Sa. atha kramaprāptaṃ vājīkaraṇādhyāyaṃ brūte|
athāto vājīkaraṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. vājīvayena samarthaḥ kriyate, tadvājīkaraṇam, tasyādhyāyaḥ| śeṣamāyuṣkāmīyavadyojyam|
vājīkaraṇamanvicchetsatataṃ viṣayī pumān| --------------------------------------------|1|
Sa. viṣayī yaḥ puruṣaḥ, sa satataṃ vājīkaraṇamauṣadhamanvicchet| puṃgrahaṇaṃ strīṣaṇḍhādinivṛttyartham, anyathā yathā pañcakarmāṇi ṛtuvidhānādi ca sāmānyoktatvāt stryādīnāmapi prasajjati, tathedamapi vijñāyate, tasmāttadvyavacchedārthaṃ puṃgrahaṇam| satatagrahaṇenaitaddyotayati,-yathā rasāyanamupayuktaṃ cirakālamanuvartate na tathā vājīkaraṇamiti| api tu yasminnevāhni prayujyate tasminneva kāryakaraṇasamarthaṃ prāyeṇa syāditi satataṃ-anavarataṃ, vājīkaraṇamanvicchedityuktam| vājīkaraṇena ko'rthaḥ syāt ? ityāha-
--------------------------------------------| tuṣṭiḥ puṣṭirapatyaṃ ca guṇavattatra saṃśritam||1|| apatyasantānakaraṃ yatsadyaḥ saṃpraharṣaṇam| --------------------------------------------|2|
Sa. tatra vājīkaraṇe tuṣṭyādi saṃśritam| apatyaṃ kimbhūtam ? guṇavat, na tu durapatyaṃ kulāṅgārarūpam| yato'patya[nāṃ] santānakaraṃ-avicchedasthitikaraṃ ca, yacca sadyaḥ-śīghrameva, saṃpraharṣaṇaṃ vājīkaraṇam|
--------------------------------------------| vājīvātibalo yena yātyapratihato'ṅganāḥ||2|| bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate| tadvājīkaraṇaṃ taddhi dehasyorjaskaraṃ param||3||
Sa. yena vājīkaraṇena turaṅga ivāpratihatasāmarthyastarūṇīḥ saṃgacchati, tathā yena yoṣitāmativallabhaḥ syāt, tathā yenopacayaṃ prāpnopti, tadvājīkaraṇamucyate| taddhi śarīrasyorjaskaramatiśayena| nanu, vājīkaraṇamupāyaheturviṣayāṇāmihaiva bandhanadarśanāt| uktaṃ ca tantrāntare-"kośakāro yathaivāṃśūnupādatte vandhavahān" ityādi| tasmānnārtho vājīkaraṇenetyāha-
dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ lokadvayarasāyanam| anumodāmahe brahmacaryamekāntanirmalam||4||
Sa. yato dharmādanapetaṃ-dharmyaṃ, brahmacaryaṃ tadanumodāmahe| tathā yaśasyādihetuḥ| tathā lokadvaye-ihaloke paraloke ca, rasāyanamiva rasāyanaṃ, sadopakāratvāt| tathā ekāntenasarvathā, nirmalam| yato brahmacaryam| na tu brahmacaryavat svadārādi(re)ṣu putrādyarthameva nirmalam| ato hetostadanumodāmahe| kintvābhyudayikaṃ mārgamāśritya vājīkaraṇopadeśaḥ| dvividho hi mārgaḥ,-naiḥśreyasika ābhyudayikaśca| tatra naiḥśreyasikaṃ mārgaṃ samanusṛtya brahmacaryopadeśaśca kośakāradṛṣṭantaśca kleśanāśakṛcca| ābhyudayikaṃ ca mārgamāśrityāyamupadeśa ityatrāha|
alpasarvasya tu kleśairbādhyamānasya rāgiṇaḥ| śarīrakṣayarakṣārthaṃ vājīkaraṇamucyate||5||
Sa. stokasattvasya puṃsaḥ kleśairviṣayotthaiḥ pīḍyamānasya rāgiṇaḥ-kāminaḥ, śarīrakṣayarakṣārthaṃ vājīkaraṇmucyate| anena śāstrakṛtā, aparaiśca tantrakāraiḥ|
kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ| sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na nivāryate||6||
Sa. kalpa(lya)sya-samarthasya, tathā yauvanasthasya, vājīkaraṇaṃ satataṃ kurvataḥ, tasya sarveṣveva ṛtuṣu dine dine vyavāyo maithunaṃ, na niṣidhyate|
atha snigdhaviśuddhānāṃ nirūhān sānuvāsanān| ghṛtatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṃyutān||7|| yogavidyojayetpūrvaṃ kṣīramāṃsarasāśinām| tato vājīkarān yogān śukrāpatyabalapradān||8||
Sa. atha-kṛtamaṅgalasya, snigdhasya tathā viśuddhasya tathā kṣīrādyāśino yogavit-vaidyaḥ, prāṅh nirūhān sānuvāsanān ghṛtādisaṃyuktān kārayet| tataḥ-anantaraṃ, vājīkarān yogān yojayet| kimbhūtān ? śukrādipradān|
acchāyaḥ pūtikusumaḥ phalena rahito drumaḥ| yathaikaścaikaśākhaśca nirapatyastathā naraḥ||9||
Sa. acchāyatvādibhirguṇairyukto'rthināṃ yathā taruranāśrayaṇīyaḥ, tathā tādṛśo mānavo nirapatya iti| ekavacanenaiva ekārthasya labdhatvādekagrahaṇaṃ kevalārthapratipattyartham| ekaḥ kevalomādhavīlatādirahitaḥ|
skhaladgamanamavyaktavacanaṃ dhūlidhūsaram| api lālāvilamukhaṃ hṛdayāhlādakārakam||10|| apatyaṃ tulyatāṃ kena darśanasparśanādiṣu kiṃ punaryadyaśodharmamānaśrīkulavardhanam||11||
Sa. skhaladgamanādikamapatyaṃ kena padārthena darśanādiṣu samānam| kiṃ punaryadyaśādivardhanāt tasya kena tulyatā bhavet ? apatyaśabdasya puṃstvamatra cintyam(?)| tatkila nitarāṃ sukhapradamityarthaḥ|
śuddhakāye yathāśakti vṛṣyayogān prayojayet| --------------------------------------------|12|
Sa. śuddhaśarīre puruṣe yathāgnibalaṃ vṛṣyayogān prayojayet|
tānevāha ---- śarekṣukuśakāśānāṃ vidāryā vīraṇasya ca||12|| mūlāni kaṇṭakāryāśca jīvakarṣabhakau balām| mede dve dve ca kākolyau śūrpaparṇyau śatāvarīm||13|| aśvagandhāmatibalāmātmaguptāṃ punarnavām| vīrāṃ payasyāṃ jīvantīmṛddhiṃ rāsnāṃ trikaṇṭakam||14|| madhukaṃ śāliparṇī ca bhāgāṃstripalikān pṛthak| māṣāṇāmāḍhakaṃ caitad dvidroṇe sādhayedapām||15|| rasenāḍhakaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam| dattvā vidārīdhātrīkṣurasānāmāḍhakāḍhakam||16|| ghṛtāccaturguṇaṃ kṣīraṃ peṣyāṇīmāni cāvapet| vīrāṃ svaguptāṃ kākolyau yaṣṭiṃ phalgūni pippalīm||17|| drākṣāṃ vidārīṃ kharjūraṃ madhukāni śatāvarīm| tatsiddhapūtaṃ cūrṇasya pṛthak prasthena yojayet||18|| śarkarāyāstugāyāśca pippalyāḥ kuḍavena ca| maricasya prakuñcena pṛthagardhapalonmitaiḥ||19|| tvagelākesaraiḥ ślakṣṇaiḥ kṣaudradvikuḍavena ca| palamātraṃ tataḥ khādet pratyahaṃ rasadugdhabhuk||20|| tenārohati vājīva kuliṅga iva hṛṣyati| --------------------------------------------|21|
Sa. śarādīnāṃ mūlāni kaṇṭakāryāśca, tathā jīvakādīn, tripalikān bhāgān pṛthak, māṣāṇāmāḍhakaṃ ca, etatsarvaṃ jaladroṇadvaye pācayet| tena rasenāḍhakaśeṣeṇa ghṛtāḍhakaṃ dattvā vidāryādirasādīnāṃ ca pṛthakpṛthagāḍhakaṃ dattvā kṣīrāḍhakacatuṣṭayaṃ ca dattvā pacet| vīrādīn kalkān sāmānyaparibhāṣoktapramāṇānnikṣipet| tat-ghṛtaṃ, pakvaṃ pūtaṃ pṛthak śarkarātugayoścūrṇaprasthena kaṇāyāḥ palacatuṣṭayena maricapalena ca yojayet| tvagādibhiḥ ślakṣṇaiḥ pṛthagardhapalonmitaiḥ kṣaudrasya kuḍavayugalena yojayet| tato miśritāt palamātraṃ pratidinaṃ bhakṣayet, māṃsarasakṣīrabhojī san| tenopayuktena turaṅga ivārohati| caṭaka iva hṛṣyati|
------------------------------------------------| vidārīpippalīśālipiyālekṣurakādrajaḥ||21|| pṛthak svaguptāmūlacca kuḍavāṃśaṃ tathā madhu| tulārdhaṃ śarkarācūrṇāt prasthārdhaṃ navasarpiṣaḥ||22|| so'kṣamātramataḥ khādet yasya rāmāśataṃ gṛhe| ------------------------------------------------|23|
Sa. vidāryādīnāṃ cūrṇaṃ kapikacchumūlācca cūrṇaṃ pṛthak kuḍavamātraṃ, mākṣikasya ca kuḍavaḥ, śarkarāpalāni pañcāśat, pratyagraghṛtasya palāni ṣoḍaśa, ataḥ-saṃyojitāt, karṣamātraṃ sa khādet yasya bhavane kāntāśatamasti|
------------------------------------------------| sātmaguptāphalān kṣīre godhūmān sādhitān himān||23|| māṣān vā saghṛtakṣaudrān khādan gṛṣṭipayo'nupaḥ| jāgarti rātriṃ sakalāmakhinnaḥ khedayan striyaḥ||24||
Sa. godhūmān sakapikacchuphalān dugdhe sādhitān himān māṣān vā ghṛtamākṣikānvitān khādan gṛṣṭikṣīramanu pibedyaḥ, sa sarvāṃ rātrimakhinno rāmā ramayan jayati(jāgarti)|
bastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān| yaḥ khādetsasitān gacchetsa strīśatamapūrvavat||25||
Sa. chāgalāṇḍapakve kṣīre tilānasakṛdbhāvitān saśarkarān yaḥ khādet, sa kāntāśatamapūrva iva yāti|
cūrṇaṃ vidāryā bahuśaḥ svarasenaiva bhāvitam| kṣaudrasarpiryutaṃ līḍhvā pramadāśatamṛcchati||26||
Sa. śṛgālikāyāścūrṇaṃ vidārīsvarasenaiva bahuśo bhāvitaṃ madhughṛtayuktaṃ līḍhvā rāmāśataṃ yāti|
kṛṣṇādhātrīphalarajaḥ svarasena subhāvitam| śarkarāmadhusarpirbhirlīḍhvā yo'nu payaḥ pibet||27|| sa naro'śītivarṣo'pi yuveva parihṛṣyati| ------------------------------------------------|28|
Sa. kṛṣṇāmalakacūrṇaṃ dhātrīsvarasena subhāvitaṃ śarkarākṣaudraghṛtairlīḍhvā yo'nu kṣīraṃ pibet, sa puruṣo'śītivarṣo'pi taruṇa iva hṛṣyati|
------------------------------------------------| karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamanvitam||28|| payo'nupānaṃ yo lihyānnityavegaḥ sa nā bhavet| ------------------------------------------------|29|
Sa. madhuyaṣṭikācūrṇasya karṣaṃ ghṛtakṣaudrayutaṃ kṣīrānupānaṃ yo leḍhi, so'praṇaṣṭavegaḥ puruṣaḥ syāt|
------------------------------------------------| kulīraśṛṅgyā yaḥ kalkamāloḍya payasā pibet||29|| sitāghṛtapayonnāśī sa nārīṣu vṛṣāyate| ------------------------------------------------|30|
Sa. karkaṭaśṛṅgyāḥ kalkaṃ kṣīreṇāloḍya yaḥ pibedcharkarāsarpiḥkṣīrānnabhuk, sa rāmāsu vṛṣāyate|
------------------------------------------------| yaḥ payasyāṃ payaḥsiddhāṃ khādenmadhughṛtānvitām||30|| pibedbāṣkayaṇaṃ cānu kṣīraṃ na kṣayameti saḥ| ------------------------------------------------|31|
Sa. kṣīrakākolīṃ kṣīrasiddhām mākṣikaghṛtayutāṃ yaḥ khādet, baṣkayaṇīkṣīramanuḥ yaḥ pibet, sa śukrakṣayaṃ na yāti|
------------------------------------------------| svayaṃguptekṣurakayorbījacūrṇaṃ saśarkaram||31|| dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā rāsabhāyate| ------------------------------------------------|32|
Sa. kapikacchvikṣurakabījacūrṇaṃ śarkarāsahitaṃ dhāroṣṇena kṣīreṇa pītvā naro bāleya ivācarati|
------------------------------------------------| uccaṭācūrṇamapyevaṃ śatāvaryāśca yojayet||32||
Sa. uccaṭāyāḥ śatāvaryāśca cūrṇamevameva yojayet|
candraśubhram dadhisaraṃ sasitāṣaṣṭikaudanam| paṭe sumārjitaṃ bhuktvā vṛddho'pi taruṇāyate||33||
Sa. dadhnaḥ saraṃ śaśidhavalaṃ śarkarāṣaṣṭikaudanayuktaṃ vastreṇa subhāvi(mārji)taṃ bhuktvā vṛddho'pi taruṇa ivācarati|
śvadaṃṣṭrekṣuramāṣātmaguptābījaśatāvarīḥ| piban kṣīreṇa jīrṇo'pi gacchati pramadāśatam||34||
Sa. śvadaṃṣṭrādīn kṣīreṇa piban vṛddho'pi rāmāśataṃ yāti|
yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam| manaso harṣaṇaṃ yacca tatsarva vṛṣyamucyate||35||
Sa. yatkiñcidvastu madhurādiguṇaṃ cittaharṣajananaṃ ca, tatsarvamapi vṛṣyaṃ kathyate|
dravyairevaṃvidhaistasmāddarpitaḥ pramadāṃ vrajet| ātmavegena codīrṇaḥ strīguṇaiśca praharṣitaḥ||36||
Sa. tasmādevaṃprakāralirdravyaiḥ kṛtadarpaḥ śataṃ lalanānāṃ yāyāt| na kevalaṃ vṛṣyadravyairdarpito yāvadātmavegena codīrṇaḥ-preritaḥ| na tu vājīkaraṇaṃ me yuktamiti yoṣitaṃ gacchet| strīguṇaiḥ-lāvaṇyakaumalyādibhiḥ , kṛtapraharṣaḥ san|
sevyāḥ sarvendriyasukhā dharmakalpadrumāṅkurāḥ| viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ kusumadhanvanaḥ||37||
Sa. tathā viṣayātiśayāḥ-manoharāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, sevanīyāḥ \\\\\ kimbhutāḥ ? sarvendriyāṇāṃ sukhahetavaḥ, tathā dharma eva kalpavṛkṣe'ṅkurā ivāṅkurāḥ| tathā puṣpacāpasya pañcaśilīmukhā iti vākyarūpakam|
iṣṭā hyekaikaśo'pyarthā harṣaprītikarāḥ param| kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṅghātena pratiṣṭhitāḥ||38||
Sa. yasmādekaiskaśo'pi-vyastā api, arthāḥ-śabdādayaḥ sevyamānāḥ, paraṃ harṣaprītyutpādakāḥ| kimuta striyāḥ śarīre ye samudāyena vyavasthitāḥ|
nāmāpi yasyā hṛdayotsavāya yāṃ paśyatāṃ tṛptiranāptapūrvā| sarvendriyākarṣaṇapāśabhūtā kāṇtānuvṛttivratadīkṣitā yā||39|| kalāvilāsāṅgavayovibhūṣā śuciḥ salajjā rahasi pragalbhā| priyaṃvadā tulyamanaḥśayā yā sā strī vṛṣatvāya paraṃ narasya||40||
Sa. yasyāḥ striyā nāmāpi hṛdayotsavāya| yaṃ striyamālokayatāmanāptapūrvā tṛptiḥ syāt| tathā yā'śeṣāṇāṃ karaṇānāmākarṣaṇapāśaḥ| tathā kāntasya-bhartuḥ, anuvartanaṃ tadeva vrataṃ tatra yā dīkṣitā| indravajrāvṛttam| tathā kalādaya eva vibhūṣā yasyāḥ saivam| tathā śuciḥ-antarbahiśca, lajjānvitā, rahasisurate, prauḍhā| tathā saumyavacanā| tathā tulyaḥ-samo, manaḥśayo-manasijo, yasyāḥ saivaṃ yā, sā strī-vāmalocanā, paraṃ atiśayena, puṃso vṛṣatvāya kalpate| upajātiḥ|
ācarecca sakalāṃ raticaryā kāmasūtravihitāmanavadyām| deśakālabalaśaktyanurodhā- dvaidyatantrasamayoktyaviruddhām||41||
Sa. tathā kāmasūtre vihitā yā sakalā raticaryā tāmagarhyāṃ deśādivaśādācaret| tathā vaidyakaśāstrācāre'viruddhām| svāgatāvṛttam|
abhyañjanodvartanasekagandha- srakcitravastrābharaṇaprakārāḥ| gāndharvakāvyādikathāpravīṇāḥ samasvabhāvā vaśagā vayasyāḥ||42|| dīrghikā svabhavanāntaniviṣṭā padmareṇumadhumattavihaṅgā| nīlasānugirīkūṭanitambe kānanāni purakaṇṭhagatāni||43|| dṛṣṭisukhā vividhā tarujātiḥ śrotrasukhaḥ kalakokilanādaḥ| aṅgasukhartuvaśena vibhūṣā cittasukhaḥ sakalaḥ parivāraḥ||44|| tāmbūlamacchamadirā kāntā kāntā niśā śaśāṅkāṅkā| yadyacca kiñcidiṣṭaṃ manaso vājīkaraṃ tattat||45||
Sa. tathā'bhyañjanādi vājīkaraṇamiti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| gītādikuśalāstulyasvabhāvā vaśagāḥ sahāyāḥ| tathā dīrghikākrīḍāpuṣkariṇī, svagṛhasamīpe kṛtā| padmareṇumadhudbhyāṃ mattā vihaṅgā yasyāṃ saivam| haritasamabhūbhāgaṃ yatparvataśṛṅgaṃ, tasya nitambaḥ, tatra ca yāni kānanāni, tāni purasamīpabhūtāni| upajātisvāgate vṛtte| dṛṣṭisukhakāriṇī tathā nānāprakārā mahīruhajātiḥ| kalakaṇṭhakūhitaṃ śravaṇasukhakāri| aṅge sukhānurodhena ṛtvanurodhena ca bhūṣaṇam| tathā sakalaḥ parivāro manaḥsukhahetuḥ| tathā tāmbūlādikaṃ vājīkaraṇam| na ca kevalaṃ tāmbūlādikam, api tu yadyacca kiñciccetasaḥ priyaṃ tattat vājīkaraṇam| dodhakamudgītirāryā|
madhu mukhamiva sotpalaṃ priyāyāḥ kalaraṇanā parivādinī priyeva| kusumacayamanoramā ca śayyā kisalayinī latikeva puṣpitāgrā||46|| deśe śarīre ca na kācidarti- rartheṣu nālpo'pi manovighātaḥ| vājīkarāḥ sannihitāśca yogāḥ kāmasya kāmaṃ paripūrayanti||47||
Sa. tathā mārdvīkaṃ sajalajaṃ dayitāvadanamiva| parivādinī-vīṇā, madhurakvaṇanā vallabheva| puṣpanikararamaṇīyā śayyāpallavavatī kusumapradhānā lateva| puṣpitāgreti vṛttanāmaśleṣaḥ| deśa ityādi| ete padārthāḥ kāmasya kāmaṃ-icchāṃ pūrayanti, kāmamutpādayantītyarthaḥ| puṣpitāgrendravajre vṛtte|
adhunā'gryasaṅgrahamāha---- mustāparpaṭakaṃ jvare, tṛṣi jalaṃ mṛdbhṛṣṭaloṣṭodbhavaṃ, lājāśchardiṣu, bastijeṣu girijaṃ, meheṣu dhātrīniśe| pāṇḍau śreṣṭhamayo'bhayā'nilakaphe, plīhāmaye pippalī, sandhāne kṛmijā, viṣe śukatarurmedonile gugguluḥ||48|| vṛṣo'srapitte, kuṭajo'tisāre, bhallātako'rśaḥsu, gareṣu hema| sthūleṣu tārkṣyaṃ, krimiṣu kṛmighnaṃ, śoṣe surā cchāgapayo'tha māṃsam||49|| akṣyāmayeṣu triphalā, guḍūcī vātāsraroge, mathitaṃ grahaṇyām| kuṣṭheṣu sevyaḥ khadirasya sāraḥ, sarveṣu rogeṣu śilāhvayaṃ ca||50|| unmādaṃ ghṛtamanavaṃ śokaṃ madyaṃ, vyapasmṛtiṃ brahmī| nidrānāśaṃ kṣīraṃ jayati, rasālā pratiśyāyam||51|| māṃsaṃ kārśyaṃ, laśunaḥ prabhañjanaṃ, stabdhagātratāṃ svedaḥ| guḍamañjaryāḥ khapuro nasyāt skandhāṃsabāhurujam||52|| navanītakhaṇdamarditamauṣṭraṃ mūtraṃ payaśca hantyudaram| nasyaṃ mūrdhavikārān, vidradhimacirotthamasravisrāvaḥ||53|| nasyaṃ kavalo mukhajān, nasyāñjanatarpaṇāni netrarujaḥ| vṛddhatvaṃ kṣīraghṛte, mūrcchāṃ śītambumārutacchāyāḥ||54|| samaśuktārdrakamātrā mande vahnau, śrame surā snānam| duḥkhasahatve sthairye vyāyāmo, gokṣururhitaḥ kṛcchre||55|| kāse nidigdhikā, pārśvaśūle puṣkarajā jaṭā| vayasaḥ sthāpane dhātrī, triphalā guggulurvraṇe||56|| bastirvātavikārān, paittān rekaḥ, kaphodbhavān vamanam| kṣaudraṃ jayati balāsaṃ, sarpiḥ pittaṃ, samīraṇaṃ tailam||57|| ityagryaṃ yatproktaṃ rogāṇāmauṣadhaṃ śamāyālam| taddeśakālabalato vikalpanīyaṃ yathāyogam||58||
Sa. mustāparpaṭakaṃ jvare śreṣṭhaṃ-rogopaśamanahetuḥ| evaṃ śeṣeṣvapi yojyam| sandhāne-uraḥsandhāne, kṛmijā-lākṣā, śreṣṭhā| śukataruḥ-śirīṣaḥ| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam| vṛṣādayo raktapittādiṣu śreṣṭhāḥ| upajātiḥ| akṣyāmayādiṣu triphalādīni sevyāni| indravajrā| anavaṃ-purāṇaṃ, sarpiḥ kartṛbhūtamunmādaṃ jayati| vyapasmṛtiṃ-apasmāraṃ, brāhmī jayati| evaṃ kṣīrādayo nidrānāśādīn jayantītiyojyam| guḍamañjarī-kālā śālmalī, tasyāḥ khapuro-niryāso, nasyena skandhādijāṃ rujaṃ hanti| navanītayuktaṃ khaṇḍamarditam| auṣṭraṃ payo mūtraṃ ca jaṭharaṃ parākaroti| auṣṭramiti cintyam| uṣṭrādruñi prāpte kecittu tasyedamiti vivakṣayā aṇpratyayaḥ kārya ityāhuḥ| nasyādayo mūrdhavikārādīn jahatīti sambandhaḥ| nanu, vṛddhatvaṃ kṣīraghṛte hata ityanupapannam| tathāhi-"ekarasābhyāso daurbalyakarāṇām|" (ca. sū. a. 25) ityuktam| daurbalyakaraṇaṃ ca kathaṃ vṛddhatvahṛt syāt ? brūmaḥ| utsargatvāttasya vacasaḥ, apavādarūpaṃ tvidaṃ vacanam| tasmāt kṣīraghṛtādanyatraikarasābhyāsasya daurbalyakaraṇtvaṃ vedyam| gītayastisraḥ(pañca)| kāsetyādi| [ bastirityādi|] āryā| iti-uktena prakāreṇa, yacchreṣṭhamauṣadhamuktam, tad rogāṇāṃ śamāya-śāntyai, alaṃ-samartham| tacca-agnyaṃ, deśādīnāṃ balena yathāsvaṃ kalpanīyam| jaghanacapalā''ryā| etacca yathāsvaṃ cikitsiteṣu kathitaṃ saṅkṣepatayā punaḥ kathitam| śāstraṃ hi vyāsena samāsena ca vimatayo virundhate| tasmāt pūrvaṃ vyāsenopadeśaḥ, idaṃ(ayaṃ) tu samāsenetyavabudhyasva|
ityātreyādāgamayyārthasūtraṃ tatsūktānāṃ peśalānāmatṛptaḥ| bheḍādīnāṃ sammato bhaktinamraḥ papracchedaṃ saṃśayāno'gniveśaḥ||59||
Sa. saṃ-ātreyāt-bhagavataḥ punarvasoḥ, iti-uktena prakāreṇa, arthasūtraṃ-abhidheyatattvaṃ ca, āgamayya-avabudhya, agniveśaḥ saṃśayāno-na tu śāstrāvabodhāhaṃkṛtaḥ, idaṃ-vakṣyamāṇaṃ, papraccha| kimbhūtaḥ ? tasya-ātreyasya muneḥ, sūktāni-subhāṣitāni, yuktiyuktārthapratipādanātteṣāṃ sūktānāṃ madhurāṇāmatṛptaḥsākāṅkṣaḥ| tathā ca kimbhūtaḥ ? bheḍajātūkarṇyādīnāṃ punarvasuśiṣyāṇāṃ sammataḥ| tathā bhaktinamro-na tu jñānoddhataḥ san, sa papraccha| śālinīvṛttam|
kiṃ pṛṣṭavān ? ityāha---- dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ| dravyopasthātṛsampannā vṛddhavaidyamatānugāḥ||60|| kṣīyamāṇāmayaprāṇā viparītāstathā'pare| hitāhitavibhāgasya phalaṃ tasmādaniścitam||61|| kiṃ śāsti śāstramasmin iti kalpayato'gniveśamukhyasya| śiṣyagaṇasya punarvasu- rācakhyau kārtsnyatastattvam||62||
Sa. saṃ-bhagavan-punarvaso, kecinnarā ātmavanto hitāhāravihārā api rogiṇaḥ pratyakṣānumānādyairupalabhyante| ātmavanto'pītyapiśabdādanātmavanto'pi| kadācit śeṣapādatrayavikalatvena rogitvaṃ syāt, netyāha-dravyopasthātṛsampannā vṛddhavaidyamatānugā iti| tathā''mayāśca prāṇāścāmayaprāṇāḥ, kṣīyamāṇā āmayaprāṇā yeṣāṃ ta evam, kecidrogādvimucyamānāḥ kecicca mriyamāṇā ityarthaḥ| viparītāstathā'para iti anātmavanto dravyopasthātṛvikalā vṛddhavaidyamatānanusāriṇaścaivaṃbhāvā dṛśyante| tasmāt-anantaroktātkāraṇāt, hitāhitavibhāgasya tantroktaṃ phalamaniścitaṃ-anaikāntikam| aniścitaphalatvācca kāraṇāt śāstraṃ-āyurvedākhyaṃ, kiṃ śāsti ? na-kiñcicchikṣayatīti| ataścaitadārambho niṣphalaḥ kākadantaparīkṣāśāstravat| iti vikalpayataḥ śiṣyagaṇasya-jātūkarṇyabheḍādeḥ, bhagavān punarvasustattvaṃ-paramārthaṃ, kārtsnyena-sāmastyena, jagāda| kimbhūtasya śiṣyagaṇasya ? agniveśo mukhyaḥ-pradhāno, yasya tasyeti|
kiṃ taduktavān? ityāha---- na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati| vinā'pi kriyayā svāsthyaṃ gacchatāṃ ṣoḍaśāṃśayā||63||
Sa. cikitsā-catuṣpātṣoḍaśaguṇayuktā, acikitsā-hitāhitavibhāgāparāmarśe yatkiñcanakāritā, sā tulyā bhavituṃ nārhati| keṣām ? kriyāṃ vinā svāsthyamapi gacchatām| apiśabdo bhinnakramaḥ, svāsthyamapī'tyato'nantaraṃ draṣṭavyaḥ| kimbhūtayā kriyayā ? ṣoḍaśāṃśayā| tadayaṃ bhāvaḥ,-ṣoḍaśa bhāgayā cikitsayā vinā yatra rogopaśāntiḥ syāt, tatrāpi cikitsayā kṣiprataraṃ tatsādhanaṃ cikitsā viśiṣṭā| tathā cikitsāsādhyānāṃ rohiṇikādīnāṃ cikitsāmantareṇa śāntirnāsti| tadevamapi cikitsayā tulyā'cikitsā na bhavitumarhatīti|
ātaṅkapaṅkamagnānāṃ hastālambo bhiṣagjitam| jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ sarveṣāmeva nauṣadhāt||64||
Sa. tasmādātaṅka eva paṅko duruttaratvāttasmin magnānāṃ taptānāṃ, bhiṣagjitaṃ-tadupadeśakaśāstraṃ, upacārādevamuktam| tadbhiṣagjitaṃ hastālambo-hastālambatulyam| mriyamāṇānāṃ sarveṣāmevāsādhyānāmapi bheṣajājjīvitaṃ na ca bhavati|
na hyupāyamapekṣante sarve rogā, na cānyathā| upāyasādhyāḥ sidhyanti,nāheturhetumān yataḥ||65||
Sa. yasmāt sarve rogāḥ-asādhyā api, upāyaṃ-catuṣpādalakṣaṇaṃ cikitsitaṃ, nāpekṣante, asādhyarogāṇāṃ cikitsānirapekṣatvāt| ye copāyasādhyā rogāḥ-rohiṇyādayaḥ, te'nyathā cikitsāmantareṇa, naiva sidhyanti| yato yo'hetuḥ sa hetumānna bhavati| api tu niryuktika evāyaṃ hetuvādaḥ, yaccikitsākhyena hetunā vinaiva rogopaśāntirddaśya iti|
yaduktaṃ sarvasampattiyuktayā'pi cikitsayā| mṛtyurbhavati, tannaivaṃ nopāye'styanupāyatā||66||
Sa. yattūktaṃ sarvasampattiyuktayā'pi cikitsayā mṛtyurbhavati| dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ| yāvatkṣīyamāṇāmayaprāṇāḥ ityādi| tadevaṃ na bhavati, yathā tvaṃ vadasi| yasmānna upāye'nupāyatā'sti| yo hi yasya yayā yuktyopāyaḥ prathitaḥ, sa na kadācittasyānupāyaḥ| yathā,-ghaṭasya mṛddaṇḍacakrādisāmagrīviśeṣo na kadācidanupāyo bhaviturmahati| tasmāccatuṣpāccikitsāsādhyasya rogasyopāya eva cikitsā, na tvanupāyaḥ|
api copāyayuktasya dhīmato jātucit kriyā| na sidhyeddaivavaiguṇyānna tviyaṃ ṣoḍaśātmikā||67||
Sa. dhīmataḥ-prājñasya narasya, upāyayuktasyāpi daivāparādhāt iyaṃ ṣoḍaśātmikā kriyā kadācinna sidhyati| ta(ya)smādāyuḥ parīkṣya sādhyāsādhyavibhāgjño jñānapūrvaṃ cikitsāyāṃ vaidyaḥ pravartate tasmāddaivavaiguṇyam| vimalavipulamatyā samyak paricchedāccikitsāyā rogaviṣaye pravṛttāyāḥ siddhireva syānnāsiddhiḥ| yasmādyo yatropāyaḥ, sa tatrānupāyo na bhavati| muninā'pyuktam (ca.sū. a. 10/7)-"sādhyāsādhyavībhāgajño jñānapūrvaṃ cikitsakaḥ| kāle cārabhate karma yattatsādhayati dhruvam||" iti|
etadeva pratipādayannāha---- kasyāsiddho'gnitoyādiḥ svedastambhādikarmaṇi| na prīṇanaṃ karṣaṇaṃ vā kasya kṣīraṃ gavedhukam||68|| kasya māṣātmaguptādau vṛṣyatve nāsti niścayaḥ| viṇmūtrakaraṇākṣepau kasya saṃśayitau yave||69|| viṣaṃ kasya jarāṃ yāti mantratantravivarjitam| kaḥ prāptaḥ kalyatāṃ pathyādṛte rohiṇikādiṣu||70||
Sa. kasya puruṣasya vahniḥ svedakarmaṇi, stambhanakarmaṇi ca toyaṃ, na siddham| ādiśabdānmūrcchāpagamādau śītānilādiḥ| api tu sarvasyaiva siddho'nvayavyatirekāt| evaṃ yāvadrohiṇikādiṣviti vyākhyeyam| evaṃ niścitaphalā cikitseti sthitam|
api cākālamaraṇaṃ sarvasiddhāntaniścitam| mahatā'pi prayatnena vāryatāṃ kathamanyathā||71||
Sa. na kevalaṃ pūrvoktāddhetościkitsātantraṃ saphalam| yataścākālamaraṇaṃ sarvasiddhāntaniścitam| tadanyathā-cikitsāśāstramantareṇa, parameṇāpi yatnena kathaṃ-kena prakāreṇa, nirvāyatām ? na kenacidityarthaḥ|
na cākālamṛtyurakṣaiva prayojanamasya tantrasyetyāha---- candanādyapi dāhādau rūḍhamāgamapūrvakam| śāstrādeva gataṃ siddhiṃ jvare laṅghanabṛṃhaṇam||72||
Sa. dāhādau viṣaye candanādi cāgamapūrvakameva lokarūḍham, na tvevameva| tathā śāstrādeva-cikitsākhyāt, sakalalokaprasiddhaṃ jvare laṅghanabṛṃhaṇaṃ bhaktacchedakṣīrādi siddhimupagatam, nānyasmāt|
catuṣpādguṇasampanne samyagālocya yojite| mā kṛthā vyādhinirghātaṃ vicikitsāṃ cikitsite||73||
Sa. tasmāccatuṣpādā[nāṃ] ye guṇāḥ-āyuṣkamīyoktāḥ (hṛ.sū.a. 1/27), taiḥ sampanne-yukte, tathā suṣṭhu nirūpya deśakālādīn yojite cikitsite, vyādhinirghātaṃ prati vicikitsāṃ-saṃśayaṃ, mā kṛthāḥ|
etaddhi mṛtyupāśānāmakāṇḍe chedanaṃ dṛḍham| rogontrāsitabhītānāṃ rakṣāsūtramasūtrakam||74||
Sa. yataścākāṇḍe-akāle, mṛtyupāśāḥ-jvarādayasteṣāṃ etat-cikitsāśāstraṃ, dṛḍhaṃ-sāraṃ, chedanam| tathā samutpannebhyo jvarādibhyastrastānāṃ śaṅkayā bhītānāṃ sūtrarahitaṃ rakṣāsūtrakaṃ, tatkāryakaraṇādityarthaḥ| tasmādadhyetavyaṃ cikitsāśāstram|
etattadamṛtaṃ sākṣājjagadāyāsavarjitam| yāti hālāhalatvaṃ tu sadyo durbhājanasthitam||75||
Sa. tathaitat-cikitsāśāstraṃ, tat-sakalalokaprasiddhaṃ, sākṣāt-svarūpeṇa, amṛtaṃ mṛtyujaye, ta(ya)t lokaprasiddhaṃ jagataḥ surāsurarūpasya, āyāsādutpannaṃ kṣīrodamathanakāle, tena varjitamidam| amṛtamapi durbhājanasthitaṃ sadyaḥ-śīghrameva, viṣatvaṃ yāti|
tadeva durbhājanaṃ darśayati---- ajñātaśāstrasadbhāvān śāstramātraparāyaṇān| tyajeddūrād bhiṣakpāśān pāśān vaivasvatāniva||76||
Sa. ajñātaḥ śāstrasadbhāvaḥ-paramārtho, yaistāṃstathāvidhān bhiṣakpāśān dūratastyajet| tathā śāstramātraparāyaṇān-śāstrapāṭhamātraśaraṇān| ata eva viṣasāmānyataḥ śāstrapāṭhamātratvena niṣiddham| tathā śāstraparamārthānavabodhācca viṣatvam| kāniva ? vaivasvātān-yamasambandhinaḥ, pāśān yathā| iti tāvadasampūrṇān|
samyagbhiṣajaḥ ślāghamāno brūte ---- bhiṣajāṃ sādhuvṛttānāṃ bhadramāgamaśālinām| abhyastakarmaṇāṃ bhadraṃ bhadraṃ bhadrābhilāṣiṇām||77||
Sa. suvaidyānāṃ saccaritānāmiha loke'nyatra ca sadaiva bhadram| kiṃvidhānām ? āgamena-granthato'rthataḥ, ślāghituṃ śīlaṃ yeṣāṃ teṣām| īdṛśā apyanabhyastakarmāṇo na ślāghārhāḥ syurityāha, abhyastaṃ-asakṛttailalehādipākādyanuvāsananirūhādiyojanaṃ ca, [karma] yaisteṣāṃ lokadvaye'pi bhadram| sarvasattvānāṃ putramitrādirūpeṇa bhadramiva hitaṃ sukhaṃ cābhilaṣanti-icchanti ye, teṣāmapi bhadraṃ-śastam|
iti tantraguṇairyuktaṃ tantradoṣairvivarjitam| cikitsāśāstramakhilaṃ vyāpya yat paritaḥ sthitam||78|| vipulāmalavijñānamahāmunimatānugam| mahāsāgaragambhīrasaṅgrahārthopalakṣaṇam||79|| aṣṭāṅgavaidyakamahodadhimanthanena yo'ṣṭāṅgasaṅgrahamahāmṛtarāśirāptaḥ| tasmādanalpaphalamalpasamudyamānāṃ prītyarthametaduditaṃ pṛthageva tantram||80||
Sa. tantryate-dhāryate śarīramaneneti tantram, tasya guṇāstantraguṇāḥ,-yaistantramalaṅkriyate tantrayuktyādayaḥ, tairevazṃprakārairyuktam| tathā coktaṃ saṅgrahe (u. a.50)-"alaṅkṛtaṃ yuktipadaiḥ sadratnairiva kāñcanam| ṣaṭtriṃśatā'rthadurgeṣu bhiṣajāṃ saṅkramairiva|| tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvartho'rthaḥ padasya ca| pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam|| upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ| prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ|| pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ| atītānāgatāpekṣāsvasaṃjñohyasamuccayāḥ|| nidarśanaṃ nirvacanaṃ niyogo'tha vikalpanam| pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ||" iti| tatra 1 adhikaraṇaṃ nāma,-yadadhikṛtya pravartate śāstraṃ sthānamadhyāyaḥ prakaraṇaṃ vākyaṃ vā| tatra śāstrādhikaraṇaṃ-yadadhikṛtya śāstraṃ pravartate| yathā-aṣṭāvaṅgānyadhikṛtya hṛdayākhyaṃ sarvaṃ śāstraṃ pravṛttam| yathoktam (hṛ.sū. a. 1/5)-"kāyabāla" ityādi| sthānādhikaraṇaṃ yathā (hṛ.sū.a. 30/53)-"atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ|" iti| adhyāyo'pi yadadhikṛtya pravartate tadadhyāyādhikaraṇaṃ| yathā (hṛ. sū. a . 2)_"athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|" iti| prakaraṇaṃ yadadhikṛtya pravartate tat prakaraṇādhikaraṇam| yathā (hṛ.śā. a.3/18)-"daśa mūlasirā hṛtsthāstāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ|" ityādi yāvat "ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ|" ityādi| evaṃ vākyamapi yadadhikṛtya pravartate tadvākyādhikaraṇaṃ vedyam| 2 yogo nāma,-yojanā, uddeśanirdeśayoḥ sūtrabhāṣyaryorvā| yathā (hṛ.śā. a.3)-"athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ|" ityuddiśyāṅgāni vibhajate-"śiro'ntarādhirdvau bāhū sakthinī ca samāsataḥ| ṣaḍaṅgam" ityādi| yuktirvā yogaḥ, pratijñā heturdṛṣṭānta upanayo nigamanamiti pañcavidhaḥ| yathā-agniḥ śarīrasthitermūlamiti pratijñā| agnipakvāhāre sati tastthiteriti hetuḥ, "tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ|" (hṛ.śā. a.3/54) iti vacanāt| yathā-śālyaṅkurasya bījamiti dṛṣṭāntaḥ| upanayo yathā-cikitsāśāstrasya prayojanatvasādhanāya bahudhā dṛṣṭāntopanayaṃ kṛtavāṃstantrakṛt, "kasyāsiddho'gnitoyādiḥ" (hṛ.u. a.40/68) ityādayaḥ| tasmāt saprayojanameva cikitsāśāstraṃ pratyakṣaphalatvādityupanayaḥ| tasmādārambhaṇīyamiti pramāṇapadopadarśanamukhena nigamanam| yathoktam(hṛ.u. a. 40/73)-catuṣpādguṇasampanne samyagālocya yojite| mā kṛthā vyādhinirghātaṃ vicikitsāṃ cikitsite||" sādhyavyādhicikitsāyāṃ saṃśayānupapattyā pratipāditayā pramāṇaphalopasaṃhārakaraṇam| 3 hetvartho nāma,-yadanyaprastāvoktamanyatrāpi tathaivopapadyate| yathā (hṛ. śā. a.3/20)-"tatraikaikaṃ ca śākhāyāṃ śataṃ tasminna vedhayet| sirāṃ jālandharāṃ nāma tisraścābhyantarāśritāḥ||" ityādi| tathā (hṛ.śā.a.3/34)-"avedhyāḥ saṅkīrṇā grathitāḥ kṣudrāḥ ityādi| tadetebhyo viśeṣavacanebhyo'numīyate śeṣā vedhyā iti| anyathaitāni vacāṃsi nirarthakāni syuriti|
-----------------------------------4||80||
Sa. 4 padārtho nāma,-padenārtho gamyate| yathā-dravyamiti padam, tasyārtho bhūjalādiḥ| guṇa iti padam, tasyārtho gurvādiḥ| 5 pradeśo nāma,-yeṣāmarthānāmatibahutvāt sākalyenābhidhānasyāśakyatvāt stokamucyate| yathoktam (hṛ.sū.a.5/84)-"iti dravaikadeśo'yaṃ yathāsthūlamudāhṛtaḥ|" iti|
-------------------------6|80|
Sa. 6 uddeśo nāma,-saṅkṣepābhidhānam| yathā (hṛ. sū. a. 1/6)-"vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ| ityādi|
-----------------------7|80|
Sa. 7 nirdeśo nāma,-tasyaiva vistāroktiḥ| yathoktam (hṛ.sū. a. 1/11)-"tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaścalo'nilaḥ|" iti|
----------------------------8|80|
Sa. 8 vākyaśeṣo nāma,-yasmin sūtre lāghavikenārthādgamya mānamanuktapūraṇārthamadhyāhriyate| yathā (hṛ.śā. a.3/3)-"tatra khāt khāni dehe'smin" 'bhavanti' iti vākyaśeṣaḥ| "āpyā jihvārasakaledāḥ" (hṛ.śā. a.3/4) ityuttaratra bhavārthe taddhitaśravaṇāt|
-----------------------9|80|
Sa. 9 prayojanaṃ nāma,-yadarthaṃ śāstrādi pravartate| yathā (hṛ.u. a. 40/64)-"ātaṅkapaṅkamagnānāṃ hastālambo bhiṣagjitam|" iti| anena prayojanena cikitsāśāstramadhyeyamityādi|
------------------------10|80|
Sa. 10 upadeśo nāma,-āptavacanam| yathā(hṛ.sū. a.17/29)-"snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca śākhāsthisaṃsthāḥ| doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyakśuddhibhVirnirhriyante||" ityādi|
--------------------11|80|
Sa. 11 apadeśo nāma,-yadācāryaḥ kiñcidarthaṃ pratijñāya hetumupadiśati| yathā (hṛ.u. a.40/64)-"jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ sarveṣāmeva nauṣadhāt|" iti pratijñāya hetumāha(hṛ.u. a. 40/64)-"na hyapāyayapekṣante sarve rogāḥ" sarvarogāṇāmupāyāpekṣābhāvāt|
-----------------12|80|
Sa. 12 atideśo nāma,-yat kiñcidevārthajātamuktvā'nuktārthasādhanāya evamanyadapi pratyetavyamiti paribhāṣāyāṃ sthāpayati| yathoktaṃ karṇarogapratiṣedhe (hṛ.u. a. 18/4)-"mahataḥ pañcamūlasya kāṣṭhāt kṣaumeṇa veṣṭitāt| tailasiktātpradīptāgrāt snehaḥ sadyo rujāpahaḥ|| yojyaścaivaṃ bhadrakāṣṭhāt kuṣṭhāt kāṣṭhācca sāralāt|" ityādi|
-----------------------13|80|
Sa. 13 arthāpattirnāma,-yo'nyenārthenoktena tato'paro'pyartho gadita iva jñāyate| yathā (hṛ.sū. a.5/31)-"naivādyānniśi naivoṣṇam" ityuktam, na tūktaṃ divā bhuñjīteti| etaccārthāpattyā gamyate| [nanu,] kaḥ punararthaḥ ? kā cāsyāpattiḥ ? brūmaḥ| dadhyabhyavahāro'rthastatra tantrakṛtā 'naivādyānniśi' iti kālo niṣiddho na tu dadhibhakṣaṇam| tato yo'yamapratiṣiddho'rthaḥ, saāpadyate divā dadhibhojanārthaḥ, rātripratiṣedhe dinavyatirekeṇa kālāntarābhāvāt| sarvathā anabhyavaharaṇīyasyāhāraprastāve pratiṣedhānupapatteḥ| evamanyatrāpi vyākhyeyam|
------------------------14|80|
Sa. 14 nirṇayo nāma,-yannivāritasyārthasya pratiṣṭhāpanam| yathā(hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|" ityādinā cikitsāśāstraphalaṃ prati saṃśayakaraṇe paścānnirṇayārthamuktam| yathā (hṛ.u. a.40/63)-"na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati|" ityādi|
------------------------15|80|
Sa. 15 prasaṅgo nāma,-pūrvābhihitasyārthasya kenacit sambandhāntareṇa punarabhidhānam| yathoktaṃ sirāvyadhavidhau (hṛ.sū. a. 27/2)-"lohitaṃ pravadecchuddhaṃ tanostenaiva ca sthitiḥ|" ityuktvā punaḥ śārīre śuddhārtavaprasaṅgenoktam (hṛ. śā. a.1/1)-"śuddhe śukrārtave sattvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ sampadyate yuktivaśādagnirivāraṇau||" iti| na ca punaruktatā tasya| yasmāt sirāvyadhe śarīraprabhavatvameva raktasyoktam, na tu kramo varṇitaḥ| śārīre tu yayā''nupūrvyā śarīrahetuḥ syāt tadvistareṇoktam| yathā(hṛ.śā. a.1/2)-"bījātmakairmahābhūtaiḥ sūkṣmaiḥ sattvānugaiśca saḥ| mātuścāhārarasajaiḥ kramāt kukṣau vivardhate||" iti|
------------------16|80|
Sa. 16 ekānto nāma,-ya ekameva pakṣamavyabhicāreṇa śrayati nānyam| tadyathā (hṛ.sū. a. 4/31)-"ye bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| rogadveṣabhayādyāśca te syurāgantavo gadāḥ||" iti|
------------17|80|
Sa. 17 naikānto nāma,-anyatarapakṣānavadhāraṇāt| yathā (hṛ.su. a.40/64)-"jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ sarveṣāmeva nauṣadhāt|" ekāntena (hṛ.u. a. 40/64)-"na hyupā yamapekṣante sarve rogāḥ" ityādi|
--------------18|80|
Sa. 18 apavargo nāma,-sākalyenotsṛṣṭasya yatpunastadekadeśāpakarṣaṇam| yathā (hṛ.sū. a.27/4)-"śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ| samyak sādhyā na sidhyanti te ca raktaprakopajāḥ|| teṣu srāvayituṃ raktamudriktaṃ vyadhayetsirām|" ityutsargamabhidhāya ekadeśe'pavādaṃ vakti (hṛ.sū. a. 27/6)-"na tūnaṣoḍaśātītasaptatyabdasrutāsṛjām|" ityādi|
------------19|80|
Sa. 19 viparyayo nāma,-yathopadiṣṭaviparyayeṇa lakṣaṇādikaraṇam| yathoktam (hṛ.sū. a.16/30)-"vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam| snehodvegaḥ klamaḥ samyak snigdhe, rūkṣe viparyayaḥ||" iti|
-------------20|80|
Sa. 20 pūrvapakṣo nāma,-pratijñātārthasaṃdūṣaṇaṃ vākyam| yathā hitāhitavibhāgaṃ pratyācikhyāsannāha| yathā (hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante bhagavan kecit" ityārabhya yāvat "hitāhitavibhāgasya phalaṃ tasmādaniścitam|" ityādi|
------------------21|80|
Sa. 21 vidhānaṃ nāma,-yatprakaraṇānupūrvaṃ vidhānamāvekṣyate|
----------------|80|
Sa. 22 anumataṃ nāma,(hṛ.sū. a.9-10)-"uṣṇaṃ śītaṃ dvidhaivānye vīryamācakṣate'pi ca| nānātmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau||" ityādinā hyanumatam, na vighātaḥ kṛtaḥ|
---------------23|80|
Sa. 23 vyākhyānaṃ nāma,-yanmādṛśebhyo viśiṣṭatarabuddhigamyam| yathā (hṛ.śā. a. 1/37)-"saptahāt kalalībhavet|" (hṛ.śā. a. 1/49)-"dvitīye māsi kalalāt ghanaḥ peśyathavārbudam| puṃstrīklībāḥ kramāt" iti| na hyatra garbhasyāvartamānā bhāvāḥ śakyā vijñātuṃ yogidṛṣṭiṃ muktvā|
----------------24|80|
Sa. 24 saṃśayo nāma,-sākāṅkṣatvamaniścitavastuvijñānam| yathā (hṛ. śā. a. 5/128)-"saṃśayaṃ prāptamātrayo jīvitaṃ tasya manyate|" ityādi|
---------------25|80|
Sa. 25 atītāpekṣaṇaṃ nāma,-yadatikrāntamapekṣya prastutasya sādhanamucyate| yathoktaṃ hṛdrogacikitsite (hṛ.ci. a.6/39)-"rāsnājīvaka" ityādi yāvat "mahāsnehaṃ vipācayet||" iti| atra ca na jñāyate katamo māhāsneha iti| tadetadatikrāntamapekṣya prasādhyate snehavidhyuktam| yathā (hṛ.sū. a. 16/4)-"dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān|" ityapekṣya vyākhyāyate|
----------------26|80|
Sa. 26 [anāgatāpekṣā nāma,-] ............................ 27 svasaṃjñā nāma,-yā tantrakāraiḥ svatantrasaṃvyavahārārthaṃ praṇitā satī paratantreṣu na vyavaharati| yathā (hṛ.sū. a.12/44)-"śākhā raktādayastvak ca" iti|
----------28|80|
Sa. 28 ūhyaṃ nāma,-yadapratibaddhaṃ granthe svayaṃ prajñayā tarkayitvā yojyam| yathoktam (hṛ.sū. a.15/46)-"trayastriṃśaditi proktā vargāsteṣu tvalābhataḥ| yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṃ jahyādayaugikam||' [iti|]
-----29|80|
Sa. 29 samuccayo nāma,-yathā(hṛ.sū. a.18/29)-"peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ" ca samuccinoti, tathā-"trīnubhayaṃ tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ||" iti|
-------30|80|
Sa. 30 nidarśanaṃ nāma,-yannidarśayitavyaṃ sūkṣmamapyarthaṃ svadharmasādṛśyāt spaṣṭīkarotyādarśa iva mukhavidhum| yathoktam (hṛ.sū. a.19/84)-"yathā kusumbhādiyutāttoyādrāgaṃ haretpaṭaḥ| tathā dravīkṛtāddehādbastirnirharate malān||" ityādi|
----------------31|80|
Sa. 31 nirvacanaṃ nāma,-nirṇayārthaṃ vacanaṃ niruktam| yathoktaṃ viṣavidhāne (hṛ.u. a.35/1)-"mathyamāne jalanidhāvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ|" yāvat "jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ||" iti| viṣasya nirvacanaṃ jagadviṣadanādviṣamiti|
-------------32|80|
Sa. 32 niyogo nāma,-yo yasyānuṣṭheyaḥ| yathā (hṛ.sū. a. 16/26)-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādi|
-----------------33|80|
Sa. 33 vikalpo nāma,-vividhaṃ kalpanam, idaṃ kāryamidaṃ vā kāryam| yathoktaṃ pūrvarūpadarśane jvarādau [vā] hitaṃ laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā|
-----------------34|80|
Sa. 34 pratyutsāro nāma,-yatropapattiṃ darśayantaḥ parasparamatāni nivārayanti| tadyathā (hṛ.śā. a.3/16)-"asthnāṃ śatāni ṣaṣṭhiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| dhanvantaristu trīṇyāha, sandhīnāṃ ca śatadvayam|| daśottaraṃ, sahasre dve nijagādātrinandanaḥ|" iti pūrvamatāt ṣaṣṭiṃ prayutsārayati| dhanvantarerapi mataṃ daśottaraṃ sandhiśatadvayamiti punarvasuḥ pratyutsārayati sandhisahasradvayaṃ sādhayan|
------------35|80|
Sa. 35 uddāro nāma,-śāstrārambhapratyākhyānādicodyasya samādhānam| tadyathā (hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|" yāvat "hitāhitavibhāgasya phalaṃ tasmādaniścitam|" iti kṛte codye (hṛ.u. a.40/63)-"na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati|" iti parihāraḥ|
-------------36|80|
Sa. 36 sambhavo nāma,-upapattiryasminnupapadyate anupadiṣṭe| yathā (hṛ.sū. a.26/47)-"duṣṭaraktāpagamanāt sadyo rāgarujāṃ śamaḥ|" ityuktam| pracchānālābujalaukāśṛṅgasirāvyadhairyathāsambhavaṃ raktamapanīyate| yathoktam (hṛ.sū. a.26/53)-"pracchānenaikadeśasthaṃ grathitaṃ jalajanmabhiḥ| harecchṛṅgādibhiḥ suptamasṛgvyāpi sirāvyadhaiḥ||" iti| evamanyatrāpi sambhavārtho yojyaḥ|
---------------1|80|
Sa. vyākhyā api tantrasya guṇaḥ| tābhirapi tantramalaṅkriyate| tāśca pañcadaśaprakārāḥ| tadyathā,-piṇḍapadapadārthādhikaraṇaprakaraṇārthakṛcchraphaloccitakanyāsaprayojanānulomapratilomātisūtrasamastavyākhyāḥ|
-----1|80|
Sa. tatra 1 piṇḍavyākhyā nāma,-saṅkṣepatayā sūtrarūpeṇādhyāyādināṃ vyākhyā| yathā (hṛ.śā. a. 5/4)-"rūpendriyasvaracchayāpraticchāyākriyādiṣu| anyeṣvapi ca bhāveṣu prākṛteṣvanimittataḥ|| vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ taditi lakṣayet|" ityanena sūtreṇa sakalariṣṭādhyāyasamāsa uktaḥ|
----2|80|
Sa. 2 padavyākhyā nāma,-yatpadānāṃ chedaṃ kṛtvoccāraṇam| yathā (hṛ.sū. a. 1)-"atha ataḥ āyuṣkāmīyaṃ adhyāyaṃ vi ā khyāsyāmaḥ|" iti saptapadaṃ sūtraṃ pūrvaṃ vyākhyātam|
----------3|80|
Sa. 3 padāRthavyākhyā nāma,-teṣāmeva padānāṃ vivaraṇam| yathā-athaśabda ānantarye adhikāre vā, ataḥśabdo hetā vityādi|
-----------4|80|
Sa. 4 adhikaraṇavyākhyā nāma,-yadvastuprakṛtamārabhyatadanuṣaṅgeṇa vyākhyānamārabhyate| yathā (hṛ.sū. a.2)-"athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|" iti prastutya "brāhme muhūrta uttiṣṭhetsvastho rakṣārthamāyuṣaḥ|" ityādinā saiva dinacaryā vivṛtya vyākhyāyate savistarā|
--------------5|80|
Sa. 5 prakaraṇavyākhyā nāma,-yasminnarthe sūtre vā prakṛtenāprakṛtaṃ sādhyate, yathā-trilavaṇādye cūrṇe guṇānuktvā'bhayākhye evamāha 'samānaṃ pūrveṇa'iti| tatra samānaguṇatā vyākhyātā|
-------6|80|
Sa. 6 arthavyākhyā nāma,-yatra prakaraṇe sūtre vā svabhāvasyopavarṇanaṃ kriyate| tadyathā,-prakṛtirucyate svabhāvaḥ| sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svābhāviko gurvādiguṇayogaḥ| tadyathā,-māṣamudgayoḥ sūkaraiṇayośca|
-----------7|80|
Sa. 7 kṛcchravyākhyā nāma,-yatra leśata uktānāmavispaṣṭanāṃ prakaraṇe sūtre vā arthānāṃ yatnata udbhāvanaṃ kriyate| tadyathā (hṛ.sū. a. 2/30)-"anuyāyātpratipadaṃ sarvadharmeṣu madhyamām|" iti leśato bruvāṇaḥ śāstrakāraḥ sarveṣu hetuliṅgauṣadhādiṣu madhyamā pratipadāśrayaṇīyeti sūcayati|
---------------8|80|
Sa. 8 phalavyākhyā nāma,-yatra vastuni bahuṣvaniścitārtheṣvekīyamateṣu prastuteṣu vastusārabhūtaṃ svamataṃ svamarthamupanikṣipyaikīyamatāni tasminneva svamate'ntarbhāvaṃ nayati| yathā-nirūhamātrāpuṭakādiṣviyattāyāṃ sādhyāyāṃ ca niścitāni maharṣirbhirbahūni matāni praśastāni| yathā-"dvādaśaprasṛto nirūhaḥ kāryaḥ" ityeke| "mātrāṃ tripalikāṃ kuryāt snehamākṣikayoḥ pṛthak|" (hṛ.sū. a.19/44) ityādyanye| tadetāni matāni doṣauṣadhabalāpekṣayā svamatāntarbhāvitāni pramāṇāni ca| yathoktam (hṛ.sū. a.19/62)-"doṣauṣadhādibalataḥ sarvametatpramāṇayet|" anyonyaviruddhamapi "samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsambhāvya nivartayet||" iti|
---------------9|80|
Sa. 9 uccitakavyākhyā nāma,-yasmin sūtre nidarśanabhūtānyudāharaṇāni tantrāntaḥ samakṛṣyārthaḥ śasyate| yathā-pṛthivyādiṣu ca mahābhūtasaṃjñā sthāpitā, rasādiṣu ca dhātusaṃjñā niveśitā| "rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ|" (hṛ.sū. a. 1/13) iti| punarucyate (hṛ.śā. a.3/65)- "parasparopasaṃstambhāddhātusnehaparamparā|" iti| atra kiṃ dhātorgrahaṇena bhūtānyapi dhātuśabdavānyāni bhavanti ? iti|
--------------10|80|
Sa. 10 nyāsavyākhyā nāma,-yasminnadhikāre vartamāne tenādhikāraṇārthena sahitaṃ sambandhamabhivīkṣyānyasyārtho vinikṣipyate| yathā (hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|" iti hitāhitavibhāgasya phalaṃ prati saṃśayamabhivīkṣya "na cikitsā'cikitsā tulyā bhavitumarhati|" (hṛ.u. a.40/63) ityādinā uttaraṃ dattvā tenaiva prasaṅgenānyo'rtho nikṣipyate| yathā (hṛ.u. a. 40/75)-"etattadamṛtaṃ sākṣājjagadāyāsavarjitam| yāti hālāhalatvaṃ tu sadyo durbhājanasthitam||" iti| evamanyeṣāmapyarthānāṃ sambandhamavadhārya vyākhyārthārhā kalpanīyā|
---------------11|80|
Sa. 11 prayojanavyākhyā nāma,-yatsūtramabhidhīyamānaṃ svārthatya niṣpattau nimittabhāvamupaiti| yathā-ukto'ṅgavibhāge'nekadhāsirāvistaraḥ| na ca tena sirāvistareṇoktena kiñcidihopakāro dṛśyate| yadi prakaraṇāvasare prayojanamidaṃ brūyāt "ityavedhya vibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ|" (hṛ.śā. a. 3/33) etadarthaṃ sirāvivaraṇaṃ pravṛttam| kaścidayaṃ vaidyo vedhyāvedhyavibhāgaṃ sirāṇāṃ jānīyāditi|
-------------12|80|
Sa. 12 ānulomyaṃ nāma,-yena.....tatra 1-2 pradhānakalpanā dvidhā,-pradhānasya kalpanā pradhānena vā kalpanā pradhānakalpanā| pradhānasya kalpanā yathāsarpiḥ snehanam, kṣīraṃ jīvanam, madhu sandhānakṛt, ityatra madhye prakṛṣṭaguṇatvāt sarpiḥkṣīre snehanajīvane kalpyete, na tu tailatoyādiṣvapi snehanajīvanatvaṃ nāstīti| mākṣikaṃ ca sandhāne pradhānatvāt sandhānakṛdityuktam, na tu sikyakamadhuyaṣṭikādiṣvapi sandhānakṛttvaṃ nāstīti| pradhānena tu kalpanā yathā-kṣīradadhitakramastunavanītakṣīraghṛtapurāṇaghṛtakilāṭāpīyūṣakūcīkāmoraṇādivargaḥ sarvaḥ kṣīravarga ityuktaḥ, kṣīraprādhānyāt| pradhānena kalpanāvyapadeśa ityeko'rthaḥ|
----------------3|80|
Sa. 3 guṇakalpanā nāma,- yena dharmeṇopeto'rthaḥ prayujyamānaḥ samartho bhavati, tena dharmeṇa yuktasya tasyāsāvaguṇo'pi gurvādiṣvapāṭhādguṇa iti kalpyate| yathoktam (hṛ.sū. a.1/26)-"bhiṣak dravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṃ pratyekaṃ taccaturguṇam|| ityādi| dakṣatvādicaturguṇanirdeśaḥ sarvathā praśaṃsāguṇa iti gamyate|
---------------4|80|
Sa. 4 leśakalpanā nāma,-anupadiṣṭasya vidheḥ kaṇṭhapāṭhena yatkiñcisūtrāvayavāntaramāśrityārthaḥ kalpyate| yathā-nātra śāstre kālamṛtyorakālamṛtyorvā kiñcillakṣaṇaṃ praṇītam| tattu leśato'numīyate| kathamiti, yadā hi kālaniyatamāyuḥ kṣayaṃ prāptaṃ bhavati, tadā riṣṭamutpadyate, na viṣamāparihāreṇa mriyamāṇe nare| uktaṃ hi (hṛ.śā. a. 5/60)-"bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye| vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ||" iti| atra vikṛtivijñānīye gurumitradviṣaśceti caśabdo'smācchlokāt pūrvakāṇi yāni cottarāṇi tāni sarvāṇyeva samuccinoti| samavartī hi kālo mṛtyuriṣṭaḥ, itarastvasamavartī| ata eva cācaṣṭe tantrāntare-"kālamṛtyoreva riṣṭāni nākālamṛtyoḥ|" iti svābhiprāyaprakāśanārthaṃ tantrakāraḥ śakaṭodāharaṇaṃ dattavān| yathā-sama eva vāhyamānaḥ svapramāṇakṣaye bhaṅgapūrvarūpāṇyāpnoti| tathā niyatāyuṣaḥ svapramāṇakṣaye riṣṭasambhavaḥ| yathā ca-sa evātibhārakrāntatvādviṣamapathāśritatvādakāle'pi kṣayamāpnoti| tathā aniyatāyuṣo riṣṭotpattimantareṇa mṛtyuḥ| yadi punaraniyatā yuṣṭo'pi riṣṭotpattipūrvaṃ maraṇaṃ kalpyeta, tadā vārṣike ṣāṇmāsike vā'riṣṭe samutpanne śubhahetuyogānna mṛtyuḥ syāt| aniyatāyuṣo hi samyagupacārājjīvitānuvṛttiḥ| viṣamahetvaparihārānmṛtyuḥ| ata evāniyatāyuṣamadhikṛtya rasāyanānyupadiṣṭani| tadyogādayaṃ bahūnyapi varṣāṇi jīvet| niyatāyuṣastu kālamṛtyuvarṣaśatāt pareṇa jīvitaṃ na nirdiṣṭam| yathoktaṃ śārīre (hṛ.śā.a. 5/132)_'maraṇaṃ prāṇināṃ dṛṣṭamāyuḥpuṇyobhayakṣayāt| tayorapyakṣayād dṛṣṭaṃ viṣamāparihāriṇām||" iti| tasmādaviśeṣoktāvapi niyatāyuṣa evāriṣṭotpattipūrvaṃ maraṇamiti niścitam| tathā ca "ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyākhyāsyāmaḥ|" (hṛ.sū. a.3) iti pratijñāyāṃ ṣaḍṛtuviśeṣe pratipattirbhavati| na tu "ṛtustu dvādaśa niśāḥ" (hṛ.śā. a.1/26) asya ṛtoriti|
------------5|80|
Sa. 5 vidyākalpanā nāma,-yathā sarvavidyānugatārthanirdeśe śāstrakārasya sarvavidyāsthānānupraveśa iha śāstre hita iti vacanādvinā'pīṣyate| tatra "ārdrasantānatātyāgaḥ" (hṛ.sū. a. 2/45) ityādinā vākyena buddhivacanaviṣaya adhyātmavidyāsaṅgraha iṅgyate| "arcayeddevagovipra" (hṛ.sū. a. 2/23) ityādinā dharmaśāstropadeśasaṅgrahaḥ| tathā "jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ|" (hṛ.u. a. 35/2) ityādinā padavyutpādanānniruktakaraṇācca śabdavidyāyā nirakteścopasaṅgrahaḥ| "sādhake'hani" (hṛ.śā. a. 1/73) sūtikāṃ gṛhaṃ praveśayet| tathā-"bharaṇīkṛttikāśleṣāpūrvārdrāpitṛnairrūte|" iti jyotiḥśāstroparodhaḥ| vicitrabhūṣitaśāstrasyotprekṣaṇīyam|
--------------6|80|
Sa. 6 bhakṣyakalpanā nāma,-"etattadamṛtaṃ sākṣāt" (hṛ.u. a. 40/75) ityādi|
----------7|80|
Sa. 7 ājñākalpanā nāma,-yasyānuṣṭhāne hetuḥ samyagavantuṃ na śakyaḥ, kevalamāptavacanaṃ pramāṇīkṛtyānuṣṭhīyate| yathā-"nachindyāttṛṇam, na bhuvaṃ likhet|" iti| na hyatra heturvaktuṃ śakyate, etadanuṣṭheyamiti|
--------iyam---1|80|
Sa. iyaṃ saptavidhā kalpanā viṃśatyāśrayā bhavati| yathā-1 ādilopaḥ, 2 madhyalopaḥ, 3 antalopaḥ, 4 ubhayapadalopaḥ, 5 ādimadhyāntalopaḥ, 6 varṇopajananam, 7 ṛṣikliṣṭam, 8 tantraśīlam, 9 tantrasaṃjñā, 10 prākṛtam, 11 samānatantrapratyayaḥ, 12 paratantrapratyayaḥ, 13 hetuhetukadharmaḥ, 14 kāryakāraṇadharmaḥ, 15 ādyantaviparyayaḥ, 16 śabdāntaram, 17,pratyayaḥ 18 upanayaḥ 19 sambhavaḥ 20 vibhavaḥ, [iti|]
--------2|80|
Sa. tatra 1 ādilopo [nāma],-yathā (hṛ.sū. 2|a.6/32)-"bṛṃhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaścakṣuṣyo vraṇahā rasaḥ|" ityatramāṃsaśabdalopena| tathā ca (hṛ.ni. a. 1/14)-"dhāraṇodīraṇaniśā" ityādau dhāraṇaṃ-vegadhāraṇam, udīraṇaṃ-vegodīraṇamiti|
----------2|80|
Sa. 2 madhlopo [nāma],- yathā(hṛ.sū. a. 5)-"dravadravyavijājānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|" ityatra dravadravyasvarūpa vijñānīyo dravadravyavijñānīya ityuktaḥ, anantaraṃ "annasvarūpavijñānīyaḥ" (hṛ.sū. a.6) ityatra svarūpaśabdaśravaṇāt|
---------3|80|
Sa. 3 antalopo nāma,-yathā (hṛ.śā. a. 3/37)-"kaphaṃ punaḥ| gauryaḥ snigdhāḥ śirāḥ śītā vahante" ityatrāsraśabdasya lopo draṣṭavyaḥ, pūrvatrāsraśabdasya prakṛtatvāt| yathoktam (hṛ.śā. a.3/36)-"tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇariktāḥ kṣaṇāt sirāḥ| praspandinyaśca vātāsram" iti| evamihāpi kaphāsraṃ vahanta ityanumeyam, tulyajātīyatvāt|
---------4|80|
Sa. 4 ubhayapadalopo [nāma],-yathā (hṛ.śā. a. 3/57)-"ādau ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet|" iti vacane 'madhye' "vidhāhādamlatāṃ tataḥ|| pittamāmāśayātkuryāccyavamānaṃ cyutaṃ punaḥ|" 'ante' agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ kaṭu mārutam||" iti| ādiśabdaśravaṇāt madhyāntaśabdāvatra luptanirdiṣṭau draṣṭavyau|
--------5|80|
Sa. 5 ādimadhyāntalopo [nāma], yathā(hṛ.śā. a.3/55)-"annaṃ kāle'bhyavahṛtaṃ" ādau "koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtam|" madhye, ante ca "dravaiḥ" ityādi|
---------6|80|
Sa. 6 varṇopajananaṃ nāma,- yatrānukto granthe varṇa ācāryeṇa paścād vyākhyākāla upajanyārtho'bhidhīyate| [yathā] (hṛ.śā. a. 3/3)-"tatra khātkhāni dehe'smin śrotraṃ śabdo viviktatā|" tathā-"vātātsparśatvagucchvāsā vahnerdṛgrūpapaktayaḥ||" 'bhavanti' iti varṇatrayamupajanya vyākhyā karaṇīyā| "āpyā jihvārasakaledā ghrāṇagandhāsthi pārthivam|" iti dvayorbhūtayorbhavārthe taddhitapratyayaśravaṇāt| vākyaśeṣo'pyayamevaṃprāya eva|
-----------7|80|
Sa. 7 ṛṣikliṣṭaṃ nāma,-yadṛṣī ṛṣiputro vā'samāhitacittatayā'śaktyā vā kiñcitpadajātama(jātaṃ)bhraṣṭamuccāritavān tathaiva talloke prayuñyate| yathā-'roma loma' ityādi|
------------8|80|
Sa. 8 tantraśīlaṃ nāma,-yā tantrakārāṇāṃ prakṛtiḥsvabhāva ityarthaḥ| yathā-kiñcicchaṣyānugrahārthaṃ vistīrṇaṃ saṅkṣipanti, yathā (hṛ.śā. a. 3/16)-"asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha|" iti na tānyaṅgulihastapādamaṇibandhādivibhāgena vistāritāni| kiñcidvistārayanti, yathā-tatraivāṅgavibhāge sirā vistāritāḥ (hṛ.śā. a. 3/33)-"ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ|" iti vacanāditi|
--------9|80|
Sa. 9 tantrasaṃjñā nāma,-yatkasmiṃścidarthe madhye vyākhyāyamāne svatantrasiddhodāharaṇaṃ tatpramāṇārthamucyate| yathā-navajvare kaṣāyā apakveṣu doṣeṣu varjanīyā uktāḥ, (hṛ.ci. a.1/39)- "tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate| kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano'thavā||" iti viśeṣavacanāttatra svarasādeḥ pañcavidhasya kaṣāyasya pratiṣedhaḥ prasaktaḥ| tataḥ svarantrasaṃjñayā viśeṣaḥ pratiṣidhyate (hṛ.ci. a. 1/40)-"tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ, kaṭukaḥ kaphe|" ityādi| tasmāt svatantrasaṃjñayā tiktakaṭukaṣayau niṣiddhau pañcavidhayā svarasādikalpanayā|
----------10|80|
Sa. 10 prākṛtaṃ nāma,-"ūṣakastutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam|" (hṛ.sū. a. 15/23) ityauṣadhādhikārāt saindhavaṃlavaṇam, na tvaśvādikam||
------------11|80|
Sa. 11 samānatantrapratyayo nāma,-yatsādhyasya kasyacidarthasya sādhanāyānupalabhyamāne svantrāt pratyaye samānebhyastantrebhyaḥ pratyaya iti| udāharaṇaṃ yathā (hṛ.sū. a. 2/31)- "nīcalomanakhaśmaśruḥ" ityācāreṣūktam| iyadbhiriyadbhirdinaiḥ keśanakhaśmaśruṇyavatārya nīcalomādinā bhavitavyamiti noktam| tato vyākhyākārāḥ kṣārapāṇiprabhṛtayaḥ prasiddhyā daśarātreṇa keśādiṇāṃ saṃharaṇamiti niścinvanti| munistvavādīt (ca.sū. a. 8/18)-"triḥ pakṣasya keśaśmaśrulomanakhān saṃhārayet|" iti|
------12|80|
Sa. 12 paratantrapratyayo nāma,-yasyārthasya prasiddhito na svakīyamudāharaṇaṃ śakyamabhidhātuṃ nāpyanyebhyo bhiṣaktantrebhyaḥ| tatastasmin dvaye paratantrādudāharaṇaṃ kalpyate| yathā (hṛ.sū. a. 1/19)-"kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ| samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam||" ityuktam| yogasya ca lakṣaṇaṃ noktaṃ tantre anyatra vā bhiṣaktantre| tatra bauddhatantrapratyayena niścīyate-"svahetubhyaḥ śītoṣṇādilakṣaṇena kālasyotpattireva yogaḥ|" iti|
---------13|80|
Sa. 13 hetuhetukadharmau nāma,-yo hetuhetukena dharmo jñāyate| yathā-pittātisāriṇaḥ pittalātisevanāt pittamudriktaṃ raktātisārāya na cirādasya bhaviṣyatītyanumīyate, samarthasya hetoḥ svakāryasyāvyabhicārāt|
-----------14|80|
Sa. 14 kāryakāraṇadharmo nāma,-yatra kāryasaṃjñayā kāraṇaṃ nirdiśyate kāraṇasaṃjñayā vā kāryam, tatra kāryasaṃjñayā tāvatkāraṇaṃ nirdiśyate| yathā-doṣā api rogaśabdaṃ labhante| tatra doṣāḥ kāraṇam, "sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ|" (hṛ.ni. a.1/12) iti vacanāt| sa cedānīṃ doṣo roga iti vyapadiśyamānaḥ kāraṇe doṣe kāryaṃ roga upacarito bhavati| evaṃ kāryaṃ kāraṇasaṃjñayā nirdiśyate|
-----------15|80|
Sa. 15 ādyantaviparyayo nāma,-yathā-annasvarūpavijñānaṃ prāptumujjhitvā pānameva prathamamuktaṃ dravadravyavijñānaṃ kurvatā, toyādīnāṃ pañcānāṃ vargāṇāmalpavaktavyatvāt| samudropamatayā śāstrasyānupūrvasukhāvagāhanārtham, pūrvaṃ hyalpaṃ sukhenāvagāhyate paścātprabhūtamiti nyāyāt|
-----------16|80|
Sa. 16 śabdānyatvaṃ nāma, yadarthaṃ paryāyaśabdaṃ varṇayanti śāstrakṛtaḥ| yathā (hṛ.ni. a. 1/1)-"rogaḥ pāpmā jvarovyādhirvikāro duḥkhamāmayaḥ| yakṣmātaṅkagadābādhāḥ śabdāḥ paryāyavācinaḥ||' ityādi|
------------17|80|
Sa. 17 pratyayadharmo nāma,-yo na ca heturhetudharmopapattimātreṇa ca kenaciddhetutvena vyapadiśyate| yathā-devadānavagandharvādyunmādāpasmārādivicitragrahavikārā uktāḥ| yathoktam (hṛ.u. a.4/13)-"phullapadmopamamukhaṃ sau-myadṛṣṭimakopanam|" yāvat "anidramapradhṛṣyaṃ ca vidyāddevavaśīkṛtam||" ityādi| nacaite paramārthato hetavaḥ, kiṃ tarhi ? prajñāparādhaḥ| tathā coktam (hṛ.u. a. 4/3)-"hetustadanuṣaktau tu sadyaḥ pūrvakṛto'thavā| prajñāparādhaḥ sutarām" iti|
------------18|80|
Sa. 18 upanayo nāma,-sūtrahetuprastāvena yatrānyatprakaraṇamupanīyate| yathā-mātrāśitīye āhāramātrālakṣaṇaprastāve atimātrabhojananimittāyā visūcikāyāścikitsā upanītā| mātrāyāṃ hi vibhajyamānāyāmavaśyamūnātimātre'pi vibhajanīye tadapekṣayā mātrāyāḥ samyak pratipādanasaukaryāt tatprastāvena ca visūcikāyāścikitsā|
--------19|80|
Sa. 19 sambhavo nāma,-yatsūtraṃ prakaraṇaṃ vā vidhīyamānamarthasya vyāpakatvāt sakalena śāstreṇa vyākhyāyate| yathā (hṛ.sū. a. 1/5)-"kāyabālagrahordhvāṅgaśalyadaṃṣṭrājarāvṛṣān| aṣṭāvaṅgāni tasyāhuścikitsā yeṣu saṃśritā||" iti| etānyaṣṭāvaṅgāni sakalena śāstreṇopadiśyanta ityācāryaḥ pratijānīte|
-----------20|80|
Sa. 20 bhaṅgyā....vibhavakalpanāyā ścāsyāyaṃ viśeṣaḥ| ayaṃ vyākhyāyā vibhavo bhavati| sa tu vinaiva vyākhyāyāḥ paṭhyamāna eveti|
-------------saptā daśa---1|80|
Sa. saptadaśa tācchīlyādī[nī]tyuktam| tadyathā-1 tācchīlyam, 2 avayavaḥ, 3 vikāraḥ, 4 sāmīpyam, 5 bhūyastvam, 6 prakāraḥ, 7 guṇiguṇavibhavaḥ, 8 saṃsaktatā, 9 taddharmatā, 10 sthānam, 11 tādarthyam, 12 sāhacaryam, 13 karma, 14 guṇanimittatā, 15 ceṣṭānimittatā, 16 mūlasaṃjñā, 17 tātsthyam, iti|
tatra 1........1|80|
Sa. tatra 1 tācchīlyaṃ nāma,-yatkenacideva dharmasādṛśyena yukto bhāvastācchīlyamucyate| yathā (hṛ.ni. a. 15/15)- "sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam| stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam|| kupito'nilaḥ karoti|" ityante na cāṅani svapanti| kiṃ tarhi ? devadattaḥ svapiti| taddharmasādṛśyādaṅgāni svāpaśabdenocyante| tadyathā-"puruṣaḥ supto na kiñcidvedayate| na cetayate| tathā'ṅgamapi yatkiñcinna vedayate nakhatodādi| tatsuptamiva supatamityucyate|" [iti|]
--------------1|80|
Sa. 2 avayavo nāma,-yatraikadeśodāharaṇe kriyamāṇe'nukto'nyo'pi tajjātīyako'rtho labhyate| yathā (hṛ.ci. a.1/3)_"laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte'gnau lāghave sati| svāsthyaṃ kṣuttṛḍruciḥ paktirbalamojaśca jāyate||" ityanenaikadeśodāharaṇena laṅghanena doṣakṣapaṇena lāghave sati svāsthyādyutpattiḥ| tatpratipakṣeṇa tvalaṅghanena doṣakṣapaṇe na jāte satyasvāsthyādayo'nuktā api labhyante|
---------3|80|
Sa. 3 vikāro nāma,-viparītakriyā| yathā-vikārasaṃjñayā prakṛtirapi labhyate| prakṛtisaṃjñayā ca vikāraḥ| tatra vikārasaṃjñayā ca prakṛtiryathā (hṛ.sū. a. 6/114)-"puṣpe patre phale nāle kande ca gurutā kramāt|" [iti] śākamadhikṛtyoktam| atra prakṛtiḥ pāṭhāśūkā(ṣā)dīnāṃ patrādīni| tāni hi pākena vikriyamāṇāni cāvasthāntaraṃ pratipadyamānāni śākasaṃjñāṃ labhante| tadayaṃ śāstrakārasteṣāṃ vikārasaṃjñāṃ, yavādimaṇḍadisaṃjñāyā yavādikaṃ coktavān|
---------------1|80|
Sa. 4 [samīpyaṃ nāma,-] ..................5 bhūyastvaṃ nāma,-yadekasmin vartamānamādhikyena kvacillabhyate| yathā tantre (ca.sū. a.26/42)-"amlo bhaktaṃ rocayati" ityuktam, na ca madhurādirapi na rocayatīti| kasyaciccāmlavidveṣiṇo'mlo raso bhaktavidveṣameva kuryāt| tatra bhūyastvamāśrityedamuktam-'amlo rocayati|' kadācit kasyacidvā nāsau rocayenna tāvatā tanna rocanam|
---6|80|
Sa. 6 prakāro nāma,-yo yasya samānadarmā sa tasya prakāraḥ| yathā-"kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśan vamet|" ityuktam| na ca tatprakārāṇāṃ suvarcalāśatapuṣpādinālānāṃ na grahaṇam|
----7|80|
Sa. 7 guṇiguṇavibhavo nāma,-kvacit guṇīni guṇaśabdenoktāni| yasmādāha (hṛ.śā. a. 3/60)-"pārthivāḥ pārthivāneva" iti| na hi pārthivā guṇāḥ santi kecit, ye paṭhyeran| guṇaśca guṇivadyathā (hṛ.u. a. 39/23)-"medhāsmṛtibalopetā babhūvuramitāyuṣaḥ|" iti| atrāyurguṇopetamamitatvam| nāyuṣaḥ parimāṇaguṇa āyurguṇenaiva śakyaḥ|
---------8|80|
Sa. 8 saṃsaktatā nāma,-yadekasya bahubhiḥ sambandhaḥ| yathāvidyamāneṣvapi tatrānyeṣu sambandheṣu tasyaiva vyapadeśaḥ kriyate| yathā-madhuraskandhanirdeśena mākṣikādayo guṇitāḥ kaṣāyādirasopeto api madhuraprāyatvānmadhurasaṃsaktatayā|
--------9|80|
Sa. 9 taddharmatā nāma,-yena tathābhūtaṃ sattaddharmatāmāsādya darśanāttāmevākhyāṃ labhate| yathā (hṛ.u. a. 40/76)-"vivarjayedbhiṣakpāśān pāśān vaivasvatāniva|" iti| māraṇadharmo hi vaivasvatapāśena samāno dṛṣṭa ityataste'pi tathaivoktāḥ|
---------10|80|
Sa. 10 sthānaṃ nāma,-yatra sthāninā sthānaṃ sthānena vā sthānī vyapadiśyate| tatra sthāninā sthānaṃ yathā-karṇanādaḥ śrotraroga ityuktaḥ| na ca śrotrendriyasyāstinādaḥ, kiṃ tarhi ? tadadhiṣṭhānasya karṇasya| tasmādayaṃ śrotreṇa sthāninā karṇamadhiṣṭhānamuktavān| sthānena sthānī yathā-jihvā rasaṃ gṛhṇāti| tatra na jihvā rasaṃ gṛhṇāti, kiṃ tarhi ? rasanā|
-------11|80|
Sa. 11 tādarthyaṃ nāma,-yatprayojanārthaṃ pravartate yo bhāvastenaiva vyapadiśyate| yathā (hṛ.sū. a. 15/1)-"madanamadhukalambā" ityādīni chardanāni,-chardanaprayojanānītyarthaḥ|
-------------------------12|80|
Sa. 12 sāhacaryaṃ nāma,-yo yena nityaṃ sambandha upalabhyate, sa tasmāt sambandhāttameva sambandhiśabdaṃ labhate| tathā-'mathyamānād dhūmaṃ dṛṣṭvā jvaladbhāsuraṃ vahnidravyamavaśyamabhyutthito vahnirityeva|
--------13|80|
Sa. 13 karma nāma,-yatra karmakarmeti copacaryate| yathocyate "munayaḥ praśamaṃ jagmuḥ|" na cāgrāmasthānīyaḥ kaścitpraśamo'sti| kiṃ tarhi ? indriyāṇāṃ viṣayebhyaḥ kevalaṃ śaktiniyamaḥ praśamaḥ| atha ca gatiḥ-karmaviṣayebhyastivandriyāṇāṃ kriyānivṛttiḥ| tadeva ca karmetyuktam|
---------14||80||
Sa. 14 guṇanimittaṃ nāma,-yatkasya vibhūtiḥ praśaṃsādikā khyāpyate| "dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ lokadvaparāyaṇam| anumodāmahe brahmacaryamekāntinirmalam||" (hṛ.u. a. 40/4) iti brahmacaryasya praśaṃsāvibhūtiḥ khyāpyate| vrahmacaryasya hīme guṇāḥ, nābrahmacaryasyeti|
-------------||15||
Sa. 15 ceṣṭānimittaṃ nāma,-yasminnāmamātraṃ kasyacit kriyayā bhavati bhāvasya| nātra praspandakriyeṣṭā| yathā-"dīpavadasya jñānaṃ jvalati|" ityucyate| na ca jñānasya pradīpasyevārcīṃṣi santi ūrdhvagāmīni, dīpavadvā sannikṛṣṭāni dravyāntarāṇi dahanti| rūpaṃ vā sparśaṃ vā tailādikopādānam| kintu prakāśakriyāmātraṃ parigṛhya jvalatīti praśaṃsākarmaṇi krodhabhayaśokalobhaharṣerṣyāmohādibhirupahataṃ vijñānaṃ malopahatadarpaṇavadaprakāśavṛtti bhavet|
----------16|80|
Sa. 16 mūlasaṃjñā nāma,-yā loke'nyasminnarthe prasiddhā tantre cānyasmin [arthe] niveśitā| yathā (hṛ.ni. a. 1/2)-"nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiśca" iti| rūpaṃ ca loke nīlapītalohitādi prasiddham, svaśāstre saṃjñayā tu rūpaṃ-liṅgaṃ lakṣaṇamiti|
-----17|80|
Sa. 17 tātsthyaṃ nāma,-yadanyasyaivārthasya tatsthatvādanyasyaiva kalpyate| tadyathā (hṛ. ni. a.10/23)-"bastimehanayoḥ śūlam" iti| tatra puṃsaṃsthena kāraṇena bastimehanayoriti kalpyate| caitanyābhāve bastimehanayoḥ satorapi śūlābhāvāt tatpradeśasthi tatvāttayorityucaryate|
tatha---1|80|
Sa. tathā tantradoṣaiḥ pañcadaśabhiraprasiddhaśabdādibhirvarjitam| [ tadyathā-]1 aprasiddhaśabdam, 2 duḥpraṇītam, 3 asaṅgatārtham, 4 asukhārohi, 5 viruddham, 6 ativistṛtam, 7 atisaṃkṣiptam, 8 aprayojanam, 9 bhinnakramam, 10 saṃdigdham, 11 punaruktam, 12 niḥpramāṇakam, 13 asamāptārtham, 14 apā(na)rthakam, 15 vyāhatam, [iti]|
tatra--------1|80|
Sa. tatra 1 aprasiddhaśabdam nāma,-yalloke nātīva prasiddham| yathā-"udakyāgamanalakṣaṇamasukhānām|" iti| yathā vā "ādhārasyāsipāṇidhāreṣvakuśalayogatā|" iti| asyārthaḥ,-akunāma vṛkṣaḥ tasya śalamiti|
--------------1|80|
Sa. 2 duḥpraṇītaṃ nāma,- sūtrabhāṣyaprayojanarahitam|
------3|80|
Sa. 3 asaṅgatārthaṃ nāma,- yatsūtreṇāsambaddham|
----------4||80||
Sa. 4 asukhārohi padaṃ nāma,-yatpadasanniveśasya viṣamatayā duḥkhenoccāryate, carkarītādiprāyam| yathā-"dhātaryaripradam|" iti|
-------------5||5||
Sa. 5 viruddhaṃ nāma,-yad dṛṣṭāntasiddhāntasamayairviruddham| yathā kaścidvadennityaḥ puruṣo'kṛtakatvāditi hetuḥ, ghaṭa iti dṛṣṭāntaviruddham| tathā-madhurāmlalavaṇāḥ kaphaṃ śamayanti, kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ jayanti, iti vaidyakasiddhāntaviruddha metat| samayaviruddhaṃ nāma,-yathā-yaḥ samayaḥ pūrvācāryaistattvadarśibhiḥ kṛtastaṃ vyutkramyāgacchati| yathā-"na loṣṭaṃ vimṛdgīyāt, na tṛṇaṃ chindyāt," iti| etat tattvadarśibhiruktatvālloṣṭamardanādi na kriyate| na tu heturatrāsti| 6 ativistṛtaṃ nāma,-yathā-madhurādiskandhaṃ bruvan yāvanti madhurāṇi jagati santi madhuraprāyāṇi madhuraprabhavāṇi tānyaśeṣāṇi yadyabhidadhāti, tadā'tivistṛtatvaṃ syāt| 7 atisaṃkṣiptaṃ nāma,-yathā-yogaśatakaprāyam| yathā vā-hetuliṅgauṣadhoddeśa eva kriyate, na tu tadavabodhakavākyānāmiti śeṣaḥ| 8 aprayojanaṃ nāma,-yathā (hṛ.sū. a. 2/48)-"ityācāraḥ samāsena" ityetāvadyadi vadet, na tu brūyāt "yaṃ prāpnoti samācaran| āyurārogyamaiśvaryam" ityādi, tadā na kaścidanutiṣṭhediti|
------------9|80|
Sa. 9 bhinnakramaṃ nāma,-pūrvaṃ yenānukrameṇoktaṃ na tenaiva nirdiśyate prayojanāntarāsambhave'pi| yathā-vātapittakaphānuddiśya "tatra rūkṣo laghuḥ (hṛ.sū. a.1/11) ityādau vātaguṇanirdeśamakṛtvaiva pittasya vidadhīta| evaṃ kramo bhinno bhavet
----------10|80|
Sa. 10 saṃdigdhaṃ nāma,-yathā-'kimakālamṛtyurasti utanāsti ?" ityubhayatra hetvābhāsaparigrahāt saṃśayaḥ|
------------11|80|
Sa. 11 punaruktaṃ nāma,-yo'rtha ukto'pi punarucyate|
--------------12|80|
Sa. 12 niḥpramāṇaṃ nāma,-yathā (hṛ.ci. a. 1/46)-"pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā mustāparpaṭakam" iti| .........
---------13|80|
Sa. 13 [asamāptārthaṃ nāma,-]............atra tāvaducyate| parato'pi cedityetattataḥ samāptārthatvānna jñāyate kimanena kāryamiti|
-----------1|80|
Sa. 14 anarthakaṃ nāma,-yadanyārthenāpi padenāpagatābhidheyam||1|
---------15||80||
Sa. 15 vyāhataṃ nāma,-yathā-pūrvayā vākyayuktyā'parā vyāhanyate, aparayā pūrvā vā| yathā-"anāsthāpyā mehinaḥ" (hṛ.sū. a. 19/4) ityuktvā punarāsthāpanamanujajñe| mustāderniryūhe papāṭha (hṛ.ka. a. 4/40)-"vātāsṛkśophamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgraham|" ityādi| tadatra vidhipratiṣedhayoḥ parasparavirodhādvyāhatatvam| atra samādhānārthaṃ vipulamataya evamabhidadhuḥ,-pramehiṇamāsthāpyaniṣedhādbastikalpe punaranujñānāt tantrakṛto'bhiprāyaviśeṣa īdṛganumīyate,-mehino vātasya prabalatvena bastimantareṇa nānyastathāvidha upakramo'ti, tasmāttasyāvasthāturavaśādyojyo bastiḥ| yadā''rtamehino dṛśyate pavanasyālpatve(tvaṃ), tadopakramāntareṇaiva cikitsituṃ śakya iti, tadā bastirna yojya iti pratipādayitumevaṃvidho vinyāsaḥ kṛtaḥ| iti-pūrvoktaiḥ, tantraguṇaiḥ-tantrayuktyākhyairyuktam, tantradoṣaiḥ-aprasiddhaśabdādibhirvarjitam, alpasamudyamānāṃ-stokavyāyāmānāṃ, prītyarthaṃ pṛthagevedaṃ tantramuktam| kimbhūtam ? cikitsāśāstram,-śatasahasraṃ brahmaproktamagniveśādipraṇitaṃ vā, vyāpya paritaḥ-samantāt, sthitam| na caitat svamanīṣānirūpitamityāha-vipuletyādi| vipulaṃ-vistīrṇaṃ samastavastuviṣayaṃ, amalaṃ nirmalamaviparyastaṃ, vijānaṃ yeṣāṃ mahāmunīnāṃ-ātreyādīnāṃ, ta evam| te ca te vipulāmalavijñānamahāmunayaśca| teṣāṃ mataṃ abhiprāyaḥ, tadanu gacchati-anuvartate, yattat vipulāmalavijñānamahāmunimatānugam| nanu, saṅgraheṇaiva mahāmunitaṃ saṅgṛhītam| tatkimanena ? ityāha-mahāsāgara iva gambhīro yaḥ saṅgrahākhyastasyopalakṣaṇaṃ-upāya[na]bhūtametat| tasmāt pṛthagetat tantramuditam| aṣṭāvaṅgāni yasya tadevam, aṣṭāṅgaṃ ca tadvaidyakaṃ ca, tadeva mahodadhiraṣṭāṅgavaidyakamahodadhiḥ, tasya manthanamiva manthanaṃ-pāṭhaśravaṇacintanādibhirvikṣobhaṇāt, tena karaṇabhūtena| yo'ṣṭāṅgasaṅgraha eva mahānamṛtarāśirāptaḥ| tasmāt-aṣṭāṅgasaṅgrahamahāmṛtarāśeḥ sakāśāt, pṛthagetattantramuditam| kīdṛśam ? analpaṃ phalaṃ-āyurārogyaiśvaryasukhādikaṃ yasya tadevaṃ, mahāphalamityarthaḥ| tadayaṃ bhāvaḥ,-tantrasyāsyālpatvāt pāṭhādiṣu svalpa evāyāso bhavati mahacca phalaṃ yataḥ syāt, tato'yamādaraṇīya ityarthaḥ| vasantatilakaṃ vṛttam|
idamāgamasiddhatvātpratyakṣaphaladarśanāt| mantravatsaṃprayoktavyaṃ na mīmāṃsyaṃ kathañcana||81||
Sa. saṃ-idaṃ-anantarābhihitaṃ tantraṃ, mantravadācaritaṃ saṃprayoktavyam| na kathañcidapi mīmāṃsyam,-kimidaṃ syādvā naveti saṃśayo na kārya ityarthaḥ| kasmāt ? suviśuddhajñānebhyo mahāmunibhya āgamena śuddhatvāt, tathā pratyakṣaphalasya-jvaracikitsādikasya, darśanāt|
dīrghajīvitamārogyaṃ dharmamarthaṃ sukhaṃ yaśaḥ| pāṭhāvabodhānuṣṭhānairadhigacchatyato dhruvam||82||
Sa. saṃ-ataḥ-aṣṭāṅgahṛdayākhyāttantrāt, pāṭhāvabodhānuṣṭhānaiḥ-rogacikitsālakṣaṇena, dhruvaṃ-avaśyaṃ, dīrghajīvitādīn prāpnoti| na ca tāneva prāpnoti| kiṃ tarhi ? paramapītyāha-
etatpaṭhan saṅgrahabodhaśaktaḥ svabhyastakarmā bhiṣagaprakampyaḥ| ākampayatyanyaviśālatantra- kṛtābhiyogān yadi tanna citram||83||
Sa. saṃ-etat-anantaroktamaṣṭāṅgahṛdayākhyaṃ tantraṃ, adhīyānaḥ(paṭhan)-kaṇṭhe dadhat, saṅgrahabodhaśaktaḥ-etadgranthārthaviśeṣa-śeṣavastvavabodhārtham| tasmāt svabhyastakarmā ata eva pāṭhāvabodhaḥ| svabhyastakarmā-tasya guṇaśatayogādaṣṭāṅgahṛdayasya vyākhyānāmanyeṣāṃ bheṣajakarmajena satsvabhyastakarmaṇā cikitsakaḥ, akṣobhyaḥ san, anyeṣu-carakādiṣu, viśālatantreṣu vihitābhiyogān vaidyān yadi kampayati-kṣobhayati, tannāścaryam| upajātirvṛtam| yathā cākampayante'pare bhiṣajastathā darśayannāha-
yadi carakamadhīte tad dhruvaṃ suśrutādi- praṇigaditagadānāṃ nāmamātre'pi bāhyaḥ| atha carakavihīnaḥ prakriyāyāmakhinnaḥ kimiva khalu karotu vyādhitānāṃ varākaḥ||84||
Sa. saṃ-yadi kevalaṃ carakaṃ paṭhati tatastasmāt suśrutādipraṇigaditānāṃ-vartmasandhisitādijānāṃ rogāṇāṃ, dhruvaṃ saṃjñāmātrāvabodhe'pi bāhyaḥ| kintu hetulakṣaṇopakrameṇānabhijña ityapiśabdārthaḥ| atha carakavihīnaḥ kevalaṃ suśrutapāṭhasādhyaprakriyāyāṃ doṣadūṣyakālabalaśarīrasattvasātmyādilakṣaṇāyāṃ, akhinnaḥ san vyādhitānāṃ-kāsaśvāsādyabhibhūtānāṃ, kimiva varākaḥ-alpadhīḥ, vidadhātu ? na kiñcidvidadhātuṃ śakta ityarthaḥ| iha tu carakoktaprakriyāyāḥ pratipādanāt suśrutoktāmayābhidhānācca tadadhyetā rogacikitsāyāṃ pravartamāno rogaśānti dhruvaṃ vidadhātyeva| mālinīvṛttam|
athaiva manyase yadyapi tatra tantrametadguṇam, tathā'pyārṣatantrādhyayane samādhānātiśaya iti| tata idamāha---- abhiniveśavaśādabhiyujyate subhaṇite'pi na yo dṛḍhamūḍhakaḥ| paṭhatu yatnaparaḥ puruṣāyuṣaṃ sa khalu vaidyakamādyamanirvidaḥ||85||
Sa. saṃ-abhiniveśo-vastupakṣapātaḥ, tasya vaśaḥ-sāmarthyaṃ, tasmāt| anyatra guṇadoṣāvabhiyoktā śobhanokte'pi tantre yonābhiyujyate-ṛṣipraṇīte prītiṃ karoti, sa nara ādau bhavamādyaṃ,-prathamapraṇītaṃ brahmoktaṃ śatasāhasraṃ, vaidyakaṃ yatnaparastathā anirvedaḥ san puruṣāyuṣaṃ-varṣaśataṃ, paṭhatu| kilāsmin kāle hīyamānabuddhimedhājīvitasya puruṣasya śravaṇacintanāvabodhānuṣṭhānāni sudūrotsāritānyevetyarthaḥ| puruṣāyuṣamityacaturādisūtre nipātitam| [ drutavilambitaṃ vṛttam| ]
athaivaṃ manyase vaktṛtvaviśeṣādavaśyamevārthātiśayo bhavati| tasmādādyeṣu sukṛteṣvevābhiyogo yukto, na tvidānīntanakavikṛteṣviti, tadetanna vācyam| kutaḥ ? ityāha---- vāte pitte śleṣmaśāntau ca pathyaṃ tailaṃ sarpirmākṣikaṃ ca krameṇa| etad brahmā bhāṣatāṃ brahajo vā kā nirmantre vaktṛbhedoktiśaktiḥ||86||
Sa. saṃ-vāte tailaṃ pathyaṃ, pitte ghṛtaṃ pathyaṃ, śleṣmākṣikaṃ pathyaṃ, yathākramam| ityevaṃ bhagavān brahmā bhāṣatām, brahmajo vā-sanatkumārādiḥ, bhāṇatu| nirmantre-aśabdasvabhāve tailādike svākarata utpanne, vātādiśamanaśaktervaktṛviśeṣoktyā śaktirna kācidityarthaḥ| śālinīvṛttam|
tadevopasaṃharan spaṣṭayati ---- abhidhātṛvaśāt kiṃ vā dravyaśaktirviśiṣyate| ato matsaramutsṛjya mādhyasthyamavalambyatām||87||
Sa. vaktṛvaśāt kiṃ tailāderdravyasya śaktirviśiṣyate ? api tu na kaścideva viśeṣa utpadyate| yataḥ svabhāvahetubhya eva etacchaktiyuktāścotpannāḥ| ato-vidhātṛśād dravyaśaktiviśeṣalakṣaṇāddhetoḥ, matsaramutsṛjya-vidveṣaṃ vihāya, mādhyasthyamāśrīyatām| madhyastho hi puruṣaḥ kālabudhdyādyanurūpamidameva śāstramupakārakaṃ mama, na tvato'paraṃ śāstramupakārakaṃ buddhyā parāmarśyādhyeṣyate, na tvajñānābhiniveśāgrahametītyarthaḥ|
nanu, kimasmākamupakārakatvādidvāreṇa ṛṣipraṇītameva tantramanurāgavaśādadhyeṣyam ? ityāśaṅkyāha ---- ṛṣipraṇīte prītiścenmuktvā carakasuśrutau| bheḍādyāḥ kiṃ na paṭhyante tasmādgrāhyaṃ subhāṣitam||88||
Sa. yadi ṛṣipraṇīte prītistataścarakasuśrutākhyau hitvā bheḍajātūkarṇyādimunipraṇītāni śāstrāṇi kimiti na paṭhyante sarveṇaiva vaidyavṛndena| api tu subhāṣitapriyatayā carakasuśrutau bāhulyena yathā paṭhyete, na tathā bheḍādayaḥ| tasmātsthitametat subhāṣitaṃ grāhyam, na tu munipraṇītameva tantram| ataścarakasuśrutavadanārṣamapīdaṃ guṇavattvānmatimadbhirgrāhyameva|
hṛdaya hṛdayametatsarvāyurvedavāṅmayapayodheḥ| kṛtvā yacchubhamāptaṃ śubhamastu paraṃ tato jagataḥ|89| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne vājīkaraṇavidhirnāma catvā- riṃśo'dhyāyaḥ|40|
Sa. saṃ-etat-hṛdayākhyaṃ tantraṃ, hṛdayamiva| kasya ? sarvāyurvedavāṅmayapayodheḥ| yathā hṛdayaṃ śarīrasyaikadeśamapi daśabhirmūlasirābhiḥ sakalaṃ kāyaṃ vyāpnoti, tathedamapi ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ sakalamaṣṭāṅgāyurvedavāṅmayaṃ vyāpya sthitamiti sādharmyāt| tadevamīdṛśaṃ hṛdayaṃ kṛtvā-vidhāya, yatkalyāṇaṃ paraṃ-śreṣṭhaṃ, prāptaṃ [ tataḥ- ] tasmācchubhāt, jagataḥ-bhuvanasya, maṅgalaṃ bhavatviti| āryā| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vājīkaraṇa- vidhirnāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 40|| iti vājīkaraṇamaṣṭamamaṅgaṃ samāptaṃ|