adhunā pūrvoktahetusambandhaṃ rasāyanādhyāyaṃ jigadiṣurāha ---- athāto rasāyanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2|| dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalodayam||1|| vāksiddhiṃ vṛṣatāṃ kāntimavāpnoti rasāyanāt| lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam||2||
Sa. dīrghāyuḥprabhṛtīn rasāyanādadhigacchati| kasmādetāni rasāyanāllabhyante? ityāha-lābhopāya iti| yasmāt śreṣṭhānāṃ rasarudhirādīnāṃ yo lābhopāyaḥ, sa rasāyanamucyate|
pūrve vayasi madhye vā tatprayojyaṃ jitātmanaḥ| snigdhasya srutaraktasya viśuddhasya ca sarvathā||3||
Sa. tat-rasāyanaṃ, jitātmanaḥ puruṣasyādye vayasi-atibālyātikrāntamātre, athavā madhyame vayasi prayojyam| kīdṛśasya puṃsaḥ ? snigdhetyādi| snigdhādiguṇayuktasya, tathā sarvathā adha upariṣṭācca śuddhasya|
aviśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ| vājīkaro vā maline vastre raṅga ivāphalaḥ||4||
Sa. yasmādaviśuddhe śarīre rāsāyano vidhirupayukto vājīkaro vopayukto niṣphalaḥ syāt| yathā maline vastre raṅgaḥ| malinaṃ hi vastraṃ na rajyate|
rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ| kuṭīprāveśikaṃ mukhyaṃ vātātapikamanyathā||5||
Sa. munayo rasāyanānāṃ prayogaṃ dviprakāraṃ jānanti| tatra mukhyaṃ kuṭīpraveśanirvṛttam| vātātapikamanyathā-amukhyamityarthaḥ|
pure prāpyopakaraṇe harmyanirvātanirbhaye| diśyudīcyāṃ śubhe deśe trigarbhāṃ sūkṣmalocanām||6|| dhūmātaparajovyālastrīmūrkhādyavilaṅghitām| sajjavaidyopakaraṇāṃ sumṛṣṭāṃ kārayetkuṭīm||7||
Sa. kva tatkurvīta ? pure, prāpyopakaraṇīye, harmyaṃ-dhavalagṛhaṃ, nivātaṃ nirbhayaṃ ca yasmin tasmin, tathodīcyāṃ diśi, śubhe-durbhikṣamarakādirahite, kuṭīṃ trigarbhāṃ kārayet| prathamamekaṃ gṛham, tasyābhyantare dvitīyam, tasyābhyantare tṛtīyam, evaṃ trigarbhā| trayo garbhāḥ-antarāṇi, yasyā iti kṛtvā| tathā sūkṣmagavākṣām| tathā dhūmādibhiraviliṅghitāṃ-anākrāntām| tathā praguṇāni vaidyopakaraṇāni-bheṣajādīni, yasyāṃ tāṃ tathāvidhām| sumṛṣṭāṃ-upalepanādikaraṇena śuddhām|
atha puṇye'hni sampūjya pūjyāṃstāṃ praviśecchuciḥ| tatra saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ||8|| brahmacārī dhṛtiyutaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ| dānaśīladayāsatyavratadharmaparāyaṇaḥ||9|| devatānusmṛtau yukto yuktasvapnaprajāgaraḥ| priyauṣadhaḥ peśalavāgārabheta rasāyanam||10||
Sa. atha-kṛtamaṅgalaḥ, śubhe divase śuciḥ pūjyān-gurumitrādīn, sampūjya tāṃ-pūrvopavarṇitāṃ kuṭīṃ, praviśet| tasyāṃ kuṭyāṃ kṛtasanniveśaḥ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ| sukhī-arogaḥ| etacca bāhulyenoktam| śilājatucyavanaprāśādīnāṃ vyādhiṣvapyanujñātatvāt| tathā ca vakṣayati (ślo.142)-"na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpo jatvaśmajaṃ yaṃ na jayetprasahya|" iti| tathā (ślo.39)-"ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cyavano muniḥ| jarjarito'pyāsīnnārīnayananandanaḥ|| kāsaṃ śvāsaṃ kṣayaṃ śophaṃ vaisvaryaṃ ca vyapohati||" iti| punarjātabalaṃ iti prakṛtibalena yo balavānnāsīttasya saṃśodhanena balahīnatvena punarjātabalo bṛṃhaṇāhārādinā yadā, sa tadā rasāyanamārabhetetyarthaḥ| asañjātabalo hyutkṛṣṭavīryāṇāṃ rasāyanānāṃ vīryaṃ soḍhuṃ na kṣamata iti punarjātabala ityuktam| brahmacārītyuktaṃ nivṛttastrīsaṅgaparam| tathā jātasantoṣaḥ| śraddhāluralolupaśca| tathā dānarataḥ dayāditatparaḥ| tathā devatābhaktaḥ| yuktau svapnaprajāgarau yasya sa evam| tathā bheṣajānurāgavān madhuravacanaḥ|
harītakīmāmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām| haridrāṃ pippalīṃ vellaṃ guḍaṃ coṣṇāmbunā pibet||11|| snigdhasvinno naraḥ pūrvaṃ, tena sādhu viricyate| -----------------------------------------------|12|
Sa. harītakyādikaṃ yogamuṣṇajalena prāk snigdhasvinno naraḥ pibet| tena yogena samyag viricyate|
-----------------------------------------------| tataḥ śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca||12|| trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā ghṛtānvitam| dadyādyāvakamāśuddheḥ purāṇaśakṛto'thavā||13||
Sa. anantaraṃ, śuddhadehāya kṛtapeyādikakramāya ca trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā sarpiryutaṃ yāvakaṃ dadyāt| athavā purāṇaśakṛtaḥ śuddhiṃ yāvat tāvadyāvakaṃ sasarpiṣkaṃ dadyāt| trividhamalāpekṣayā trividhaṃ parijñānam,-hīnapurīṣasya trirātram, madhyapurīṣasya pañcarātram, utkṛṣṭapurīṣasya saptarātramiti| tathā hi [madhya]bahuvarcaskasya pañcarātreṇa saptarātreṇa vā malaḥ śuddhyati, alpamalasya trirātreṇaiva, iti trividhaṃ parijñānaṃ yuktam| bahutaramalasya bahutarairevāhobhiḥ śuddhiḥ syādityuktavān'āśuddheḥ purāṇaśakṛto'thavā' iti|
itthaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya rasāyanamupāharet| yasya yadyaugikaṃ paśyetsarvamālocya sātmyavit||14||
Sa. evaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya narasya yasya yadrasāyanaṃ yaugikamupalabhyate, sātmyajño bhiṣak sarvamālocya tasya tadrasāyanamupāharet| ["haraṇāt sarvatogāṇaṃ yā'sāvuktā harītakī| pathyatvātsarvadhātūnāṃ pathyā, śivatayā śivā|| yasmādvijayate vyādhīn samagrān vijayā tataḥ| abhayaṃ sarvarogebhyo bhavatyāyuśca śāśvatam|| yataḥ śīlayatāmenāṃ teneyamabhayā smṛtā| navā vṛttā ghanā snigdhā gurvī majjati cāpsu yā|| bālasya sā prayoktavyā navanītasamanvitā| vāte sasarpirlavaṇā pitte saguḍaśarkarā|| kaphe sapippalīkṣaudrā sarvadā sā praśasyate|" iti vṛddhavāgbhaṭāt (saṃ.u. a. 49)|]
pathyāsahasraṃ triguṇadhātrīphalasamanvitam| pañcānāṃ pañcamūlānāṃ sārdhaṃ palaśatadvayam||15|| jale daśaguṇe paktvā daśabhāgasthite rase| āpothya kṛtvā vyasthīni vijayāmalakānyathā||16|| vinīya tasminniryūhe yojayetkuḍavāṃśakam| tvagelāmustarajanīpippalyagurucandanam||17|| maṇḍūkaparṇīkanakaśaṅkhapuṣpīvacāplavam| yaṣṭyāhvayaṃ viḍaṅgaṃ ca cūrṇitaṃ tulayā'dhikam||18|| sitopalārdhabhāraṃ ca pātrāṇi trīṇi sarpiṣaḥ| dve ca tailāt pacetsarvaṃ tadagnau lehatāṃ gatam||19|| avatīrṇaṃ himaṃ yuñjyādviṃśaiḥ kṣaudraśataistribhiḥ| tataḥ khajena mathitaṃ nidadhyād ghṛtabhājane||20|| yā noparundhyādāhāramekaṃ mātrā'sya sā smṛtā| ṣaṣṭikaḥ payasa cātra jīrṇe bhojanamiṣyate||21|| vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ| brahmaṇā vihitaṃ dhanyamidaṃ praśya rasāyanam||22|| tandrāśramāklamavalīpalitāmayavarjitāḥ| meghāsmṛtibalopetā babhūvuramitāyuṣaḥ||23||
Sa. abhayānāṃ sahasramāmalakasahasratritayayutam| tathā pañcānāṃ pañcamūlānāṃ palaśatadvayaṃ sārdhaṃ salile daśaguṇe paktvā daśāṃśasthite rasa āpothya-mṛditvā, harītakyāmalakāni vyasthīni kṛtvā tasmin kvāthe prakṣipya kuḍavapramāṇaṃ tvagelādikaṃ cūrṇitaṃ yojayet| kanakaṃ-nāgakesaram| vyasthīnīti "napuṃsakamanapuṃsakena" ityekaśeṣaḥ| palaśatenādhikaṃ śarkarāyā ardhabhāram, ghṛtasya trīṇyāḍhakāni, dve cāḍhake tailāt, tatsarvaṃ vahnau pacet| tacca lehatāṃ gatamavatīrṇaṃ śītaṃ kṣaudraśataistribhirviṃśatyadhikairyuñjīta| viṃśairiti 'viṃśateḥ pūraṇe' iti pūraṇe'rthe ḍibhiḥ| 'viṃśaterḍit' iti ṭilope viṃśaśabdaḥ| anantaraṃ khajenāloḍitaṃ ghṛtabhāṇḍe nidadhyāt| yā-mātrā, ekamāhāraṃ-sāyaṃtanaṃ, noparundhyāt sā'sya rasāyanasya mātrā smṛtā| āhāramekamiti vacanācca prathamāhārakālasya rasāyanamātrayā'vaśyamuparodhaḥ kārya iti vedayati| asmiṃśca lehe jīrṇe ṣaṣṭikaḥ kṣīreṇa saha bhojanamiṣṭam| vaikhānasādayo brahmaṇā nirmitametadupayujya rasāyanaṃ tandrādivarjitā medhādiyutā amitajīvitāścābhūvan| dhanyamiti dhanāya hitam| nanu, rasāyanasya dhanārjanopāyatvābhāvāt kathaṃ dhanyatvam ? atra brūmaḥ| kārye kāraṇopacārādevamuktam| tathā hi rasāyanamidamāmayaghnatvādārogye ca sati medhāsmṛtyāyuktasya dhanāyodyamaṃ kurvato'vaśyaṃ dhanasampa[mprā]ttiriti yuktameva| nanu, āmayavarjaitā ityanenaivoktārthatvāt tandrādigrahaṇamavācyameva| atrācakṣamahe| āmayavarjite svāsthyānuvṛttikaraṇasāmarthyamasya rasāyanasyāvādīttantrakṛt| tandrādigrahaṇaṃ ca roganāśe'pyasya jyāyastvamiti pratipādanārtham| ["abhayāmalakabibhītakapañcātmakapañcamūlaniryūhe| vallīpalāśakarase dviguṇe kṣīre'ṣṭaguṇe ca vipaceta|| ghṛtasya kumbhaṃ madhukaṃ madhūkaṃ kākoliyugmaṃ ca balāṃ svaguptām| sakṣīraśuklāmṛṣabhaṃ sajīvaṃ sukhāmbupastacca pibedguṇāḍhyam|| (sam. u. a. 49)"]
abhayāmalakasahasraṃ nirāmayaṃ pippalīsahasrayutam| taruṇapalāśakṣaradravīkṛtaṃ sthāpayedbhāṇḍe||24|| upayukte ca kṣāre chāyāsaṃśuṣkacūrṇitaṃ yojyam| pādāṃśena sitāyāścaturguṇābhyāṃ madhughṛtābhyām||25|| tadghṛtakumbhe bhūmau nidhāya ṣaṇmāsasaṃsthamuddhṛtya| prāhṇe prāśya yathānalamucitāhāro bhavetsatatam||26|| ityupayuñjyāśeṣaṃ varṣaśatamanāmayo jarārahitaḥ| jīvati balapuṣṭivapuḥsmṛtimedhādyanvito viśeṣeṇa||27||
Sa. abhayāmalakānāṃ sahasraṃ dṛḍhaṃ kaṇāsahasrānvitamajīrṇapalāśakṣāradravīkṛtaṃ bhājane sthāpayet| kṣāre copayukte sati chāyāyāṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ ca śarkarāyāścaturthāṃśena caturguṇābhyāṃ ghṛtamākṣīkābhyāṃ yojyam| etadghṛtakumbhe nidhāya bhūmau ṣaṇmāsasthitaṃ samuddhṛtya pūrvāhṇe yathāgni bhuktvā sātmyāhāraḥ sadā syāt| tisra āryāḥ| evametatsarvamupayujya saṃvatsaraśataṃ nīrogo jarārahito jīvati| viśeṣeṇa balādiyutaḥ| gītirāryā|
nīrujārdrapalāśasya chinne śirasi tatkṣatam| antardvihastaṃ gambhīraṃ pūryamāmalakairnavaiḥ||28|| āmūlaṃ veṣṭitaṃ darbhaiḥ padminīpaṅkalepitam| ādīpya gomayairvanyairnirvāte svedayettataḥ||29|| svinnāni tānyāmalakāni tṛptyā khadennaraḥ kṣaudraghṛtānvitāni| kṣīraṃ śṛtaṃ cānu pibetprakāmaṃ tenaiva varteta ca māsamekam||30|| varjyāni varjyāni ca tatra yatnāt spṛśyaṃ ca śītāmbu na pāṇinā'pi| ekādaśāhe'sya tato vyatīte patanti keśā daśanā nakhāśca||31|| athālpakaireva dinaiḥ surūpaḥ strīṣvakṣayaḥ kuñjaratulyavīryaḥ| viśiṣṭamedhābalabuddhisattvo bhavatyasau varṣasahasrajīvī||32||
Sa. nīrujo-jantvādibhiranupadruto, yaḥ palāśastasya śirasi chinne'ntardvihastamātraṃ tatkṣataṃ-suṣirīkṛtaṃ, gambhīraṃ navairāmalakaiḥ pūraṇīyam| pūrṇaṃ yāvaddarbhairveṣṭitaṃ padminīkardamena lepitaṃ tata āraṇyairgomayairādīpya nivāte svedayet| tāni cāmalakāni svinnāni kṣaudraghṛtayutāni tṛptyā puruṣaḥ khādet| paścāddugdhaṃ kvathitaṃ bahu pibet| tenaiva ca dugdhena māsamekaṃ varteta| indravajrā| rasāyanavidhau yānyuktāni kṣārādīni varjyāni tāni parihartavyāni yatnena| hastenāpi śiśiraṃ jalaṃ na sparśayitavyam| tato'sya rasāyanavidhāturekādaśe'hni vyatikrānte keśādayaḥ patanti| tato'lpakaireva dinai rūpavāṃstaruṇīviṣaya akṣayaśaktirgajasamānasāmarthya utkṛṣṭamedhādirasau bhavati| varṣasahasrajīvī ca| upajātī vṛtte|
daśamūlabalāmustajīvakarṣabhakotpalam| parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī truṭiḥ||33|| jīvantī joṅgakaṃ drākṣā pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī| punarnavarddhikākolīkākanāsāmṛtādvayam||34|| vidārī vṛṣamūlaṃ ca tadaikadhyaṃ palonmitam| jaladroṇe pacetpañca dhātrīphalaśatāni ca||35|| pādaśeṣaṃ rasaṃ tasmādvyasthīnyāmalakāni ca| gṛhītvā bharjayettailaghṛtād dvādaśabhiḥ palaiḥ||36|| matsyaṇḍikātulārdhena yuktaṃ tallehavat pacet| snehārdhaṃ madhu siddhe tu tavakṣīryāścatuṣpalam||37|| pippalyā dvipalaṃ dadyāccaturjātaṃ kaṇārdhitam| ato'valehayenmātrāṃ kuṭīsthaḥ pathyabhojanaḥ||38|| ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cyavano muniḥ| jarājarjarito'pyāsīnnārīnayanandanaḥ||39|| kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| mūtraśukrāśrayān doṣān vaisvaryaṃ ca vyapohati||40|| bālavṛddhakṣatakṣīṇakṛśānāmaṅgavardhanaḥ| medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmatva- māyuḥprakarṣaṃ pavanānulomyam| strīṣu praharṣaṃ balamindriyāṇā- magneśca kuryādvidhinopayuktaḥ||41||
Sa. daśamūlādikaṃ palonmitamaikadhyaṃ toyadroṇa āmalakaśatāni pañca pacet| tasmāccaturthāśaṃ rasaṃ vigatāsthīni cāmalakānyādāya tailaghṛtayoḥ pratyekaṃ dvādaśabhiḥ palairbharjayet| śarkarātulārdhenānvitaṃ tadetatsarvaṃ lehamiva pacet| snehasyārdhaṃ pakve śīte madhu tathā tavakṣīrīcatuṣpalaṃ kaṇādvipalaṃ kaṇārdhena caturjātaṃ ca dadyāt| ato-lehāt, mātrāṃ kuṭīsthitaḥ pathyānyaśnannava lehayet| iti-evaṃ prakāraḥ, ayaṃ cyavanaprāśākhyo lehaḥ| yaṃ lehaṃ, prāśya cyavanasaṃjño munirjarākrānto'pi taruṇīlocanarañjana asīt| ayaṃ lehaḥ kāsādīn vyapohati| "upasargādasyatyūhyorvā vacanam (rveti vācyam)" iti taṅ| bālādīnāmaṅgavṛddhikṛt| medhādīṃśca vidadhyāt vidhinā rasāyanoktenopayukto'yam| indravajrāvṛttam|
madhukena tavakṣīryā pippalyā sindhujanmanā| pṛthaglohaiḥ suvarṇena vacayā madhusarpiṣā||42|| sitayā vā samā yuktā samāyuktā rasāyanam| triphalā sarvarogaghnī medhāyuḥsmṛtibuddhidā||43||
Sa. madhukena samā-tulyā, yuktā triphalā tathā samaiḥ sarvaiḥ, yuktā-upayuktā, rasāyanaṃ sarvarogaghnī medhādidā ca syāt| tavakṣīryādīnāṃ pratyekaṃ triphalāṅgatvena rasāyanāni nirupyāṇi| sindhujanmanā-saindhavena, lohāḥ-rūpyaṃ tāmraṃ sīsaṃ trapu aya iti pañca, taiḥ suvarṇena ca, pṛthagyuktā varā rasāyanamiti yojyam| madhusarpiṣetyekavacananirdeśād dvābhyāmapi yugapadyoga ekaṃ rasāyanaṃ vedyam|
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaṃ yathāgni kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| rasaṃ guḍūcyāḥ sahamūlapuṣpyāḥ kalkaṃ prayuñjīta ca śaṅkhapuṣpyāḥ||44|| ayuṣpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni| medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa tu śaṅkhapuṣpī||45||
Sa. maṇḍūkaparṇīsvarasaṃ prayuñjīta, agnibalāpekṣayā| dugdhena madhuyaṣṭīcūrṇaṃ yuñjīta| tathā guḍūcyā rasaṃ prayuñjīta| tathā saha mūlapuṣpābhyāṃ vartate sahamūlapuṣpī, tasyāḥ śaṅkhapuṣpyāśca kalkaṃ prayuñjīta| ityetāni rasāyanānyāyuṣpradāni rogaghnāni balādi vardhanāni medhāyai hitāni ca| atiśayena śaṅkhapuṣpī medhyā| upajātī vṛtte|
naladaṃ kaṭurohiṇī payasyā madhukaṃ candanasārivogragandhāḥ| triphalā kaṭukatrayaṃ haridre sapaṭolaṃ lavaṇaṃ ca taiḥ supiṣṭaiḥ||46|| triguṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sapayaskaṃ ghṛtanalvaṇaṃ vipakvam| upayujya bhavejjaḍo'pi vāgmī śrutadhārī pratibhānavānarogaḥ||47||
Sa. naladādibhiḥ supiṣṭaiḥ sāmānyaparibhāṣoktapramāṇāttriguṇena śaṅkhapuṣpīrasena ghṛtasyāḍhakaṃ(sya droṇaṃ) kṣīrasahitaṃ vipakvaṃ praśya jaḍo'pi naro vāgmī śrutadharaḥ sapratibho nirāmayaśca syāt| aupacchandasike vṛtte|
paiṣyairmṛṇālabisakesarapatrabījaiḥ siddhaṃ sahemaśakalaṃ payasā ca sarpiḥ| pañcāravindamiti tatprathitaṃ pṛthivyāṃ prabhraṣṭapauruṣabalapratibhairniṣevyam||48||
Sa. mṛṇālādibhiḥ kalkaiḥ suvarṇaśakalānvitaṃ haiyaṃgavīnaṃ sakṣīraṃ pakvaṃ pañcāravindamiti pañcāravindāni yasminniti samāsaḥ, evamagre'pi kāryaḥ| etadghṛtaṃ naṣṭaśukrādibhirniṣevitavyam, etanniṣevaṇe naitāne syurityarthaḥ|
yannālakandadalakesaravadvipakvaṃ nīlotpalasya tadapi prathitaṃ dvitīyam| sarpiścatuṣkuvalayaṃ sahariṇyapatraṃ medhyaṃ gavāmapi bhavet kimu mānuṣāṇām||49||
Sa. yadghṛtaṃ nīlotpalasya nālādimat kāñcanaśakalānvitaṃ sakṣīraṃ vipakvaṃ tadapi catuṣkuvalayaṃ prasiddham| gavāmapijaḍānāmapi, etanmedhyam| kiṃ punarmānuṣāṇām ? teṣāṃ samedhānāmatiśayenetyarthaḥ| vasantatilake vṛtte|
brāhmīvacāsaindhavaśaṅkhapuṣpī- matsyākṣakabrahmasuvarcalaindryaḥ| vaidehikā ca triyavāḥ pṛthaksyu- ryavau suvarṇasya tilo viṣasya||50|| sarpiṣaśca palamekata eta- dyojayetpariṇate ca ghṛtāḍhyam| bhojanaṃ samadhu vatsaramevaṃ śīlayannadhikadhīsmṛtimedhaḥ||51|| atikrāntajarāvyādhitandrālasyaśramaklamaḥ| jīvatyabdaśataṃ pūrṇaṃ śrītejaḥkāntidīptimān||52|| viśeṣataḥ kuṣṭhakilāsagulma viṣajavaronmādagarodarāṇi| atharvamantrādikṛtāśca kṛtyāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ||53||
Sa. brāmhyādayastriyavapramāṇāḥ pṛthak syuḥ| matsyākṣakaḥpattūraḥ| suvarṇasya yavau dbau| tila eko viṣasya| ghṛtasya ca palam| etadekato yojayet| jīrṇe cāsmin bheṣaje bahughṛtaṃ bhojanaṃ samākṣikaṃ yojayet| evaṃ varṣaṃ śīlayan vipulabuddhyādikaḥ syāt| upajātisvāgate vṛtte| jarādirahitaḥ pūrṇalakṣyādiko varṣaśataṃ jīvati| viśeṣeṇa kuṣṭhādayo'nena śāmyanti, atibalā vātāśca| upajātiḥ|
śaranmukhe nāgabalāṃ puṣyayoge samuddharet| akṣamātraṃ tato mūlāccūrṇitātpayasā pibet||54|| lihyānmadhughṛtābhyāṃ va kṣīravṛttiranannabhuk| evaṃ varṣaprayogeṇa jīvedvarṣaśataṃ balī||55||
Sa. śaradādau puṣyanakṣatre nāgabalāmūlaṃ samuddharet| tasmānmūlāccūrṇitādakṣamātraṃ-karṣamātraṃ, dugdhena pibet, mākṣikājyābhyāṃ vā lihyāt, kṣīravartano'nannāśī| evaṃ varṣaprayogeṇa balavān san varṣaśataṃ jīvet|
phalonmukho gokṣurakaḥ samūla- śchāyāviśuṣkaḥ suvicūrṇitāṅgaḥ| subhavitaḥ svena rasena tasmā- nmātrāṃ parāṃ prāsṛtikīṃ pivedyaḥ||56|| kṣīreṇa tenaiva ca śālimaśnan jīrṇe bhavetsa dvitulopayogāt| śaktaḥ surūpaḥ subhagaḥ śatāyuḥ kāmī kukudmāniva gokulasthaḥ||57||
Sa. gokṣurakaḥ phalābhimukho mūlayutaśchāyāviśuṣkaḥ ślakṣṇacūrṇitaḥ svarasena subhābitaḥ| tasmāt-gokṣurakāt, mātrāṃ prāsṛtikīṃ parāṃ yaḥ kṣīreṇa pibet, pariṇate tasmin dugdhenaiva ca śālīn bhakṣayet, sa puruṣaḥ palaśatadvayopayogāt śaktyādiguṇaḥ syāt| upajātīndravajrāvṛtte|
vārāhīkandamāRdrādraṃ kṣīreṇa kṣīrapaḥ pibet| māsaṃ niranno māsaṃ ca kṣīrānnādo jarāṃ jayet||58|| tatkandaślakṣṇacūrṇaṃ vā svarasena subhāvitam| ghṛtakṣaudraplutaṃ lihyāttatpakvaṃ vā ghṛtaṃ pibet||59||
Sa. vārāhyāḥ-vṛddhadārakasya, mūlamatyārdraṃ dugdhena māsaṃ pibet| jīrṇe'pi kṣīrapo nirannaḥ syāt| aparaṃ ca māsaṃ kṣīrānnāśī san jarāṃ jayati| saṃ-tasyāḥ-vārāhyāḥ, mūlaṃ ślakṣṇacūrṇaṃ vā svarasena suṣṭhu bhāvitaṃ ghṛtamākṣikāplutaṃ lihyāt| tena vā mūlakalkena pakvaṃ ghṛtaṃ pibet pūrvaguṇam|
tadvadvidāryatibalābalāmadhukavāyasīḥ| śreyasīśreyasīyuktāpathyādhātrīsthirāmṛtāḥ||60|| maṇḍūkīśaṅkhakusumāvājigandhāśatāvarīḥ| upayuñjīta medhādhīvayaḥ sthairyabalapradāḥ||61||
Sa. vidāryādīṃśca pṛthak pṛthak tadvat-vṛddhadārakavat sarpirdugdha(rmadhu)yutān, medhādyāvahānupayuñjīta| tataścopayuktā vayaḥsthairyādipradāḥ syuḥ|
yathāsvaṃ citrakaḥ puṣpairjñeyaḥ pītasitāsitaiḥ| yathottaraṃ sa guṇavān vidhinā ca rasāyanam||62|| chāyāśuṣkaṃ tato mūlaṃ māsaṃ cūrṇīkṛtaṃ lihan| sarpiṣā madhusarpirbhyāṃ piban vā payasā yatiḥ||63|| ambhasā vā hitānnāśī śataṃ jīvati nīrujaḥ| medhāvī balavān kānto vapuṣmān dīptapāvakaḥ||64|| tailena līḍho māsena vātān hanti sudustarān| mūtreṇa śvitrakuṣṭhāni pītastakreṇa pāyujān||65||
Sa. citrako yathāyogaṃ puṣpaiḥ pītaiḥ śuklaiḥ kṛṣṇaiśca yathottaraṃ guṇavān veditavyaḥ| vidhinā ca prayukto rasāyanaṃ syāt| saṃ-tasmāccitrakāt mūlaṃ chāyāśuṣkaṃ māsaṃ cūrṇīkṛtaṃ ghṛtena madhughṛtābhyāṃ vā lihyāt| payasā vā brahmacārī pibet| pānīyena vā hitānnabhojanaḥ san pibet| sukhī medhāvān balavān ramaṇīyo vapuṣmān dīptāgniḥ samāḥ śataṃ jīvati| saṃ-tailena līḍhaścitrako māsena dāruṇān vātān jayati| gomūtreṇa pītaḥ śvitrakuṣṭhāni hanti| takreṇa pīto'rśāṃsi jayet|
bhallātakāni puṣṭāni dhānyarāśau nidhāpayet| grīṣme saṃgṛhya hemante svādusnigdhahimairvapuḥ||66|| saṃskṛtya tānyaṣṭaguṇe salile'ṣṭau vipācayet| aṣṭāṃśaśiṣṭaṃ tatkvāthaṃ sakṣīraṃ śītalaṃ pibet||67|| vardhayetpratyahaṃ cānu tatraikaikamaruṣkaram| saptarātratrayaṃ yāvat trīṇi trīṇi tataḥ param||68|| ācatvāriṃśatastāni hrāsayeddvṛddhivattataḥ| sahasramupayuñjīta saptāhairiti saptabhiḥ||69|| yantritātmā ghṛtakṣīraśāliṣaṣṭīkabhojanaḥ| tadvattriguṇitaṃ kālaṃ prayogānte'pi cācaret||70|| āśeṣo labhate'pūrvā vahnerdīptiṃ viśeṣataḥ| pramehakṛmikuṣṭhārśomedodoṣavivarjitaḥ||71||
Sa. bhallātakāni suniṣpannāni grīṣme saṃgṛhya dhānyarāśau nidhāpayet| hemante madhurasnigdhaśītalaiḥ saṃskṛtaśarīrastānyaṣṭāvaṣṭaguṇe jale kvāthayet| tatkvāthamaṣṭāṃśaśeṣaṃ kṣīrasahitaṃ śītaṃ pibet| paścāttasmin pratidinaṃ caikaikaṃ bhallātakaṃ vardhayet-adhikīkṛtya kvāthayedityarthaḥ| saptarātratrayaṃ yāvat| saptarātratrayāt paratastrīṇi trīṇyaruṣkarāṇi catvāriṃśataṃ yāvadvardhayet| anantaraṃ tāni-aruṣkarāṇi, vṛddhivaddhrāsayet| iti-evaṃ, saptabhiḥ saptāhaiḥ sahasramupayuñjīta| yantritātmā puruṣo ghṛtakṣīraśāliṣaṣṭikabhojanaḥ| tathaiva ca bhallātakaprayogānta ekaviṃśatisaptāhān ghṛtakṣīraśāliṣaṣṭikabhojanaṃ kuryāt| evaṃ kṛtabhallātakaprayogo'pūrvāḥ-abhilaṣitā dayitāḥ, āśiṣo labhate, tathā viśeṣeṇa vahnipāṭavam| pramehādivarjitaśca syāt|
piṣṭasvedanamarujaiḥ pūrṇaṃ bhallātakairvijarjaritaiḥ| bhūminikhāte kumbhe pratiṣṭhitaṃ kṛṣṇamṛlliptam||72|| parivāritaṃ samantātpacettato gomayāgninā mṛdunā| tatsvaraso yaścyavate gṛhṇīyāttaṃ dine'nyasmin||73|| amumupayujya svarasaṃ madhvaṣṭamabhāgikaṃ dviguṇasarpiḥ| pūrvavidhiyantritātmā prāpnoti guṇān sa tāneva||74||
Sa. piṣṭaṃ śālicūrṇaṃ svedyate'sminniti piṣṭasvedanaṃ,- bhāṇḍam| tadarujaiḥ-dṛḍhaiḥ, bhallātakaistathā vijarjaritaiḥ pūrṇaṃ sat kṛtacchidraṃ bhūminikhāte kumbhe pratiṣṭhitaṃ kṛṣṇamṛttikayā liptamanantaraṃ gomayāgninā mṛdunā parivāritaṃ pacet| tatsvaraso yastatra dharānikhāte kumbhe patet, tamanyasminnahani gṛhṇīyāt| amuṃ-pūrvoktaṃ, svarasaṃ mākṣikāṣṭamabhāgaṃ dviguṇaghṛtaṃ pūrvavidhinā yantritātmā sannupayujya, tāneva-pūrvoktān, guṇān prāpnoti| āryāstisraḥ, madhyamā'tra mukhacapalā|
puṣṭāni pākena paricyutāni bhallātakānyāḍhakasammitāni| ghṛṣṭveṣṭikācūrṇakaṇairjalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena||75|| jarjarāṇi vipacejjalakumbhe pādaśeṣadhṛtagālitaśītam| tadrasaṃ punarapi śrapayeta kṣīrakumbhasahitaṃ caraṇasthe||76|| sarpiḥ pakvaṃ tatra tulyapramāṇaṃ yuñjyātsvecchaṃ śarkarāyā rajobhiḥ| ekībhūtaṃ tatkhajakṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye saptarātraṃ suguptam||77|| tamamṛtarasapākaṃ yaḥ prage prāśamaśnan anu pibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ rasaṃ vā| smṛtimatibalamedhāsattvasārairupetaḥ kanakanicayagauraḥ so'śnute dīrghamāyuḥ||78||
Sa. suniṣpannāni bhallātakāni pākena paricyutānyāḍhakasammitāni iṣṭikācūrṇakaṇairghṛṣṭāni jalena prakṣālya, mārutena saṃśoṣya-na tvātape, tato jarjarāṇi jaladroṇe vipacet| pādaśeṣadhṛtagālitaṃ śītaṃ ca tadrasaṃ punarapi kṣīradroṇasahitaṃ pacet| [tatra-] tasmin pādaśeṣasthe, tulyapramāṇaṃ sarpiḥ pakvaṃ śarkarācūrṇena yutaṃ yathecchaṃ prakṛtyādivaśādyuñjīta| tacca khajaloḍanenaikībhūtaṃ dhānyamadhye saptarātraṃ suguptaṃ sthāpyam| indravajrāsvāgatāśālinyo vṛttāni| tamamṛtarasatulyapākaṃ yaḥ pūrvāhṇe prāśaṃ-lehaṃ, bhakṣayan paścādyatheṣṭaṃ jalaṃ kṣīraṃ māṃsarasaṃ vā pibati, sa smṛtyādiyutaḥ suvarṇaughagauro dīrghamāyuḥ prāpnoti| mālinī|
droṇe'ṃbhaso vraṇakṛtāṃ triśatādvipakvāt kvāthāḍhake palasamaistilatailapātram| tiktāviṣādvayavarāgirijanmatārkṣyaiḥ siddhaṃ paraṃ nikhilakuṣṭhanibarhaṇāya||79||
Sa. jaladroṇe vraṇakṛtāṃ bhallātakānāṃ śatatrayādvipakvāt kvāthasyāḍhake'vaśiṣṭe tilatailāḍhakaṃ tiktādibhiḥ pālikaiḥ kalkitaiḥ pakvaṃ niḥśeṣakuṣṭhaniṣūdanāya paraṃ-śreṣṭham| vasantatilakam|
sahāmalakaśuktibhirdadhisareṇa tailena vā guḍena payasā ghṛtena yavasaktubhirvā saha| tilena saha mākṣikeṇa palalena sūpena vā vapuṣkaramaruṣkaraṃ paramamedhyamāyuṣkaram||80||
Sa. āmalakatvagādibhirekādaśabhiḥ saha pratyekaṃ bhallātakamupayuktaṃ praśastaśarīrakaraṇakāraṇam| tathā paraṃ-atiśayena, medhyamāyuṣpradaṃ ca syāt| pṛthvīvṛttam|
bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi||81||
Sa. bhallātakāni tīkṣṇāni suniṣpannāni dahanatulyāni tāni yathāvidhi prayuktānyamṛtatulyāni bhavanti|
kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana| yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghramagnibalapradam||82||
Sa. śleṣmottho rogaḥ sa nāsti, vibandhaśca sa kaścidapi na vidyate, yaṃ-rogaṃ vibandhaṃ vā, bhallātakaṃ drutataraṃ paṭutaradahanakaraṃ na hanyāt|
vātātapavidhāne'pi viśeṣeṇa vivarjayet| kulatthadadhiśuktāni tailābhyaṅgāgnisevanam||83||
Sa. vātātapavidhāvapi bhallātakasya kulatthādīni viśeṣeṇa varjayet|
vṛkṣāstuvarakā nāma paścimārṇavatīrajāḥ| vīcītaraṅgavikṣobhamārutoddhūtapallavāḥ||84|| tebhyaḥ phalānyādadīta supakvānyambudāgame| majjñaḥ phalebhyaścādāya śoṣayitvā'vacūrṇya ca||85|| tilavat pīḍayed droṇyāṃ, kvāthayedvā kusumbhavat| tattailaṃ sambhṛtaṃ bhūyaḥ pacedāsalilakṣayāt||86|| avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet| snigdhasvinno hṛtamalaḥ pakṣāduddhṛtya tattataḥ||87|| caturthabhaktāntaritaḥ prātaḥ pāṇitalaṃ pibet| mantreṇānena pūtasya tailasya divase śubhe||88|| "majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya| śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate'cyutaḥ||89|| tenāsyordhvamadhastācca doṣā yāntyasakṛttataḥ| sāyamasnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet||90|| pañcāhāni pibettailamitthaṃ varjyān vivarjayan| pakṣaṃ mudgarasānnāśī sarvakuṣṭhairvimucyate||91||
Sa. tuvarasaṃjñā vṛkṣāstuvarakāḥ paścimasamudrataṭodbhūtāḥ| vīcītyādinā viśeṣaṇena toyanidhinikaṭataratvaṃ pratipādayati| tebhyo vṛkṣebhyo jaladāgame supakvāni phalāni gṛhṇīyāt| phalebhyo'pi majjño gṛhītvā śoṣayitvā suṣṭhu cūrṇayitvā ca tilavad droṇyāṃ pīḍayet| kusumbhavadvā kvāthayetj| tacca tailaṃ siddhaṃ punaḥ pacettoyakṣayaṃ yāvat| pakvaṃ cāvartāya karīṣe māsārdhaṃ nidhāpayet| yantrapīḍitaṃ tu prakṛtyaiva nistoyaṃ tailaṃ tadakvathitameva nidhāpayet| tataḥ-pakṣādanantaraṃ, tailamudddhṛtya snigdhasvinno hṛtadoṣo mantreṇānena majjasāretyādinā pavitritasya tailasya śubhadivase caturthena bhaktenāntarito'harmukhe karṣaṃ pibet| tena tailenāsya puṃsa ūrdhvamadhaśca punaḥ punardoṣā yānti| anantaramaparāhṇe'snehalavaṇāṃ yavāgūṃ śiśirāṃ pibet| itthaṃ-anena prakāreṇa, parihāryān pariharan pañca divasāni tailaṃ pibet| pakṣaṃ mudgarasānnabhojanaḥ sarvakuṣṭhairvimucyate|
tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam| nihitaṃ pūrvavatpakṣaṃ pibenmāsaṃ suyantritaḥ||92|| tenābhyaktaśarīraśca kurvannāhāramīritam| | bhinnasvaraṃ raktanetraṃ śīrṇāṅgaṃ kṛmibhakṣitam| ] anenāśu prayogeṇa sādhayetkuṣṭhinaṃ naram||93||
Sa. tadeva-tuvarāsthitailaṃ, khadirakvāthena triguṇena samyakpakvaṃ pūrvavat-karīṣe pakṣaṃ nihitaṃ, māsaṃ suyantritaḥ pibet| tena ca tailenābhyaktaśarīro bhojanaṃ pūrvoktaṃ mudgarasānnaṃ vidadhyāt| etena prayogeṇa śīghraṃ kuṣṭhavantaṃ puruṣamupakramet|
sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirādvinā| pakṣaṃ māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam||94||
Sa. tadeva-tuvarāsthitailaṃ, khadiramantareṇa ghṛtamadhuyutaṃ pakṣaṃ pītaṃ sanmāṃsarasāhāraṃ naraṃ dviśatāyuṣaṃ vidhatte|0
tadeva nasye pañcāśaddivasānupayojitam| | valīpalitanirmuktaṃ sthirasmṛtikacadvijam| ] vapuṣmataṃ śrutadharaṃ karoti triśatāyuṣam||95||
Sa. tadeva tailaṃ nasye pañcāśadvāsarān sevitaṃ varaśarīraṃ śrutadharaṃ trivarṣaśatāyuṣaṃ puruṣaṃ karoti|
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet||96||
Sa. pañca pippalīrathavā saptāṣṭau vā daśa vā mākṣikasarpirbhyāṃ rasāyanaguṇamabhilaṣya varṣamekaṃ prayojayet|
tisrastisrastu pūrvāhṇe bhuktvā'gre bhojanasya ca| pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ||97|| prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā| -----------------------------------------------|98|
Sa. palāśakṣārabhāvitāḥ pippalyaḥ sarpiṣā bharjitā mākṣikānvitāstisraḥ pūrvāhṇe, tisro bhuktvā, tisro bhojanasyāgre, prayojyāḥ rasāyanaguṇaṃ kāmayamānena|
-----------------------------------------------| kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ dinam||98|| vardhayetpayasā sārdhaṃ tathaivāpanayetpunaḥ| jīrṇauṣadhaśca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā||99|| pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam| piṣṭāstā balibhiḥ peyāḥ śṛtā madhyabalairnaraiḥ||100|| | śītīkṛtā hīnabalairvīkṣya doṣāmayān prati| ]||1||
Sa. daśa dināni daśapaippalikaṃ dinaṃ kramavṛddyā kṣīreṇa saha yojayet, vardhamānā daśa pippalīḥ prayojayedityarthaḥ| tathaiva daśapaippalikaṃ dinaṃ payasā sahāpanayet| pariṇatabheṣajaśca ṣaṣṭikaṃ dugdhaghṛtenādyāt| ayaṃ-evaṃprakāraḥ, sahasrapippalīnāṃ prayogo rasāyanaṃ syāt| tāḥ-pippalyaḥ, piṣṭāḥ satyo balavadbhirnaraiḥ pātavyāḥ, madhyabalairnaraiḥ kvathitāḥ peyāḥ|
tadvacca chāgadugdhena dve sahasre prayojayet| -----------------------------------------------|101|
Sa. tadvacceti anenaiva krameṇa chāgakṣīreṇa saha dve sahasre prayojayet|
-----------------------------------------------| ebhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ kāsaśvāsagalagrahān||101|| yakṣmamehagrahaṇyarśaḥpāṇḍutvaviṣamajvarān| ghnanti śophaṃ vamiṃ hidhmāṃ plīhānaṃ vātaśoṇitam||102||
Sa. ebhiḥ-pūrvoktaiḥ prayogaiḥ, pippalya upayuktāḥ kāsādīṃśchophādīṃśca jayanti|
bilvārdhamātreṇa ca pippalīnāṃ pātraṃ pralimpedayaso niśāyām| prātaḥ pibettatsalilāñjalibhyāṃ varṣaṃ yatheṣṭāśanapānaceṣṭaḥ||103||
Sa. pippalīkarṣadvayamātreṇa niśāyāṃ lohapātraṃ limpet| tacca jalāñjaliyugena prātaḥ pibet saṃvatsaraṃ svecchābhojanapānakriyaḥ| etacca rasāyanaṃ pūrvaguṇam| indravajrā vrattam|
śuṇṭhīviḍaṅgatriphalāguḍūcī- yaṣṭīharidrātibalābalāśca| mustāsurāhvāgurucitrakāśca saugandhikaṃ paṅkajamutpalāni||104|| dhavāśvakarṇāsanabālapatra- sārāstathā pippalivat prayojyāḥ| lohopaliptāḥ pṛthageva jīve- tsamāḥ śataṃ vyādhijarāvimuktaḥ||105||
Sa. śuṇṭhyādīn pṛthageva pippalīriva lohopaliptānupayujya varṣaśataṃ rogajarārahito jīvati|
kṣīrāñjalibhyāṃ ca rasāyanāni yuktānyamūnyāyasalepanāni| kurvanti pūrvoktaguṇaprakarṣa- māyuḥprakarṣaṃ dviguṇaṃ tataśca||106||
Sa. amūni-pūrvoktāni rasāyanāni, lohalepanāni kṣīrāñjalibhyāṃ-dugdhapalāṣṭakena, upayuktāni pūrvoktaguṇātiśayamāyuḥ prakarṣaṃ ca tato dviguṇaṃ vidadhati| ādyante indravajrākhye, madhyamaṃ tūpajātiḥ|
asanakhadirayūṣairbhāvitāṃ somarājīṃ madhughṛtaśikhipathyālohacūrṇairupetāṃ| śaradamavalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṃ- styajati mitahitāśī tadvadāhārajātān||107||
Sa. asanādikvāthena bhāvitāṃ bākucīṃ mākṣikādibhiryuktāṃ varṣamavilahan pāriṇāmān-vayaḥpariṇatijān, vikārān jahāti| tathā hitamitabhojana āhārajān vikārāṃstyajati| mālinī|
tīvreṇa kuṣṭhena parītamūrti- ryaḥ somarājīṃ niyamena khādet| saṃvatsaraṃ kṛṣṇatiladvitīyāṃ sa somarājīṃ vapuṣā'tiśete||108||
Sa. dāruṇena kuṣṭhena vyāptadeho yaḥ śaśāṅkalekhāṃ kṛṣṇatilayutāṃ niyamena vatsaraṃ bhakṣayet, sa candrakāntiṃ śarīreṇa jayet| upajātiḥ|
ye somarājyā vituṣīkṛtāyā- ścūrṇairūpetāt payasaḥ sujātāt| uddhṛtya sāraṃ madhunā lihanti takraṃ tadevānu pibanti cānte||109|| kuṣṭhinaḥ śīryamāṇāṅgāste jātāṅgulināsikāḥ| bhānti vṛkṣā iva punaḥ prarūḍhanavapallavāḥ||110||
Sa. ye puruṣā vituṣīkṛtāyā indurājyāścūrṇairyuktāt kṣīrāt sujātāt sāraṃ-navanītākhyaṃ, uddhṛtya mākṣikeṇa saha lihanti, paścāt tadeva takraṃ ca ye pibanti, te kuṣṭhavantaḥ śīryamāṇaśarīrāḥ samudbhūtāṅgulighrāṇāḥ śobhante| tarava iva bhūyaḥ sañjātapratyagrapallavāḥ| indravajrā|
| śītavātahimadagdhatanūnāṃ stabdhabhagnakuṭilavyathitāsthnām| bheṣajasya pavanopahatānāṃ vakṣyate vidhirato laśunasya||1|| ] rāhoramṛtacauryeṇa lūnādye patitā galāt| amṛtasya kaṇā bhūmau te rasonatvamāgatāḥ||111|| dvijā nāśnanti tamato daityadehasamudbhavam| sākṣādamṛtasambhūtergrāmaṇīḥ sa rasāyanam||112||
Sa. atha laśunakalpamācaṣṭe- saṃ-svarbhānoramṛtāpaharaṇāparādhena kaṇṭhācchinnādye'mṛtasya bindavo dharitryāṃ patitāste laśunatvaṃ prāptāḥ| ya(a)-asmāddhetoḥ, daityadehotthaṃ laśunamato dvijā na bhakṣayanti| sākṣāccāmṛtasambhūtatvāddhetorasau rasono rasāyanaṃ grāmaṇīḥ śreṣṭhaḥ|
śīlayellaśunaṃ śīte, vasante'pi kapholbaṇaḥ| ghanodaye'pi vārtātaḥ, sadā vā grīṣmalīlayā||113|| snigdhaśuddhatanuḥ śītamadhuropaskṛtāśayaḥ| taduttaṃsāvataṃsābhyāṃ carcitānucarājitaḥ||114||
Sa. śīte-hemantaśiśirayoḥ, laśunaṃ śīlayet| kaphādhiko vasante'pi śīlayet| vātottaro varṣāsvapi śīlayet| sarvadaiva vā vātārtau grīṣmartucaryācaraṇena śīlayet| kīdṛśaḥ san ? snigdhā śuddhā ca tanuryasya sa evam| tathā śītalairmadhuraiścopaskṛtaḥ-saṃskṛtaḥ, āśayo yasya sa evam| tathā tasya-laśunasya, śekharakarṇapūrābhyāṃ maṇḍitā anucarāḥ-sevakāḥ, aṅgaṇe yasya sa tathā|
tasya kandān vasantānte himavacchakadeśajān| apanītatvaco rātrau timayenmadirādibhiḥ||115|| tatkalkasvarasaṃ prātaḥ śucitāntavapīḍitam| madirāyāḥ sūrūḍhāyāstribhāgena samanvitam||116|| madyasyānyasya takrasya mastunaḥ kāñjikasya vā| tatkāla eva vā yuktaṃ yuktamālocya mātrayā||117|| tailasarpirvasāmajjakṣīramāṃsarasaiḥ pṛthak| kvāthena vā yathāvyādhi rasaṃ kevalameva vā||118|| pibedgaṇḍūṣamātraṃ prāk kaṇṭhanāḍīviśuddhaye| -----------------------------------------------|119|
Sa. tasya-laśunasya, kandān vasantaṛtajāṃstathā himaveddeśajāṃśchakadeśajān vā uddhṛtatvaco rātrau madirābījapūrarasādibhistimayet-kledayet| tatkalkasya svarasaṃ dhautavastrapīḍitaṃ madirāyāḥ suruḍhāyāstribhāgena yutaṃ, madyādervā tribhāgena yutaṃ, athavā tasminneva kāle surādibhiryutaṃ, mātrayā-deśakālāturādyapekṣiṇyā, ālocya-nirūpya, tailādibhirvā pṛthak yuktaṃ yadi vā kvāthena yathāvyādhivaśādyuktaṃ, kevalameva vā rasaṃ, prāk-pūrvaṃ, gaṇḍūṣamātraṃ pibet galanāḍīviśodhanāya|
-----------------------------------------------| pratataṃ svedanaṃ cānu vedanāyāṃ praśasyate||119|| śītāmbusekaḥ sahasā vamimūrcchāyayormukhe| -----------------------------------------------|120|
Sa. vedanāyāṃ satyāṃ satataṃ svedanaṃ śreṣṭham| tathā vamau mūrcchāye ca sahasā-jhaṭityeva, śītalajalaseko mukhe śasyate|
-----------------------------------------------| śeṣaṃ pibet klamāpāye sthiratāṃ gata ojasi||120||
Sa. śeṣaṃ rasaṃ klānterapagama ojasi sthairyaṃ prāpte sati pibet|
vidāhaparihārāya paraṃ śītānulepanaḥ| dhārayetsāmbukaṇikā muktākarpūramālikāḥ||121||
Sa. vidāhopaśāntaye'tiśītānulepanaḥ syāt| tathā muktāmālikāḥ karpūtamālikāśca sajalakaṇā dhārayet|
kuḍavo'sya para mātrā tadardhaṃ kevalasya tu| palaṃ piṣṭasya tanmajjñaḥ sabhaktaṃ prāk ca śīlayet||122||
Sa. asyottamā mātrā surāsahitasya kuḍavaḥ| kevalasya tu rasasya kuḍavārdhaṃ paraṃ mātrā| tanmajjñaḥ piṣṭasya palaṃ parāmātrā| sabhaktaṃ prāk cāhārāt tacchīlayet|
jīrṇaśālyodanaṃ jīrṇe śaṅkhakundendupāṇḍuram| bhuñjīta yūṣaiḥ payasā rasairvā dhanvacāriṇām||123||
Sa. purāṇaśālibhaktaṃ pariṇate śaṅkhādivat sitaṃ yūṣādibhiḥ sātmyādivaśāt bhuñjīta|
madyamekaṃ pibettatra tṛṭprabandhe jalānvitam| amadyapastvāranālaṃ phalāmbu parisikthakām||124||
Sa. tatra ca tṛṣi jātāyāṃ kevalaṃ madyaṃ jalayutaṃ pibet| amadyapastu naro dhānyāmlādīni pibet| parisikthikā-saṭṭakaviśeṣaḥ, kiṭṭiriti kvacitprasiddhā|
tatkalkaṃ vā samaghṛtaṃ ghṛtapātre khajāhatam| sthitaṃ daśāhādaśnīyāttadvadvā vasayā samam||125||
Sa. athavā tasya-laśunasya, kalkaṃ tulyaghṛtaṃ khajenāloḍitaṃ ghṛtabhāṇḍe sthitaṃ daśāhādūrdhvaṃ bhuñjīta| tathaiva vasayā saha sthitaṃ daśāhādūrdhvaṃ bhuñjīta|
vikañcukaprājyarasonagarbhān saśūlyamāṃsān vividhopadaṃśān| nimardakān vā ghṛtaśuktayuktān prakāmamadyāllaghu tucchamaśnan||126||
Sa. vikañcuko-vigatatvag, yaḥ prājyaḥ-prabhūto laśunaḥ, sa garbho yeṣāṃ tāṃstathāvidhān, tathā sahaśūlyamāṃsena saśūlyamāṃsān, tathā nānāvidharucakān, īdṛśān vā nimardakān ghṛtaśuktakānvitān, yathecchaṃ laghu tathā tucchaṃ-alpaṃ, bhuñjānaḥ| upendravajrāvṛttam|
pittaraktavinirmuktasamastāvaraṇāvṛte| śuddhe vā vidyate vāyau na dravyaṃ laśunātparam||127||
Sa. vāte laśunātparamanyad dravyaṃ na vidyate| kimbhūte ? pittaraktavihīnasakalāvaraṇāvṛte| śuddhe-kevale vā, pavane'paraṃ dravyaṃ na vidyate|
priyāmbuguḍadugdhasya māṃsamadyāmlavidviṣaḥ| atitikṣorajīrṇaṃ ca rasono vyāpade dhruvam||128||
Sa. laśunaṃ priyajalādernarasya, māṃsādidveṣiṇaḥ, tathā'jīrṇamatitikṣoḥ, niścayena vyāpattaye syāt|
pittakopabhayādante yuñjyānmṛdu virecanam| rasāyanaguṇānevaṃ paripūrṇān samaśrute||129||
Sa. laśunaprayogānte ca pittakopabhayāt mṛdu-atīkṣṇaṃ virecanaṃ ca kārayet| evaṃ-anena prakāreṇa yukte rasone, rasāyanaguṇān paripūrṇān prāpnoti| [ "āmāmbupānekṣuvikāramatsyayānādhvavātātapabhāṣyacintāḥ| svapnaṃ divā jāgaraṇaṃ niśāsu piṣṭaṃ vyavāyaṃ dadhi cātra necchet|| pāṇḍūdaroraḥkṣataśophatṛṣṇāpānātyayacchardiviṣavraṇeṣu| paitte vikāRre'kṣigade'tisāre kṣāme śarīre ca sa varjanīyaḥ||" iti vṛddhavāgbhaṭāt| rasonasyopari etāni viruddhāni| ]
adhunā śilājatukalpaṃ brūte---- grīṣme'rkataptā girayo jatutulyaṃ vamanti yat| hemādiṣaḍdhāturasaṃ procyate tacchilājatu||130||
Sa. grīṣme ṛtau girayo ravitaptā jatutulyaṃ yat vamantikṣaranti, suvarṇādayaśca te ṣaḍdhātavaśca teṣāṃ rasaṃ, tat śilājatu gadyate|
sarvaṃ ca tiktakaṭukaṃ nātyuṣṇaṃ kaṭu pākataḥ| chedanaṃ ca viśeṣeṇa lauhaṃ tatra praśasyate||131||
Sa. sarvaṃ-ṣaḍdhātujamapi, girijaṃ tiktakaṭukaṃ na cātiśayenoṣṇaṃ pāke kaṭukaṃ chedanaṃ ca viśeṣeṇa| tatra madhye lauhaṃ śilājaṃ praśasyate|
gomūtragandhi kṛṣṇaṃ guggulvābhaṃ viśarkaraṃ mṛtsnam| snigdhamanamlakaṣāyaṃ mṛdu guru ca śilājatu śreṣṭham||132||
Sa. gomūtragandhyādiguṇaṃ śilājatu varaṃ syāt|
vyādhivyādhitasātmyaṃ samanusmaran bhāvayedayaḥpātre| prāk kevalajaladhautaṃ śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam||133|| samagirijamaṣṭaguṇite niḥkvāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye| tanniryūhe'ṣṭāṃśe pūtoṣṇe prakṣiped girijam||134|| tatsamarasatāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣipedrase bhūyaḥ| svaiḥ svairevaṃ kvāthairbhāvyaṃ vārān bhavetsapta||135||
Sa. vyādhiśca vyādhitaśca tayoḥ sātmyaṃ-upaśayaṃ, samanusmaran lohapātre girijaṃ bhāvayet| katham ? ityāha-pūrvaṃ kevalajalena dhautaṃ tataḥ śuṣkaṃ sat kvāthairbhāvanīyam| saṃ-samaṃ girijaṃ yasmin bhāvanauṣadhe tadevamaṣṭaguṇe jale niḥkvāthyam| tatkvāthe'ṣṭāṃśaśeṣe pūtoṣṇe sati śilājatu prakṣipet| tatsamarasatāṃ prāptaṃ śuṣkaṃ punā rase prakṣipet| evaṃ svaiḥ svaiḥ kvāthaiḥ sapta vārān bhāvanīyam| āryāścatasraḥ|
atha snigdhasya śuddhasya ghṛtaṃ tiktakasādhitam| tryahaṃ yuñjīta girijamekaikena tathā tryaham||136|| phalatrayasya yūṣeṇa paṭolyā madhukasya ca| yogaṃ yogyaṃ tatastasya kālāpekṣaṃ prayojayet||137|| śilājamevaṃ dehasya bhavatyatyupakāram| guṇān samagrān kurute sahasā vyāpadaṃ na ca||138||
Sa. atha girijamevaṃ bhāvayitvā snigdhasya śuddhasya ca narasya tiktakasādhitaṃ ghṛtaṃ divasatrayamupayuñjīta| nanu, yadi snigdhaśuddha evāsau, tatkimiti punaḥ sarpiryujyate ? brūmaḥ| kṛtaghṛtasya śilājatuvidhānaṃ sutarāṃ śastam| tathā coktam-"yathā hi kavacī śastraṃ parebhyaḥ sahate'dhikam| tathā snehādhike gātre sevyamānaṃ śilājatu||" ityādi| tathā ekaikena vakṣyamāṇena saha, śailajaṃ tryahamupayuñjyāt| triphalāyāḥ kvāthena tryahaṃ, paṭolyāśca kvāthena tryahaṃ, madhuyaṣṭyāśca kvāthena tridivasam| anantaraṃ yogyaṃ yogaṃ kālādīnapekṣya prayojayet| evaṃ anena vidhinā, girijaṃ yuktaṃ śarīrasyopakārakataraṃ syāt| sakalān guṇān vidhatte| aksmādeva ca vyāpadaṃ na karoti|
ekatrisaptasaptāhaṃ karṣamardhapalaṃ palam| hīnamadhyottamo yogaḥ śilājasya kramānmataḥ||139||
Sa. saṃ-ekaṃ saptāhaṃ trisaptāhaṃ saptasaptāhamiti kālayogaḥ, karṣamardhapalaṃ palamiti mātrāyogaḥ, iti dvaye'pyatra yathākramaṃ hīnamadhyottamatvam| ekaśca trayaśca sapta ca teṣāṃ saptāhamiti samāsaḥ| muninā'pyuktam (ca. ci. a. 1 pā. 3/54)- "prayogaḥ saptasaptāhāstraya ekaśca kālataḥ| nirdiṣṭastrividhastasya varo madhyo'varastathā|| palamardhapalaṃ karṣaṃ mātrā tasya tridhāmatā|" iti|
saṃskṛtaṃ saṃskṛte dehe prayuktaṃ girijāhvayam| yuktaṃ vyastaiḥ samastairvā tāmrāyorūpyahemabhiḥ||140|| kṣīreṇāloḍitaṃ kuryācchīghraṃ rāsāyanaṃ phalam| kulatthān kākamācīṃ ca kapotāṃśca sadātyajet||141||
Sa. saṃskṛtaṃ-pavanādiharairdravyairbhāvitaṃ, saṃskṛte dehe-snehanaśodhanaiḥ kṛtasaṃskāre śarīre, śilājatu prayuktaṃ prayuktaṃ tāmrādibhiḥ samuditairvyastairvā yuktaṃ dugdhenāloḍitaṃ kṣiprameva rasāyanaphalaṃ vidadhyāt| kulatthādīni kṛtatatprayogaḥ sadaiva jahyāt| kharaṇāde kākamācīkapotau na varjitau| tadvacanaṃ hi-"śuṣkāmiṣaṃ viruḍhaṃ piṣṭaṃ śuktam vidāhi guru cānyat| pānāśanaṃ kulatthān viśeṣato varjayeccātra||" ityādi| muninā'pi naitau varjitau| tathā ca tadgranthaḥ (ca. ci. a. 1 pā.3/62) _"śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca| varjayetsarvakāleṣu kulatthāṃśca sadā tyajet||" iti| vidāhyādivarjanaṃ rasāyanakālād dviguṇaṃ kālaṃ vidheyam| kulatthāṃśca yāvajjīvamityeke| anye tu vadanti sadāśabdena saṃvatsara ucyate| yato ya ete ṣaḍ ṛtavaḥ| etāvāneva kālo, na ṣāḍ ṛtuvyatirikto'nyaḥ kālo'stīti teṣāmayamabhiprāyaḥ| nanu, vidāhigurvādibhyaḥ kimiti kulatthānāmadhikaḥ parihāra iṣyate ? brūmaḥ| pāṣāṇabhede kulatthānāmadhikatarasvabhāvatvāt| tathā hi-santaptakulatthajalenāplutānāṃ pāṣāṇānāṃ pāṣāṇahantṛbhiḥ sukhenaiva vidāraṇaṃ dṛṣṭam| śilājatu ca girijamityuktam| ataḥ śilājatuprayogāt tanmayameva śarīraṃ sampadyate| tena tasya kulatthā bādhāvidhāyinaḥ, iti parihārasteṣāmadhikaḥ kṛtaḥ|
na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpo jatvaśmajaṃ yaṃ na jayet prasahya| tat kālayogairvidhivat prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadhāti||142||
Sa. atra bhūlokagrahaṇaṃ sakalabhūlokaparigrahārtham| anyathā kaścideva deśo gṛhyeta, na tvaśeṣo bhūlokaḥ| rūpagrahaṇena sādhyaḥ savikalpo'pi gṛhyate, tena kṛcchrasādhyo'pi gṛhyate| rūpa padamantareṇa tu sukhasādhya eva kevalo gṛhyeta| prasahyetyanena śīghrataraṃ niścitaṃ ca rogajayaṃ karotīti gamayati| tadayaṃ bhāvaḥ,-kuṣṭhaghnāni mūtrakṛcchraharāṇi vā yathauṣadhāni teṣāṃ śamayati, tataḥ kṣiprataraṃ niścitaṃ ca rogajayaṃ karoti girijamiti| na sa rogo sādhyarūpo vidyate, yaṃ śilājatu prasahya na jayet| girijaṃ kālayogena ca vidhinā prayuktaṃ nīrujasya puruṣasya mahatīmūrjāṃ ca karoti| upajātiḥ| ata eva saṅgrahe jagāda (u. a. 49)-"jvarī jvaraghnāmbudaparpaṭādeḥ kvāthena raktī madhuyaṣṭikāyāḥ| śoṣī rasaiḥ kravyabhugāmiṣotthairmāyūramāṃsaiḥ payasā ca kārśye|| madhvambunā medasi saṃpravṛddhe kṣīreṇa paryākulabuddhisattvaḥ| pāṇḍau saśophe jaṭhare sakṛcchre pibecchilājaṃ mahiṣījalena|| aśma vīratarādyena kuṣṭhaṃ khadiravāriṇā| viṣaṃ viṣaghnairagadairhantyevaṃ tadyathāmayam|| śailajatrikaṭukaṭukṣaudrakṣaudradhātūn viṣevate| kṣīrodanāśī yo jīrṇe yakṣmaṇā na sa bādhyate|| subhāvitāṃ sārajalaistulāṃ pītvā śilodbhavāt| sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śālīn jāṅgalajai rasaiḥ|| apohya madhumehākhyamantakaṃ rogasaṅkaram| vapurvarṇabalopetaḥ śataṃ jīvatyanāmayaḥ|| amaramandiramandarasambhavāt palaśataṃ girijādupayojaya| yadi jarāmayaduḥkhavivarjitāṃ suciramicchasi jīvitasantitam|| daśaguṇamupayuṅkte yaḥ śataṃ śailajātāllaghuhitamitabhojī varjayan varjanīyān| satatasamanuṣaktān varjitān vaidyavṛndairvidhamati sa gadaughānnekṣate cāyuṣo'ntam||" iti| śivaguṭikā cātraivoktā (saṃ. u. a. 49)| yathā-"śilāhvāt ṣoḍaśapalaṃ tristrirekatra bhāvayet| varāyā daśamūlasya guḍūcyāḥ karkaṭasya ca|| balāyā madhuyaṣṭyāśca rase gavye ca vāriṇi| kṣīre sakṛt krameṇaivaṃ saptakṛtvastathā punaḥ|| kākoliyugmaghanapuṣkaravahnirāsnāmedāyugarddhicavikāgajapippalīnām| pāṭhādvijīvakanikumbhavidāriyugmavīrāvarīmadhuphalāṃśumatīdvayānām|| palikānāmabdroṇe siddhānāṃ pādaśeṣite kvāthe| bhāvitamitthaṃ girijaṃ dvipalaiścūrṇīkṛtairyuñjyāt|) karkaṭaśṛṅgīdhātrīvyoṣaistālīsapatrakuḍavena| cūrṇapalena vidāryāstvakkṣīryāḥ karṣayugmena|| kuḍavena caturjātāttailaghṛtakṣaudraśarkarābhiśca| dvipalādidviguṇābhiḥ kuryādgulikāstato'kṣasamāḥ|| tāḥ śuṣkā navakumbhe jātīpuṣpādhivāsite sthāpyāḥ| tāsāmekāṃ khādet pratidinamanupānamatreṣṭam|| kṣīrarasadāḍimāmbhomārdvīkasurāsavānyatamam| jīrṇe'nnaṃ laghu bhojyaṃ yūṣapayaḥpiśitaniryūhaiḥ|| saptāhamātramevaṃ sarvānnīnaḥ kramādbhavetparataḥ| bhaktasyānte prāgvā gulikā na virudhyate caiṣā|| nirapāyā bhūriphalā parihārasukhopayojitā jayati| prabalamapi vātaśoṇitamūrustambhaṃ jvaraṃ dīrgham|| bhagamūtraśukradoṣaplīhayakṛdraktapāṇḍuhṛdrogān| vardhmavamigulmapīnasahidhmākāsāruciśvāsān|| vidradhimudaraṃ kuṣṭhaṃ śvitraṃ ṣāṇḍhyaṃ kṣayaṃ madaṃ mūrcchām| unmādamapasmāraṃ mukhanetraśirogadāṃstāṃstān|| ānāhamatīsāraṃ halīmakaṃ kāmalāgrahaṇirogān| granthyarbudān sapiḍakān bhagandaraṃ gaṇḍamālāṃ ca|| atikārśyamatisthaulyaṃ svedamapi ślīpadaṃ gude kīlān| daṃṣṭrāviṣaṃ samūlaṃ garaprayogān sughorāṃśca|| abhicāramarātikṛtaṃ duḥsvapnaṃ bhautikīṃ tathā bādhām| pāpmālakṣmīṃ ceyaṃ gulikā śamayecchivā nāma|| vṛṣyā''yuṣyā dhanyā kāntiyaśaḥ śrīvibodhanī medhyā| kurute nṛpavallabhatāṃ jayaṃ vivāde ca vaktrasthā|| jitakhalativalīpalitaṃ jīvayati sukhaṃ śatadvayaṃ śaradām| varṣadvayaprayogādvarṣaśatacatuṣṭayaṃ jīvet||" [iti|] kharanāde tūktam-"kanakādrajatāttāmrādayasaḥ sīsāttathā trapuṇaḥ| girivivaraniḥsṛtaṃ tatkvāthasnigdhātimṛdumṛtsnam|| jatvābhaṃ ca śilājatu vidyādetajjaḍātmakaṃ girijam| saṃraktapītavarṇaṃ satiktamadhuraṃ rase kaṭuvipāki|| śītaṃ kanakaśilājatu viśeṣataḥ śleṣmapittaghnam|| śvetaṃ ca tiktamadhuraṃ pācanavallekhanaṃ śītam| kiñcillavaṇaṃ vidyā(rūpyā)dviśeṣato vātapittaghnam|| śitikaṇṭhatulyavarṇaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ lekhanaṃ vipākakaṭu| kiñcillavaṇaṃ tāmrātmakaṃ smṛtaṃ kaphakṛ(hṛ)dviśeṣeṇa|| guggulukābhaṃ snigdhaṃ tiktaṃ lavaṇaṃ saraṃ viśadatīkṣṇam|| kaṭupākinātiśītaṃ trimalaghnaṃ tvāyasaṃ śreṣṭham|| svākarasamānavarṇe sīsatrapusambhave śilājatunī|| alpāntarakarmaguṇe kṛṣṇāyasajācchilājatunaḥ|| gomūtragandhamasitaṃ guggulukābhaṃ viśarkaraṃ mṛtsnam| snigdhamanamlakaṣāyaṃ śilodbhavaṃ sarvakarmaṇyam||" ityatra gurumṛduguṇau noktau| tathoktam-"sasnehalavaṇabhāvādvātaghnaṃ pittanut saratvāttat| rasapākayoḥ kaṭutvāttaikṣṇyācca śleṣmamedoghnam|| kaṭutīkṣṇatvāddīpanamagneruddīpanānmalān pacati| tiktatvādraktaghnaṃ kaṭutaikṣṇauṣṇyāt kṛmighnaṃ ca|| śobhanabhāvāddṛṣyaṃ snigdhatvāt pauṣṭikaṃ ca balyaṃ ca| āyuṣyaṃ ca viṣaghnaṃ maṅgalyamamṛtānvayatvācca|| śodhanabhāvāt srotodhātvindriyabuddhiśodhanaṃ varṇyam| putryaṃ ca vṛṣyabhāvānmedhyaṃ yonisvabhāvācca||" ityādi| tathā "bhāvitamanyairdravyairvīryotkarṣādviśeṣakarmaṇyam| tat syāttasmādbhāvyaṃ vātādiharauṣadhakaṣāyaiḥ|| 'rāsnādaśamūlabalāpunarnavairaṇḍaśuṇṭhimadhukānām| kvāthena bhāvitaṃ tadviśeṣato vātarogaghnam|| drākṣā bhīrupaṭolītrāyantiguḍūcijīvanīyānām| kvāthena bhāvitaṃ tadviśeṣataḥ pittarogaghnam|| triphalāvacāviḍaṅgakarañja ghanamukhyapañcamūlānām| sahapañcakolākānāṃ kvāthena kaphāmaye bhāvyam|| laghupañcamūlaśuṇṭhīdrākṣākāśmaryavājigandhānām| suguḍūciśarabalānāṃ rasena pittānilagadeṣu|| ghanakuṣṭhavacātriphalāsuradāruviḍaṅgapañcakolānām| rajanīmaricātiviṣāyuktānāṃ vātakaphajeṣu|| pāṭhāpaṭolanimbatriphalāghanakuṭajasaptaparṇānām| trāyantyamṛtātiviṣāsahitānāṃ pittakaphajeṣu (saṃ. u. a. 49)||" trimaleṣu yathādoṣaṃ yogānetān vikalpya bhāvyaṃ syāt| prākkevalajaladhautaṃ śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam|| girijaṃ caturguṇajalaṃ kvāthyaṃ syādbhāvanauṣadhaṃ tatra| caturthaśeṣe kvāthe pūtoṣṇe prakṣipedgirijam||" iti| atra caturguṇajalasyauṣadhasya kvāthena muktarasatā na tathā syāditi vāgbhaṭoktamevāṣṭaguṇajalakvāthena kāryamiti manyāmahe| tathoktam-"salilaviśuddhādgirijāt pibedarogaḥ phalatrikarasena| mātrāṃ kramābhivṛddhāṃ tryahaṃ paṭolasya ca rasena|| mūtreṇa gavāṃ tadvat tryahaṃ kaṣāyeṇa madhukasya|" iti| "rogānviteṣu girijaṃ jalaśuddhaṃ bhāvitaṃ kaṣāyaiśca| doṣavyādhibalāturakālāpekṣī prayuñjīta|| jīrṇauṣadhaḥ sukhodakapariṣikto māṃsarasapayoyūṣaiḥ| raktādiṣaṣṭikaudanamanavamarogo gadī vā'dyāt|| vyādhyāturadoṣabalaṃ dṛṣṭvā tasya tridhā prayogaḥ syāt| śreṣṭhastriṣaṣṭirātraṃ māso madhyastrisaptarātramavaraḥ|| pānāvagāhayoḥ syāddivyaṃ śailodbhavaṃ kaupam|" munistvasya caturdhātujatvameva saṃgirate| tathā ca tadgranthaḥ (ca. ci. a. 1 pā. 2/47)- "anamlaṃ ca kaṣāyaṃ ca kātupāke śilājatu| nātyuṣṇaśītaṃ cātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ||| hemnaḥ sarajatāttāmrādvaraṃ kṛṣṇāyasādapi|" iti| saṅgrahe ca guggulukalpo'bhihitaḥ| yathā (u. a. 49)- "dānavendravijitān purā surān bhraṣṭakāntidhṛtiśauryatejasaḥ| vīkṣya viṣṇuramṛtaṃ kilāsṛjadgugguluṃ balavapurjayapradam|| adyāpyataḥ suragaṇāḥ kila dhūpamukhyān hitvā varāguruturuṣkahimendudarpān| nirdahyamānavapuṣo'pi śikhāṃ pibanto gandhena yasya muditā dadhati prasādam|| sa yogavāhī sa śivaḥ sa sārvaḥ sarvartusevyaḥ sukhaśīlanīyaḥ| hartā jarāpāpmamalāmayānāṃ kartā'gnimedhāsmṛtipāṭavānām|| gandhotkaṭaḥ sa dāhe snigdhadravapicchilo vigataśalyaḥ| mahiṣākhyaḥ puṣparāgasphaṭikāsitanīradacchāyaḥ|| yaḥ padmarāgarāgo yaḥ kanakacchedapātalo yo vā| jayatīndranīlamamalaṃ bhagno'pyatikāntimattvena|| śreṣṭhaḥ prayogo'sya tulā palānnaivādhikaṃ pibet| ātreyamunigītaśca mantro'yaṃ karmasiddhikṛt|| 'bhagavān puṇḍarīkākṣo devāśca sapurandarāḥ| ājñāpayanti samyaktvāṃ prabhāvaṃ cādiśanti te|| jarāmaraṇaduḥkhebhyo yathā te'bhyutthitāḥ surāḥ| upayoktustathaivāsya bhava tvaṃ hi mahābalaḥ||' iti| pañcamūlasya mahataḥ kvāthena hitabhojinā| gugguluḥ śīlito hanti sarvān vātakaphāmayān|| laghīyaso'pi tadvacca sukhoṣṇena jalena vā| mastudhānyāmlamadyairvā vacādeḥ salilena vā|| varaṇādestu bādhiryaṃ dantakarṇaśirorujaḥ| svarabhedodaraścāsavardhmāntargulmavidradhīn|| vātapittāsrarogeṣu bṛṃhaṇārthini ceṣyate| kvāthena vājigandhāyā jīvanīyagaṇasya vā|| kvāthenotpalamṛdvīkāraktacandanajanmanā| vātapittaṃ nihantyeṣa padmakādigaṇasya vā|| cavyakuṣṭhaviḍaṅgānāṃ yavānyā nāgarasya vā| prasāraṇyāśca toyena gugguluḥ kaphavātajit|| tryūṣaṇāgnighanavellavarābhirbhakṣayan samadhṛtaṃ mahiṣākṣam| āśu hanti kaphamārutamedodoṣajān balavato'pi vikārān|| paṭolanimbatriphalāguḍūcīgāyatrirātridvayabījakānām| kvāthaiḥ pṛthak pathyaparasya hanti māsena ghorān kaphapittarogān|| viśeṣācchophavīrsarpaduṣṭavraṇabhagandarān| śukrārtavamanodoṣapramehaśvitrapāṇḍutāḥ|| paṭolāriṣṭaniryūhapiṣṭastulyarasāñjanaḥ| galarogāpacīvyaṅgagranthisthaulyakṛmipraṇut|| śilājatusamaḥ pītaḥ payasā vātaśoṇitam| nivartayatyatibalaṃ kṣīramāṃsaghṛtāśinaḥ|| rasena payasā mūtrairvātapittakaphāpahaḥ| brāhmīmaṇḍūkaśaṅkhānāṃ pṛthaṅh medhādikṛdrasaiḥ|| māgadhikāgniviḍaṅgakaliṅgairbilvadhṛtaiḥ savacāpalaṣaṭkaiḥ| guggulunā sadṛśena sametaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ|| pibetpalaśataṃ yo'sya vidhinā niyato yatiḥ| nākālamṛtyorna vyādherna tasya jaraso bhayam|| kalpayedoṣadhaiḥ svaiḥ svairvyādhiṣu vyādhināśanaiḥ| śilājatuvidhānaṃ ca gugguloḥ sarvamiṣyate|| guṇanidhirapi kuryāt so'timātropayuktastimiravadanaśoṣaklībatākārśyamehān| śamalaśithilabhāvaṃ deharaukṣyaṃ ca tasmādrajanicaraniṣevī syānna rogeṣvamīṣu||" [iti|]
kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ paricchadavatāṃ hitaḥ| ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ||143||
Sa. kṣaṇināṃ-vyāpārakaraṇaṃ prati svatantrāṇām, tathā paricchadavatāṃ-saparivārāṇām, kuṭīpraveśalakṣaṇo vidhirhitaḥ| ataḥ-asmāt, ye'nyathā-paratantrāḥ parivārarahitāḥ, teṣāṃ sauryamārutiko vidhirhitaḥ|
vātātapasahā yogā vakṣyante'to viśeṣataḥ| sukhopacārā bhraṃśe'pi ye na dehasya bādhakāḥ||144||
Sa. ataḥ-asmācca hetoḥ, ye vātātapasahā yogāste viśeṣeṇa vakṣyante| tathā ye na duḥkhāvahāḥ, bhraṃśe'pi-vyāpattāvapi, śarīrasya na pīḍākṛtaḥ|
śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo dviśaḥ| triśaḥ samastamathavā prāk pītaṃ sthāpayedvayaḥ||145||
Sa. śiśirajalādikamekaikaśo dviśastriśo vā prāgbhojanāt pītaṃ vayaḥ sthāpayet| tena śītāmbho vā, kṣīraṃ vā, madhu-mākṣikaṃ vā, sarpirvā, pītamathavā śītāmbhaḥpayasī, śītajalakṣaudre, śītadalaghṛte, ityevaṃ yathāsambhavaṃ dve saṃyukte prākpīte'thavā trīṇi saṃyuktāni pītāni samastaṃ vā catuṣṭayamityevamavatiṣṭhate|
guḍena madhunā śuṇṭhyā kṛṣṇayā lavaṇena vā| dve dve khādan sadā pathye jīvedvarṣaśataṃ sukhī||146||
Sa. guḍādinā pratyekaṃ dve dve harītakyau sarvadā bhakṣayan samāśataṃ sukhaṃ jīvet|
harītakīṃ sarpiṣi sampratāpya samaśnatastat pibeto ghṛtaṃ ca| bhaveccirasthāyi balaṃ śarīre sakṛt kṛtaṃ sādhu yathā kṛtajñe||147||
Sa. ghṛte harītakīṃ samyak tāpayitvā bhakṣayatastacca ghṛtaṃ pibato dehe'tidṛḍhaṃ balaṃ sthirataraṃ bhavet| yathā kṛtajñe nare sakṛt-ekavāraṃ, śobhanaṃ kṛtaṃ cirasthāyi bhavet| upendravajrā|
dhātrīrasakṣaudrasitāghṛtāni hitāśanānāṃ lihatāṃ narāṇām| praṇāśamāyānti jarāvikārā granthā viśālā iva durgṛhītāḥ||148||
Sa. āmalakasvarasamākṣikaśarkarāghṛtāni narāṇāṃ hitāśanānāṃ lihatāṃ jarāvikārāḥ praṇāśamāyanti| yathā viśālā granthā duḥpaṭhitāḥ praṇāśaṃ yānti|
dhātrīkṛmighnāsanasāracūrṇaṃ satailasarpirmadhulohareṇu| niṣevamāṇasya bhavennarasya tāruṇyalāvaṇyamavipraṇaṣṭam||149||
Sa. dhātryādikamāsevamānasya narasya yauvanādikaṃ praṇaṣṭamapyavipraṇaṣṭaṃ bhavati|
lauhaṃ rajo vellabhavaṃ ca sarpiḥ- kṣaudradrutaṃ sthāpitamabdamātram| samudgake bījakasāraklṛpte lihan balī jīvati kṛṣṇakeśaḥ||150||
Sa. lohacūrṇādikaṃ samudgake-sampuṭe, bījasāramaye varṣamātraṃ sthāpitaṃ lihan balī-balasahitaḥ, kālakaco jīvati|
viḍaṅgabhallātakanāgarāṇi ye'śnati sarpirmadhusaṃyutāni| jarānadīṃ rogataraṅgiṇīṃ te| lāvaṇyayuktāḥ puruṣāstaranti||151||
Sa. viḍaṅgādīni ye puruṣā madhvājyayutāni khādanti, te jarānadīṃ gadakallolavatīṃ lāvaṇyavantastaranti-nirāmayā jīvantītyarthaḥ| upajātayaḥ|
khadirāsanayūṣabhāvitāyā- striphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ| niyamena narā niṣevitāro yadi jīvantyarujaḥ kimatra citram|152|
Sa. khadirabījasārayūṣabhāvitāṃ triphalāṃ ghṛtamadhuyutāṃ niyamena ye khādanti, te nirāmayā niścayena bhavanti, ityatra nāsti sandehaḥ| aupacchandasikam|
khadirāsanayūṣabhāvitāyā- striphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ| niyamena narā niṣevitāro yadi jīvantyarujaḥ kimatra citram||152||
Sa. khadirabījasārayūṣabhāvitāṃ triphalāṃ ghṛtamadhuyutāṃ niyamena ye khādanti, te nirāmayā niścayena bhavanti, ityatra nāsti sandehaḥ| aupacchandasikam|
bījakasya rasamaṅgulihāryaṃ śarkarāṃ madhu ghṛtaṃ triphalāṃ ca| śīlayatsu puruṣeṣu jarattā svāgatā'pi vinivartata eva||153||
Sa. bījasārasya rasamaṅgulihāryamatikharaṃ śarkarādikaṃ ca śīlayannaro jarābhāvaṃ suṣṭhvāgatamapyapākurute| svāgatākhyaṃ cedaṃ vṛttamiti śleṣaleśaḥ| tallakṣaṇaṃ ca-"svāgatā ranubhagairgurukāntā|" iti|
punarnavasyārdhapalaṃ navasya piṣṭaṃ pibedyaḥ payasā'rdhamāsam| māsadvayaṃ tattriguṇaṃ samāṃ vā jīrṇo'pi bhūyaḥ sa punarnavaḥ syāt||154||
Sa. punarnavasya pratyagrasya karṣadvayaṃ piṣṭaṃ māsārdhaṃ, māsadvayaṃ, tattriguṇaṃ-ṣaṇmāsān, varṣaṃ vā, deśapuruṣādyapekṣayā yaḥ payasā pibet, sa puruṣo jīrṇaśarīro'pi punarnavo bhavet|
mūrvābṛhatyaṃśumatībalānā- muśīrapāṭhāsanasārivāṇām| kālānusāryāgurucandanānāṃ vadanti paunarnavameva kalpam||155||
Sa. mūrvādīnāṃ kalpanāṃ punarnavāsadṛśīṃ kathayanti|
śatāvarīkalkakaṣāyasiddhaṃ ye sarpiraśnanti sitādvitīyam| tān jīvitādhvānamabhiprapannā- nna vipralumpanti vikāracaurāḥ||156||
Sa. śatāvarīkalkakvāthābhyāṃ pakvaṃ ghṛtaṃ śarkarāsahitaṃ ye khādanti, tān jīvitamārgamabhiprapannān vikāracaurā na chindanti| jīvitādhvānamiti vikāracaurā iti samāsarūpakam| tasya hi lakṣaṇam-"upasarjanopameyaṃ kṛtvā samāsametayorubhayoḥ| yatra prayujyate tadrūpakamanyatsamāsoktam||" iti|
pītā'śvagandhā payasā'rdhamāsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā| kṛśasya puṣṭiṃ vapuṣo vidhatte bālasya sasyasya yathā suvṛṣṭiḥ||157||
Sa. aśvagandhā'rdhamāsaṃ payasā ghṛtādyanyatamena vā pītā kṛśasya vapuṣaḥ puṣṭiṃ karoti| yathā bālasya sasyasya śobhanā vṛṣṭiḥ|
dine dine kṛṣṇatilaprakuñcaṃ samaśnatāṃ śītajalānupānam| poṣaḥ śarīrasya bhavatyanalpo dṛḍhībhavantyāmaraṇācca dantāḥ||158||
Sa. anudinaṃ kṛṣṇatilapalaṃ śiśirajalānupānaṃ bhakṣayatāṃ śarīrasya puṣṭirmahatī syāt| maraṇāvadhayaśca dvijā dṛḍhāḥ syuḥ|
cūrṇaṃ śvadaṃṣṭrāmalakāmṛtānāṃ lihan sasarpirmadhubhāgamiśram| vṛṣaḥ sthiraḥ śāntavikāraduḥkhaḥ samāḥ śataṃ jīvati kṛṣṇakeśaḥ||159||
Sa. gokṣurakādīnāṃ cūrṇaṃ ghṛtamākṣikamiśraṃ lihan vṛṣādiguṇānvito varṣaśataṃ kṛṣṇakaco jīvati| ṣaḍupajātayaḥ|
sārdhaṃ tilairāmalakāni kṛṣṇai- rakṣāṇi saṃkṣudya harītakīrvā| ye'dyurmayurā iva te manuṣyā ramyaṃ parīṇāmamavāpnuvanti||160||
Sa. kṛṣṇatilaiḥ saha dhātrīphalāni saṃkṣudya bibhītakāni harītakīrvā ye narā bhakṣayeyuḥ, te śikhina iva ramaṇīyaṃ vayaḥpariṇāmaṃ prāpnuvanti,-darśanīyā bhavantītyarthaḥ| indravajrāvṛttam|
śilājatukṣaudraviḍaṅgasarpi- rlohābhayāpāradatāpyabhakṣaḥ| āpūryate durbaladehadhātu- striyapañcarātreṇa yathā śaśāṅkaḥ||161||
Sa. śilājatvādibhakṣo'rdhamāsena durbalaśarīradhāturāpūryate| indurivetyupamā|
ye māsamekaṃ svarasaṃ pibanti dine dine bhṛṅgarajaḥsamuttham| kṣīrāśinaste balavīryayuktāḥ samāḥ śataṃ jīvatamāpnuvanti||162||
Sa. ye mārkavasvarasamanudinaṃ māsaṃ yāvat pibanti dugdha bhojanāḥ santaḥ, te balavīryayutā varṣaśataṃ jīvitamaśnuvate|
māsaṃ vacāmapyupasevamānāḥ kṣīreṇa tailena ghṛtena vā'pi| bhavanti rakṣobhiradhṛṣyarūpā, medhāvino nirmalamṛṣṭavākyāḥ||163||
Sa. vacāṃ ca māsaṃ kṣīrādyanyatamenopayuñjānā rākṣasairanupadrutarūpā medhāvanto jvaladujvalavacanāśca syuḥ| medhāvina iti "asmāyāmedhāsrajaḥ" iti viniḥ| upajātayaḥ|
maṇḍūkaparṇīmapi bhakṣayanto bhṛṣṭāṃ ghṛte māsamanannabhakṣāḥ| jīvanti kālaṃ vipulaṃ pragalbhā- stāruṇyalāvaṇyaguṇodayasthāḥ||164||
Sa. maṇḍūkaparṇīṃ ghṛtena pakvāṃ khādanto māsamanannāśino mahāntaṃ kālaṃ jīvanti prāgalbhyādiguṇayuktāḥ| indravajrāvṛttam|
lāṅgalītriphalālohapalapañcāśatā kṛtam| mārkavasvarase ṣaṣṭyā gulikānāṃ śatatrayam||165|| chāyāviśuṣkaṃ gulikārdhamadyāt pūrvaṃ samastāmapi tāṃ krameṇa| bhajedviriktaḥ kramaśaśca maṇḍaṃ peyāṃ vilepīṃ rasakaudanaṃ ca||166|| sarpiḥsnigdhaṃ māsamekaṃ yatātmā māsādūrdhvaṃ sarvathā svairavṛttiḥ| varjyaṃ yatnātsarvakālaṃ tvajīrṇaṃ varṣeṇaivaṃ yogamevopayuñyāt||167|| bhavati vigatarogo yo'pyasādhyāmayārtaḥ prabalapuruṣakāraḥ śobhate yo'pi vṛddhaḥ| upacitapṛthugātraśrotranetrādiyukta- staruṇa iva samānāṃ pañca jīvecchatāni||168||
Sa. lāṅgalyādīnāṃ palapaścāśatā bhṛṅgasvarasena kṛtaṃ ṣaṣṭyā'dhikaṃ gulikānāṃ śatatrayaṃ chāyāviśuṣkam| tato gulikāyā ardhaṃ pūrvamadyāt| krameṇa tāṃ samastāmapi bhuñjīta| tato viriktaḥkrameṇa maṇḍādīnadyāt| upajātirvṛttam| māsamekaṃ sarpiḥsnigdhamannaṃ jitātmā bhuñjīta| māsādanantaraṃ yatheṣṭabhojanaḥ syāt| sarvadā tu yatnenājīrṇaṃ varjyam| evaṃ anena prakāreṇa, varṣeṇa sarvā gulikā upayuñjyāt| [ śālinīvṛttam| ] kṛtopayogo nīrogo yo'pyasādhyarogārto, vṛddho'pi prakṛṣṭapuruṣakāravān jāyate| puṣṭavistīrṇaśarīraḥ praśastanayanakarṇādimāṃstaruṇa iva pañca varṣaśatāni jīvati| [ mālinīvṛttam| ]
gāyatrīśikhiśiṃśipāsanaśivā- vellākṣakāruṣkarān piṣṭvā'ṣṭādaśasaṃguṇe'mbhasi dhṛtān khaṇḍaiḥ sahāyomayaiḥ| pātre lohamaye tryahaṃ ravikarai- rāloḍayan pācaye- dagnau cānu mṛdau salohaśakalaṃ pādasthitaṃ tatpacet||169|| pūtasyāṃśaḥ kṣīratoṃ'śastathāṃ'śau bhārṅgānniryāsād dvau varāyāstrayoṃ'śāḥ| aṃśāścatvāraśceha haiyaṅgavīnā- dekīkṛtyaitatsādhayetkṛṣṇalauhe||170|| vimalakhaṇḍasitāmadhubhiḥ pṛthak yutamayuktamidaṃ yati vā ghṛtam| svarucibhojanapānaviceṣṭito bhavati nā palaśaḥ pariśīlayan||171|| śrīmānnirdhūtapāpmā vanamahiṣabalo vājivegaḥ sthirāṅgaḥ keśairbhṛṅgāṅganīlairmadhusurabhimukho naikayoṣinniṣevī| vāṅmodhādhīsamṛddhaḥ supaṭuhutavaho māsamātropayogād dhatte'sau nārasiṃhaṃ vapuranalaśikhā- taptacāmīkarābham||172|| attāraṃ nārasiṃhasya vyādhayo na spṛśantyapi| cakrojvalabhujaṃ bhītā nārasiṃhamivāsurāḥ||173||
Sa. gāyatryādīn piṣṭvā'ṣṭādaśaguṇe jale lauhaiḥ śakalaiḥ saha dhṛtānāyase bhājane trīṇi dināni dinakarakarairāśoṣayan pācayet| paścādatīkṣṇe vahnau lohaśakalaiḥ saha pādasthitaṃ tat pacet| śārdūlavikrīḍitam| pūtasyāsya bhāgaḥ, kṣīrādaṃśaḥ, bhṛṅgarajaḥkvāthādaṃśau dvau, tathā varāyāścāṃśāstrayaḥ, ghṛtādaṃśāścatvāraḥ, etatsarvaṃ melayitvā kṛṣṇalohe pacet| vaiśvadevīvṛttam| ujjvalakhaṇḍaśarkarāmākṣikaiḥ pṛthagyutamayutaṃ vā ghṛtametadātmecchayā kṛtāhārapānavihāro naraḥ palaṃ palamaśnan śrīmadādiyuto bhavet| drutavilambitavṛttam| śrīmānnirdhūtapāpmā bhavet| tathā vanamahiṣatulyabalaḥ, vājinaḥ-aśvasya, vegena samaḥ, sthirāṅgaḥ-dṛḍhaśarīraḥ, tathā keśairbhramarakṛṣṇairupalakṣito bhavet, tathā madhuvatsurabhimukhaḥ syāt, tathā bahustrīgamanasāmarthyayuktaḥ syāt, tathā vāṅmedhādibhiḥ samṛddhaḥ, tathā suṣṭhu paṭuḥ-tīkṣṇo, hutavahaḥ-agniḥ, yasya sa tathāvidho, māsamātropayogāt-syāt| asau-asya ghṛtasyopayoktā, narasiṃhasadṛśaṃ śarīramatidārḍhyayogāt tathā vahniśikhāsantaptasuvarṇakāntiṃ dhārayediti| sragdharāvṛttam| narasiṃhākhyasya haviṣo bhoktāraṃ rogā na spṛśantyeva,-āsatāṃ tāvadvyādhayaḥ| yathā nārasiṃhaṃ rūpaṃ cakrojjvalabhujaṃ praveṣṭuṃ daityā bhītyā(tāḥ) spraṣṭumaśaktāḥ, ityupamā|
bhṛṅgapravālānamunaiva bhṛṣṭān ghṛtena yaḥ khādati yantritātmā| viśuddhakoṣṭho'sanasārasiddha- dugdhānupastatkṛtabhojanārthaḥ||174|| māsopayogāt sa sukhī jīvatyabdaśatatrayam| gṛhṇāti sakṛdapyuktamaviluptasmṛtīndriyaḥ||175||
Sa. mārkavapallavānetenaiva sarpiṣā bhṛṣṭān yo'śnāti [ni]-yataḥ śuddhakoṣṭhaḥ san| bījakasārasiddhakṣīrānupaḥ, tenaiva-asanasārasiddhena dugdhena, kṛtabhojanārthaḥ-taddvṛttirityarthaḥ| saḥ-puruṣo, māsopayogāt sukhī-nīrogo, varṣaśate dve jīvati| tathaikavāramapi kathitaṃ gṛhṇāti| kīdṛk san ? aviluptāni smṛtīndriyāṇi yasya sa evam|
anenaiva ca kalpena yastailamupayojayet| tānevāpnoti sa guṇān kṛṣṇakeśaśca jāyate||176|| uktāni śakyāni phalānvitāni yugānurūpāṇi rasāyanāni| mahānuśaṃsānyapi cāparāṇi prāptyādikaṣṭāni na kīrtitāni||177||
Sa. saṃ- anenaiva vidhānena yaḥ puruṣastailamupayojayet, sa tāneva-pūrvoktān guṇān, prāpnoti| kṛṣṇakacaśca sampadyate| saṃ-rasāyanāni yāni śakyāni phalayuktāni yugānurūpāṇi ca tānyuktāni| aparāṇi cāśakyāni yāni mahāphalānyapi tāni na kathitāni| upajātiḥ|
rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam||178||
Sa. rasāyanasya vidhibhraṃśāt-vyapāyāt, yadi rogā bhaveyuḥ, tato rasāyanaṃ vihāya teṣāṃ yathāyogaṃ sarvamauṣadhaṃ kāryam|
satyavādinamakrodhamadhyātmapravaṇendiyam| śāntaṃ saddṛttanirataṃ vidyānnityarasāyanam||179||
Sa. satyabhāṣiṇaṃ, tathā krodharahitaṃ, tathā'dhyātmapravaṇāni yogapravaṇāni, indriyāṇi yasya taṃ, tathā śamayuktaṃ, tathā saddṛttanirataṃ, sthitamevaṃbhūtaṃ naraṃ nityarasāyanaṃ jānīyāt|
guṇairebhiḥ samuditaḥ sevate yo rasāyanam| sa nivṛttātmā dīrghāyuḥ paratreha ca modate||180||
Sa. ebhiḥ-satyavacanādibhirguṇaiḥ, saṃyuktaḥ puruṣo rasāyanaṃ sevate yaḥ, sa puruṣo nivṛttacito dīrghāyuśca sanniha modate'nyajanmani ca|
śastrānusāriṇī caryā cittajñāḥ pārśvavartinaḥ| buddhiraskhalitā'rtheṣu paripūrṇaṃ rasāyanam|181| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne rasāyanavidhirnāma ekonacatvā- riṃśo'dhyāyaḥ|39|
Sa. saṃ-ceṣṭā śāstrānusāriṇī, pārśvasīnāśca cittavidaḥ, artheṣu-viṣayeṣu, buddhiraskhalitā, ityetat paripūrṇaṃ rasāyanamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvaṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne rasāyanavidhi- rnāma ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 39|| iti rasāyanākhyaṃ saptamamaṅgaṃ samāptam|