-----------------|1|
Sa. viṣacikitsāprakramāt mūṣikālarkaviṣamupakramate-
athāto mūṣikālarkaviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) lālanaścapalaḥ putro hasiraścikkiro'jiraḥ| kaṣāyadantaḥ kulakaḥ kokilaḥ kapilo'sitaḥ||1|| aruṇaḥ śabalaḥ śvetaḥ kapotaḥ palitonduraḥ| chucchundaro rasālākhyo daśāṣṭau ceti mūṣikāḥ||2||
Sa. lālanādibhedena daśāṣṭādhikā ityaṣṭādaśa mūṣikā bhavanti|
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukradigdhaiḥ spṛśanti vā| yadaṅgamaṅgaistatrāsre dūṣite pāṇḍutāṃ gate||3|| granthayaḥ śvayathuḥ koṭho maṇḍalāni bhramo'ruciḥ| śītajvaro'tiruksādo vepathuḥ parvabhedanam||4|| romaharṣaḥ srutirmūrcchā dīrghakālānubandhanam| śleṣmānubaddhabahvākhupotakacchardanaṃ satṛṭ||5||
Sa. eṣāṃ mūṣikāṇāṃ yatra śukraṃ patati, śukradigdhairaṅgairvā yadaṅgaṃ spṛśanti, tasminnaṅge rakte dūṣite pāṇḍutvaṃ yāti sati granthyādayaḥ syuḥ| tathā tatprabhāvāt kaphānugatabahumūṣikapotakavamanaṃ satṛṭ syāt|
vyavāyyākhuviṣaṃ kṛcchraṃ bhūyo bhūyaśca kupyati| -----------------------------------------------|6|
Sa. ākhuviṣaṃ vyavāyi-sakalaśarīravyāpanaśīlaṃ, tathā kṛcchraṃ-kṛchrasādhyaṃ, punaḥ punaśca kupyati|
-----------------------------------------------| mūrcchāṅgaśophavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ||6|| śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyalakṣaṇam| -----------------------------------------------|7|
Sa. mūrcchādayo'sādhyalakṣaṇam|
-----------------------------------------------| śūnabastiṃ vivarṇauṣṭhamākhvābhairgranthibhiścitam||7|| chucchundarasagandhaṃ ca varjayedākhudūṣitam| -----------------------------------------------|8|
Sa. śūnabastiṃ vivarṇādharaṃ mūṣikanibhairgranthibhirvyāptaṃ chucchundaragandhatulyagandhaṃ ca mūṣikaviṣadūṣitaṃ nopakramet|
-----------------------------------------------| śunaḥ śleṣmolbaṇāṃ doṣāḥ saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritāḥ||8|| muṣṇantaḥ kurvate kṣobhaṃ dhātūnāmatidāruṇam| lālāvānandhabadhiraḥ sarvataḥ so'bhidhāvati||9|| srustapucchahanuskandhaḥ śiroduḥkhī natānanaḥ| -----------------------------------------------|10|
Sa. śunaḥ-sārameyasya, śleṣmādhikā doṣāḥ saṃjñāvahāni srotāṃsyāśritāḥ saṃjñāmapaharanto dhātūnāmatighoraṃ kṣobhaṃ kurvanti| saḥ-śvā, lālāyuto'ndhabadhiro dhvastapucchahanuskandhaḥ śiro duḥkhī natamukhaḥ sarvato dhāvati|
-----------------------------------------------| daṃśastena vidaṣṭasya suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaratyasṛk||10|| hṛcchirorugjvarastambhatṛṣṇāmūrcchādbhavo'nu ca| -----------------------------------------------|11|
Sa. tena-śunā, vidaṣṭasya daṃśaḥ suptaḥ-acetanaḥ, kṛṣṇaṃ raktaṃ sravati| paścād hṛtpīḍādyudbhūtiḥ syāt|
-----------------------------------------------| anenānye'pi boddhavyā vyālā daṃṣṭrāprahāriṇaḥ||11|| śṛgālāśvatarāśvarkṣadvīpivyāghravṛkādayaḥ| -----------------------------------------------|12|
Sa. anena-daṃśādisvarūpeṇa, apare vyālāḥ-duṣṭāḥ, daṃṣṭrāprahāriṇaḥ śṛgālādaya evaṃ vedyāḥ|
-----------------------------------------------| kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledajvarabhramāḥ||12|| viḍaharāgarukpākaśophagranthivikuñcanam| daṃśāvadaraṇaṃ sphoṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca||13|| sarvatra saviṣe liṅgaṃ, viparītaṃ tu nirviṣe| -----------------------------------------------|14|
Sa. sarvatraiva saviṣe daṃśe kaṇḍvādayo liṅgam| nirviṣe ca daṃśe'to viparītaṃ lakṣaṇaṃ vidyāt|
-----------------------------------------------| daṣṭo yena tu tacceṣṭārutaṃ kurvan vinaśyati||14|| paśyaṃstameva cākasmādādarśasalilādiṣu| -----------------------------------------------|15|
Sa. yena prāṇinā daṣṭastacceṣṭārutaṃ kurvan mriyate| tameva daṣṭāraṃ, ādarśakādiṣu sahasā paśyan vinaśyati|
-----------------------------------------------| yo'dbhyastrasyedadaṣṭo'pi śabdasaṃsparśadarśanaiḥ||15|| jalasantrāsanāmānaṃ daṣṭaṃ tamapi varjayet| -----------------------------------------------|16|
Sa. yo jalebhyo'daṣṭo'pi santrasyet śabdasaṃsparśadarśanairhetubhiḥ, taṃ jalasantrāsasaṃjñaṃ daṣṭaṃ varjayet|
-----------------------------------------------| ākhunā daṣṭamātrasya daṃśaṃ kāṇḍena dāhayet||16|| darpaṇonāthavā, tīvrarujā syātkarṇikā'nyathā| -----------------------------------------------|17|
Sa. ākhunā daṣṭamātrasya narasya sato daṃśaṃ kāṇḍena dāhayet| darpaṇena vā dāhayet| anyathā-evamadagdhe sati, karṇikā dāruṇapīḍā syāt|
-----------------------------------------------| dagdhaṃ visrāvayeddaṃśaṃ pracchitaṃ ca pralepayet||17|| śirīṣarajanīvakrakuṅkumāmṛtavallibhiḥ| -----------------------------------------------|18|
Sa. daṃśaṃ dagdhaṃ pracchitaṃ visrāvayet| śirīṣabījādibhiḥ pralepayecca|
-----------------------------------------------| agāradhūmamañjiṣṭhārajanīlavaṇottamaiḥ||18|| lepo jayatyākhuviṣaṃ karṇikāyāśca pātanaḥ| -----------------------------------------------|19|
Sa. agāradhūmādiko lepo hyayaṃ mūṣikaviṣaṃ hanti| karṇikāṃ ca pātayati|
-----------------------------------------------| tato'mlaiḥ kṣālayitvā'nu toyairanu ca lepayet||19|| pālindīśvetakaṭabhībilvamūlaguḍūcibhiḥ| anyaiśca viṣaśophaghnaiḥ sirāṃ vā mokṣayeddrutam||20||
Sa. anantaramamlaiḥ kṣālayitvā'nu jalaiḥ kṣālayet| paścāt pālindyādibhiraparaiśca viṣaghnaiḥ śvayathughnaiśca lepayet| athavā śīghraṃ sirāṃ vyadhayet| pālindī-mālavikā trivṛt|
chardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayorapi| -----------------------------------------------|21|
Sa. nīlinīkvāthena chardanaṃ kāryam| śukākhyāṅkollayośca kvāthena vamanam| śukākhyaḥ-śirīṣaḥ|
-----------------------------------------------| kośātakyāḥ śukākhyāyāḥ phalaṃ jīmūtakasya ca||21|| madanasya ca sañcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṃ vamet| -----------------------------------------------|22|
Sa. kośātakyādīnāṃ phalāni sañcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṃ vamet|
-----------------------------------------------| vacāmadanajīmūtakuṣṭhaṃ va mūtrapeṣitam||22|| pūrvakalpena pātavyaṃ sarvonduraviṣāpaham| virecanaṃ trivṛnnīlītriphalākalka iṣyate||23||
Sa. vacādiṃ vā gomūtreṇa sañcūrṇya pūrvakalpena-dadhnā, pītvā sarvonduraviṣaṃ hanti| virecanaṃ trivṛtādikalka iṣyate|
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca| -----------------------------------------------|24|
Sa. śirovirecane śirīṣasya sāraḥ phalaṃ ca yojyam|
-----------------------------------------------| añjanaṃ gomayaraso vyoṣasūkṣmarajonvitaḥ||24||
Sa. gomayarasaścūrṇīkṛtastrikaṭukānvito'ñjanam|
kapitthatomayaraso madhumānavalehanam| -----------------------------------------------|25|
Sa. kapitthagomayarasaḥ samākṣiko'valehanam|
-----------------------------------------------| tandulīyakamūlena siddhaṃ pāne hitaṃ ghṛtam||25|| dviniśākaṭabhīraktāyaṣṭyāhvairvā'mṛtānvitaiḥ| āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpitthameva vā||26||
Sa. tandulīyakamūlena pakvaṃ sarpiḥ pāne hitam| dviniśādibhirvā sādhitaṃ ghṛtaṃ pāne hitam| athavā'rkamūlena siddhaṃ ghṛtaṃ pāne hitam| athavā pañcakāpitthasiddhaṃ sarpiḥ pāne hitam| kapitthasyemāni kāpitthāni,-mūlatvakpatrapuṣpaphalāni pañca, pañca ca tāni kāpitthāni ca, taiḥ siddhaṃ pañcakāpittham|
sinduvāraṃ nataṃ śigrubilvamūlaṃ punarnavā| vacāśvadaṃṣṭrājīmūtameṣāṃ kvāthaṃ samākṣikam||27|| pibecchālyodanaṃ dadhnā bhuñjāno mūṣikārditaḥ| -----------------------------------------------|28|
Sa. sinduvārādīnāṃ kvāthaṃ samākṣikaṃ pibet| mūṣikaviṣapīḍito dadhnā śālyodanaṃ bhuñjānaḥ|
-----------------------------------------------| takreṇa śarapuṅkhāyā bījaṃ sañcūrṇya vā pibet||28||
Sa. athavā śarapuṅkhāyā bījaṃ sañcūrṇya mathitena pibet|
aṅkollamūlakalko vā bastamūtreṇa kalkitaḥ| pānālepanayoryuktaḥ sarvākhuviṣanāśanaḥ||29||
Sa. aṅkolamūlakalko vā chāgamūtreṇa piṣṭaḥ pānalepanayoryuktaḥ sarvākhuviṣahā|
kapitthamadhyatilakatilāṅkollajaṭāḥ pibet| gavāṃ mūtreṇa, payasā mañjarīṃ tilakasya vā||30||
Sa. kapitthabījādikaṃ gomūtreṇa pibet| kṣīreṇa vā tilakamañjarīṃ pibet|
athavā sairyakānmūlaṃ sakṣaudraṃ tandulāmbunā| -----------------------------------------------|31|
Sa. sairyakamūlaṃ vā samākṣikaṃ jyeṣṭhāmbhasā pibet|
-----------------------------------------------| kaṭukālābuvinyastaṃ pītaṃ vā'mbu niśoṣitam||31||
Sa. athavā kaṭukālābuni jalaṃ nikṣiptaṃ rātristhitaṃ pītaṃ mūṣikaviṣanāśanaṃ syāt|
sinduvārasya mūlāni biḍālāsthi viṣaṃ natam| jalapiṣṭo'gado hanti nasyādyairākhujaṃ viṣam||32||
Sa. sinduvāramūlādiko jalapiṣṭo'gado nasyādyairmūṣikaviṣaṃ hanti|
saśeṣaṃ mūṣikaviṣaṃ prakupyatyabhradarśane| yathāyathaṃ vā kāleṣu doṣāṇāṃ vṛddhihetuṣu||33||
Sa. mūṣikaviṣaṃ kiñciccheṣaṃ jaladonnatau kupyati| athavā vātādīnāṃ yathāsvaṃ kāleṣu vṛddhikāraṇeṣu prakupyati|
tatra sarve yathāvasthaṃ prayojyāḥ syurupakramāḥ| yathāsvaṃ ye ca nirdiṣṭāstathā dūṣīviṣāpahāḥ||34||
Sa. tatrāvasthāvaśādupakramāḥ sarve yathāyogaṃ prayojyāḥ syuḥ| ye ca dūṣīviṣaghnāḥ nirdiṣṭāste ca prayojyāḥ
daṃśaṃ tvalarkadaṣṭasya dagdhamuṣṇena sarpiṣā| pradihyādagadaistaistaiḥ purāṇaṃ ca ghṛtaṃ pibet||35||
Sa. alarkadaṣṭasya daṃśamuṣṇena ghṛtena dagdhamagadaistaistaiḥ pūrvoktaiḥ, lepayet| purāṇaṃ ca sarpiḥ pibet|
arkakṣīrayutaṃ cāsya yojyamāśu virecanam| -----------------------------------------------|36|
Sa. arkakṣīrānvitaṃ cāsya virecanaṃ kṣipraṃ yojyam|
-----------------------------------------------| aṅkollottaramūlāmbu tripalaṃ sahaviḥpalam||36|| pibetsadhattūraphalāṃ śvetāṃ vā'pi punarnavām| -----------------------------------------------|37|
Sa. aṅkollottaramūlajalaṃ palatrayamātraṃ saghṛtapalaṃ pibet| dhattūraphalayutāṃ śvetāṃ vā punarnavāṃ jalena pibet|
-----------------------------------------------| aikadhyaṃ palalaṃ tailaṃ rūpikāyāḥ payo guḍaḥ||37|| bhinatti viṣamālarkaṃ ghanavṛndamivānilaḥ| -----------------------------------------------|38|
Sa. bhṛṣṭatilacūrṇaṃ, tailaṃ, rūṣikāyāḥ-arkasya kṣīraṃ, guḍaḥ, ekatra miśritaṃ prakṛtatvājjalena pītaṃ viṣamalarkaṃ bhinatti| payodaughamiva vāyuḥ|
-----------------------------------------------| samantraṃ sauṣadhīratnaṃ snapanaṃ ca prayojayet||38||
Sa. mantrānvitamauṣadhīratnayutaṃ snapanaṃ ca kārayet| ["aṣṭottaraśataṃ vārān siddhamantrābhimantritaiḥ| aṣṭottaraśatonmānaiḥ puṣpamālāvaguṇṭhitaiḥ|| gocarmamātrake lipte jvalite'gnau kuśāstṛte| sthaṇḍile saritastīre snānaṃ vā'sya catuṣpathe|| alarkādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa| alarkajuṣṭametanme nirviṣaṃ kuru mā cirāt|| svāheti mantro'larkārte sarvakarmasu śasyate|" iti vṛddhavāgbhaṭāt (saṃ.u. a. 46)|]
catuṣpādbhirdvipādbhirvā nakhadantaparikṣatam| śūyate pacyate rāgajvarasrāvarujānvitam||39||
Sa. catuṣpādbhiḥ-dantyaśvaprabhṛtibhiḥ prāṇibhiḥ, dvipādbhiḥ-manuṣyamayūrakukkuṭādibhiḥ, vā nakhaparikṣataṃ dantaparikṣataṃ ca śūyate pacyate ca rāgādyanvitam|
somavalko'śvakarṇaśca gojihvā haṃsapādikā| rajanyau gairikaṃ lepo nakhadantaviṣāpahaḥ|40| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne mūṣikālarkaviṣapratiṣedho nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ|38|
Sa. khadirādibhirlepo nakhadantaviṣaghnaḥ iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne mūṣikālarkaviṣapratiṣedho nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 38|| iti viṣatantraṃ nāma ṣaṣṭamaṅgaṃ samāptam