhātvādibhraṃśaghnaṃ ca| yonyādidoṣeṣu śastam| vandhyāsutapradam|
---------------------------------------------| ākhubhiḥ kukkuṭairhaṃsaiḥ śaśaiśceti prakalpayet||56|| jatrūrdhvajānāṃ vyādhīnāmekatriṃśacchatadvayam| parasparamasaṅkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam||57||
Sa. mūṣikādibhireva kalpayet| jatrūrdhvajānāṃ rogāṇāṃ śatadvayamekatriṃśadadhikamanyonyamasaṅkīrṇaṃ vistareṇa prakāśitam|
ūrdhvamūlamadhaḥśākhamṛṣayaḥ puruṣaṃ viduḥ| mūlaprahāriṇastasmād rogān śīghrataraṃ jayet||58||
Sa. ūrdhvamūlamadhaḥśākhaṃ munayaśca yasmāt puruṣaṃ jānanti, tasmānmūlāpahāriṇo rogān śīghrataraṃ jayet|
sarvendriyāṇi yenāsmin prāṇā yena ca saṃśritāḥ| tena tasyottamāṅgasya rakṣāyāmādṛto bhavet|59| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭa- viracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne śirorogapratiṣedho nāma- caturviṃśo'dhyāyaḥ|24|
Sa. saṃ-yasmādasmin-uttamāṅge, sarvendriyāṇi, yataścātra prāṇāḥ saṃśritāḥ, tasmāduttamāṅgasya rakṣāyāṃ yatnavatā bhāvyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne śiroroga- pratiṣedho nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 24|| iti śālākyaṃ nāma caturthamūrdhvāṅgamaṅgaṃ sampūrṇam|