------------------|1|
Sa. viṣaprakramāt kīṭalūtādicikitsitaṃ vakti-
athātaḥ kīṭalūtādiviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sarpāṇāmeva viṇmūtraśukrāṇḍaśavakothajāḥ| doṣairvyastaiḥ samastaiśca yuktāḥ kīṭāścaturvidhāḥ||1||
Sa. sarpāṇāṃ-pūrvoktānāṃ, viṇmūtrādijāḥ kīṭā doṣaiḥ pṛthagyuktāstriprakārāḥ samuditaiśca yuktā iti catuḥ prakārāḥ syuḥ|
daṣṭasya kīṭairvāyavyairdaṃśastodarujolbaṇaḥ| -----------------------------------------------|2|
Sa. teṣu madhye vāyavyaiḥ-vātalaiḥ kīṭaiḥ, daṣṭasya daṃśastodarujādhiko bhavet|
-----------------------------------------------| āgneyairalpasaṃsrāvo dāharāgavisarpavān||2|| pakvapīluphalaprakhyaḥ kharjūrasadṛśo'thavā| -----------------------------------------------|3|
Sa. āgneyaiḥ kīṭairdaṣṭasya daṃśo'lpasrāvādimān syāt| pakvapīluphalanibhaḥ kharjūrasadṛśo vā syāt|
-----------------------------------------------| kaphādhikarimandarujaḥ pakvodumbarasannibhaḥ||3||
Sa. kaphādhikaiḥ kīṭairdaṣṭasya daṃśo mandarujaḥ pakvodumbarasadṛśaḥ|
srāvāḍhyaḥ sarvaliṅgastu vivarjyaḥ sānnipātikaiḥ| -----------------------------------------------|4|
Sa. sānnipātikaiḥ-tridoṣādhikaiḥ kīṭaiḥ, daṣṭasya daṃśaḥ srutyadhikaḥ sarvaliṅgaḥ| sa ca varjyo-nopakramaṇīyaḥ|
-----------------------------------------------| vegāśca sarpavacchopho vardhiṣṇurvisraraktatā||4|| śirokṣigauravaṃ mūrcchā bhramaḥ śvāso'tivedanā| -----------------------------------------------|5|
Sa. vegāśca sarpavatkīṭeṣu syuḥ| tathā śvayathurvardhanasvabhāvo visraśoṇitatvaṃ ca mūrdhanetragurutvaṃ mūrcchādyāśca syuḥ|
-----------------------------------------------| sarveṣāṃ karṇikā śopho jvaraḥ kaṇḍūrarocakaḥ||5||
Sa. karṇikādyāśca sarveṣāṃ daṃśānāṃ syuḥ|
vṛścikasya viṣaṃ tīkṣṇamādau dahati vahnivat| ūrdhvamārohati kṣipraṃ daṃśe paścāttu tiṣṭhati||6|| daṃśaḥ sadyo'tiruk śyāvastudyate sphuṭatīva ca| -----------------------------------------------|7|
Sa. vṛścikasya tīkṣṇaṃ viṣaṃ bhavati| tacca prathamamagniriva dahati| upariṣṭādāśvevārohati| paścācca daṃśe tiṣṭhati| daṃśo vṛścikasambandhī sadyo'tirugādiḥ syāt| tudyate sphuṭatīva ca| tudyata iti karmakartari taṅ|
-----------------------------------------------| te gavādiśakṛtkothāddigdhadaṣṭādikothataḥ||7|| sarpakothācca sambhūtā mandamadhyamahāviṣāḥ| -----------------------------------------------|8|
Sa. te-vṛścikāḥ, gavādiśakṛtkothāt viṣadigdhadaṣṭādi kothāt sarpakothācca sambhūtā yathāsaṅkhyaṃ mandaviśā madhyaviṣā mahāviṣāśca syuḥ|
-----------------------------------------------| mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvāḥ rūkṣāḥ karburamecakāḥ||8|| romaśā bahuparvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ| -----------------------------------------------|9|
Sa. mandaviṣāḥ kīṭāḥ pītādiguṇāḥ| romaśā iti "lomādi" ityādinā śaḥ|
-----------------------------------------------| dhūmrodarāstriparvāṇo madhyāstu kapilāruṇāḥ||9|| piśaṅgāḥ śabalāścitrāḥ śoṇitābhā------------| -----------------------------------------------|10|
Sa. madhyaviṣāstu kapilādiguṇāḥ|
-------------------------------mahāviṣāḥ| agnyābhā-dvyekaparvāṇo raktāsitasitodarāḥ||10||
Sa. mahāviṣā darbhadūrvāsadṛśā dviparvāṇa ekaparvāṇo vā| raktodarāḥ kecitkṛṣṇodarāḥ kecitsitodarāśca|
tairdaṣṭaḥ śūnarasanaḥ stabdhagātro jvarārditaḥ| khairvaman śoṇitaṃ kṛṣṇamindriyārthānasaṃvidan||11|| svidyan mūrcchan viśuṣkāsyo vihvalo vedanāturaḥ| viśīryamāṇamāṃsaśca prāyaśo vijahātyasūn||12||
Sa. taiḥ-mahāviṣaiḥ, daṣṭaḥ san śūnajihvādiḥ syāt| tathedamidaṃ kurvannīdṛśaḥ san prāyaśo jīvitaṃ tyajati|
ucciṭiṅgastu vaktreṇa daśatyabhyadhikavyathaḥ| sādhyato vṛścikāt stambhaṃ śephaso hṛṣṭaromatām||13|| karoti sekamaṅgānāṃ daṃśaḥ śītāmbuneva ca| uṣṭradhūmaḥ sa evokto rātricārācca rātrikaḥ||14||
Sa. ucciṭiṅgākhyo vṛściko vaktreṇa daśati| sādhyāddṛścikādatiriktavyathaḥ| tathā stambhaṃ karoti meḍhrasya| tathā hṛṣṭaromatāṃ-romaharṣaṃ, karoti| tathā daṃśaśca śiśirajaleneva sekamaṅgānāṃ vidhatte| sa evoṣṭradhūmakaḥ kathitaḥ| rātricaraṇācca rātrikaḥ sa evoktaḥ|
vātapittottarāḥ kīṭāḥ, ślaiśmikāḥ kaṇabhondurāḥ| prāyo vātolbaṇaviṣā vṛścikāḥ soṣṭradhūmakāḥ||15||
Sa. kīṭā vātapittādhikāḥ| kaṇabhondurāḥ śleṣmolbaṇāḥ| prāyeṇa vṛścikā vātolbaṇaviṣā uṣṭradhūmakāśca|
yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ pratarkayet| tasya tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||16||
Sa. yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ jñāyate, tasya tasya doṣasya bheṣajairviparītaguṇaiḥ kriyāṃ vidadhīta|
hṛtpīḍordhvānilastambhaḥ śirāyāmo'sthiparvaruk| ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā vātike viṣe||17||
Sa. vātike viṣe hṛtpīḍādayaḥ syuḥ|
saṃjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā| māṃsāvadaraṇaṃ śopho raktapītaśca paittike||18||
Sa. pittolbaṇe saṃjñānāśādayaḥ syuḥ|
chardyarocakahṛllāsaprasekotkleśapīnasaiḥ| saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṃ viṣam||19||
Sa. kaphādhikaṃ viṣaṃ chardyādibhirjānīyāt|
piṇyākena vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike| svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca vidhirhitaḥ||20||
Sa. vātike viṣe piṇyākena vraṇalepo yojyaḥ, tailābhyaṅgaśca nāḍyādibhiśca svedo bṛṃhaṇaśca vidhiḥ smṛtaḥ|
paittikaṃ stambhayetsekaiḥ pradehaiścātiśītalaiḥ| -----------------------------------------------|21|
Sa. pittādhikaṃ viṣaṃ sekādibhiratiśiśiraiḥ stambhayet|
-----------------------------------------------| lekhanacchedanasvedavamanaiḥ ślaiṣmikaṃ jayet||21||
Sa. ślaiṣmikaṃ lekhanādyairjayet|
kīṭānāṃ triprakārāṇāṃ traividhyena kriyā hitā| svedālepanasekāṃstu koṣṇān prāyo'vacārayet||22|| anyatra mūrcchitāddaṃśapākataḥ kothato'thavā| -----------------------------------------------|23|
Sa. kīṭānāṃ trividhānāṃ yathāsvaṃ trividhaiva cikitsā hitā| svedādīṃśca prāyeṇa koṣṇān kuryāt| mūrcchitaṃ naraṃ daṃśapākaṃ ca varjayitvā tathā daṃśakothaṃ ca hitvā|
-----------------------------------------------| nṛkeśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo jīrṇaśca dhūpanam||23|| viṣadaṃśasya sarvasya kāśyapaḥ paramabravīt| -----------------------------------------------|24|
Sa. narakacādayo dhūpanaṃ sarvasya viṣadaṃśasya paraṃ hitamiti bhagavān kāśyapo'vādīt|
-----------------------------------------------| viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ kuryātsaṃśodhanāni ca||24||
Sa. tathā viṣaghnaṃ vidhiṃ sakalaṃ vidadhyāt| saṃśodhanāni ca kuryāt|
sādhayetsarpavaddaṣṭān viṣograiḥ kīṭavṛścikaiḥ| -----------------------------------------------|25|
Sa. viṣograiḥ kīṭavṛścikairdaṣṭān sarpavatsādhayet|
-----------------------------------------------| tandulīyakatulyāṃśāṃ trivṛtāṃ sarpiṣā pibet||25|| yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṃ na kailāsa ivānilaiḥ| -----------------------------------------------|26|
Sa. trivṛtāṃ tandulīyakasamāṃ ghṛtena naraḥ pibet| evaṃ kīṭaviṣaiśca kampaṃ-kṣobhaṃ, na yāti| kailāsa iva vāyubhiḥ|
-----------------------------------------------| kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe kīṭaviṣāpahaḥ||26||
Sa. śuddhe sati kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ kīṭaviṣaghnaḥ|
muktālepo varaḥ śophatodadāhajvarapraṇut| -----------------------------------------------|27|
Sa. mauktikalepaḥ śreṣṭhaḥ śophādighnaḥ|
-----------------------------------------------| vacā hiṅgu viḍaṅgāni saindhavaṃ gajapippalī||27|| pāṭhā prativiṣā vyoṣaṃ kāśyapena vinirmitam| daśāṅgamagadaṃ pītvā sarvakīṭaviṣaṃ jayet||28||
Sa. vacādikadaśadravyanirmitatvāt daśāṅgamagadaṃ kāśyapena nirmitaṃ pītvā sarvaṃ kīṭaviṣaṃ hanti|
sadyo vṛścikajaṃ daṃśaṃ cakratailena secayet| vidārigandhāsiddhena kavoṣṇenetareṇa vā||29|| lavaṇottamayuktena sarpiṣā vā punaḥ punaḥ| siñcetkoṣṇāranālena sakṣīralavaṇena vā||30||
Sa. vṛścikotthaṃ daṃśaṃ sadya eva cakratailena secayet| śāliparṇīsiddhena vā itareṇa-cakratailena, koṣṇena vā secayet| saindhavānvitena vā''jyena muhurmuhuḥ siñcet| kavoṣṇena kāñjikena dugdhasaindhavānvitena vā siñcet|
upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalko'jājyāḥ sasaindhavaḥ| -----------------------------------------------|31|
Sa. jīrakakalkaḥ saindhavayukto ghṛtena bhṛṣṭa upanāhaḥ syāt|
-----------------------------------------------| ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayet||31|| rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ| -----------------------------------------------|32|
Sa. ā- samantato, daṃśaṃ sveditaṃ pracchāya cūrṇai rajanyādijairgharṣayet|
-----------------------------------------------| mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam||32|| lepaḥ sukhoṣṇaśca hitaḥ piṇyāko gomayo'pi vā| -----------------------------------------------|33|
Sa. bījapūrāmlagomūtrapiṣṭaṃ surasāpuṣpaṃ lepaḥ syāt| tathā sukhoṣṇaḥ piṇyāko gomayo vā lepo hitaḥ|
-----------------------------------------------| pāne sarpirmadhuyutaṃ kṣīraṃ vā bhūriśarkaram||33||
Sa. pāne haiyaṃgavīnaṃ kṣaudrayuktaṃ, dugdhaṃ vā prabhūtasitaṃ, hitam|
pārāpataśakṛt pathyā tagaraṃ viśvabheṣajam| bījapūrarasonmiśraḥ paramo vṛścikāgadaḥ||34||
Sa. pārāpataśakṛtādibhiḥ phalapūrarasasaṃyuktaḥ śreṣṭho vṛścikāgadaḥ|
saśaivaloṣṭradaṃṣṭrā ca hanti vṛścikajaṃ viṣam| -----------------------------------------------|35|
Sa. karabhadaṃṣṭrā śaivālayutā vṛścikaviṣaghnī| ["sasaindhavoṣṭradaṃṣṭrā ca hanti vṛścikajaṃ viṣam| manohvā saindhavaṃ hiṅgu mālatī pallavāni ca|| gośakṛdrasapiṣṭeyaṃ gulikā vṛścikārdite| laśuno maricaṃ hiṅgu surasaṃ viśvabheṣajam|| arkakṣīreṇa guṭikā vṛścikārditaśaṅkarī|" vṛddhavāgbhaṭāt (saṃ. u. a. 43)| ]
-----------------------------------------------| hiṅgunā haritālena mātuluṅgarasena ca||35|| lepāñjanābhyāṃ guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā| -----------------------------------------------|36|
Sa. hiṅguharitāle sabījapūrarase lepāñjanābhyāṃ gulikā paraṃ vṛścikaviṣahṛt|
-----------------------------------------------| karañjārjunaśelūnāṃ kaṭabhyāḥ kuṭajasya ca||36|| śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṃśalepanam| -----------------------------------------------|37|
Sa. karañjādīnāṃ puṣpāṇi mastunā daṃśalepaḥ|
-----------------------------------------------| yo muhyati praśvasiti pralapatyugravedanaḥ||37|| tasya pathyāniśākṛṣṇāmañjiṣṭhātiviṣoṣaṇam| sālābuvṛntaṃ vārtākarasapiṣṭaṃ pralepanam||38||
Sa. yo naro muhyatyādīn vidhatte, tathā dāruṇapīḍaḥ, tasya pathyādikaṃ vārtākarasapiṣṭaṃ pralepanaṃ kāryam|
sarvatra cogrāliviṣe pāyayeddadhisarpiṣī| vidhyetsirāṃ vidadhyācca vamanāñjananāvanam| uṣṇasnigdhāmlamadhuraṃ bhojanaṃ cānilāpaham||39||
Sa. sarvasmin sudāruṇe vṛścikaviṣe dadhisarpiṣī pāyayet| sirāṃ ca vidhyet| vamanādikaṃ ca kuryāt| uṣṇaguṇādikaṃ ca bhojanaṃ vātaghnaṃ hitam|
nāgaraṃ gṛhakapotapurīṣaṃ bījapūrakaraso haritālam| saindhavaṃ ca vinihantyagado'yaṃ lepato'likulajaṃ viṣamāśu||40||
Sa. nāgarādikamayamagado lepena vṛścikaviṣaṃ śīghraṃ parākaroti| svāgatāvṛttam|
ante vṛścikadaṣṭānāṃ samudīrṇe bhṛṣaṃ viṣe| viṣeṇālepayeddaṃśamucciṭiṅge'pyayaṃ vidhiḥ||41||
Sa. saṃ-vṛścikadaṣṭānāmante bhṛśaṃ samudīrṇe viṣe viṣeṇa daṃśamālepayet| ucciṭiṅgasaṃjñe'pyeṣaiva cikitsā|
nāgapurīṣacchatraṃ rohiṣamūlaṃ ca śelutoyena| kuryādguṭikāṃ lepādiyamaliviṣanāśanī śreṣṭhā||42||
Sa. gajapurīṣacchatraṃ kattṛṇamūlaṃ ca śleṣmātakajalena guṭikāṃ vidadhīta| eṣā ca lepena paraṃ vṛścikaviṣaghnī| [āryā}
arkasya dugdhena śirīṣabījaṃ trirbhāvitaṃ pippalīcūrṇamiśram| eṣo'gado hanti viṣāṇi kīṭabhujaṅgalūtonduravṛścikānām||43||
Sa. arkakṣīreṇa śirīṣabījaṃ trīn vārān bhāvitaṃ pippalīrajoyutamagadaḥ kīṭādīnāṃ viṣāṇi hanti|
śirīṣapuṣpaṃ sakarañjabījaṃ kāśmīrajaṃ kuṣṭhamanaḥśile ca| eṣo'gado rātrikavṛścikānāṃ saṃkrāntikārī kathito jinena||44||
Sa. śirīṣakusumādikameṣo'gado rātrikavṛścikānāṃ viṣakrāntikṛd bhagavatā jinenoktaḥ| upajātivṛtte|
kīṭebhyo dāruṇtarā lūtāḥ ṣoḍaśa tā jaguḥ| aṣṭāviṃśatirityeke tato'pyanye tu bhūyasīḥ||45|| sahasraraśmyanucarā vadantyanye sahasraśaḥ| bahūpadravarupā tu lūtaikaiva viṣātmikā||46||
Sa. kīṭebhyo'pi ghorā lūtāḥ| tāśca munayaḥ ṣoḍaśasaṃkhyā adhyagīṣan| anye aṣṭāviṃśatirulūtā ityavocan| tato'pyapare bahutarā ācakhyuḥ| anye tu raveranucarāḥ sahasraśo vadanti| iti nānāmatamuktvā svamataṃ yuktyā sarvamatānugrāhi vakti| anekopadravasvabhāvatvenaikaiva lūtā viṣātmikā|
rūpāṇi nāmatastasyā durjñeyānyatisaṅkarāt| nāsti sthānavyavasthā ca doṣato'taḥ pracakṣate||47||
Sa. nāmnā yāni rūpāṇi, tāni tasyā atisaṅkarāddhetordurjñānāni| sthānavyavasthā'pi nāsti| tasmāddoṣavaśena bhaṇiṣyate|
kṛcchrasādhyā pṛthagdoṣairasādhyā nicayena sā| -----------------------------------------------|48|
Sa. pṛthagdoṣairlūtā kṛcchrasādhyā, sannipātena cāsādhyā|
-----------------------------------------------| taddaṃśaḥ paittiko dāhatṛṭsphoṭajvaramohavān||48|| bhṛśoṣmā raktapītābhaḥ kledī drākṣāphalopamaḥ| -----------------------------------------------|49|
Sa. tasyā daṃśaḥ paittiko dāhādimān bhṛśoṣmā pītaraktābhaḥ kledavān drākṣāphalākāraḥ syāt|
-----------------------------------------------| ślaiṣmikaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ parūṣakaphalākṛtiḥ||49|| nidrāṃ śītajvaraṃ kāsaṃ kaṇḍūṃ ca kurute bhṛśam| -----------------------------------------------|50|
Sa. ślaiṣmiko lūtādaṃśaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuvarṇaḥ parūṣakaphalanibho nidrādīnatiśayena karoti|
-----------------------------------------------| vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ parvabhedajvarapradaḥ||50||
Sa. vātiko daṃśaḥ paruṣasparśaḥ syāvastathā parvabhedajvarakṛt|
tadvibhāgaṃ yathāsvaṃ ca doṣaliṅgairvibhāvayet| -----------------------------------------------|51|
Sa. tāsāṃ vibhāgaṃ doṣāṇāṃ lakṣaṇairyathāyogaṃ lakṣayet|
-----------------------------------------------| asādhyāyāṃ tu hṛnmohaśvāsahidhmāśirograhāḥ||51|| śvetapītāsitāraktāḥ piṭikāḥ śvayathūdbhavaḥ| vepathurvamathurdāhastṛḍāndhyaṃ vakranāsatā||52|| śyāvauṣṭhavaktradantatvaṃ pṛṣṭhagrīvāvabhañjanam| pakvajambūsavarṇaṃ ca daṃśātsravati śoṇitam||53|| sarvā'pi sarvajā prāyo vyapadeśastu bhūyasā| -----------------------------------------------|54|
Sa. āsādhyāyāṃ lūtāyāṃ hṛnmohādyāḥ syuḥ| śvetādiguṇāḥ piṭikāstathā śvayathvādyāśca| daṃśād raktaṃ pakvajambūnibhaṃ sravati| saṃ-sarvā ca lūtā tridoṣajaiva| bāhulyena tu vyapadeśaḥ|
-----------------------------------------------| tīkṣṇamadhyāvaratvena sā tridhā hantyupekṣitā||54|| saptāhena daśāhena pakṣeṇa ca paraṃ kramāt| -----------------------------------------------|55|
Sa. sā ca lūtā tīkṣṇādibhedena triprakārā| upekṣitā ca satī yathāsaṅkhyaṃ daśāhena pakṣeṇa ca hanti|
-----------------------------------------------| lūtādaṃśaśca sarvo'pi dadrumaṇḍalasannibhaḥ||55|| sito'sito'ruṇaḥ pītaḥ śyāvo vā mṛdurunnataḥ| madhye kṛṣṇo'thavā śyāvaḥ paryante jālakāvṛtaḥ||56|| visarpavāṃschophayutastapyate bahuvedanaḥ| jvarāśupākavikledakothāvadaraṇānvitaḥ||57|| kledena yatspṛśatyaṅgaṃ tatrāpi kurute vraṇam| -----------------------------------------------|58|
Sa. sarvaśca lūtādaṃśo dadrumaṇḍalākāraḥ sitādivarṇo mṛdurunnato madhye kṛṣṇavarṇaḥ śyāvavarṇo vā parito jālakavṛto visarpādimān syāt| tathā tapyate'nekarujaḥ| tathā jvarādiyutaḥ| tathā ca daṃśaḥ kledena yadyadaṅgaṃ spṛśet tatra tatra ca vraṇaṃ vidadhāti|
-----------------------------------------------| śvāsadaṃṣṭrāśakṛnmūtraśukralālānakhārtavaiḥ||58|| aṣṭābhirudvamatyeṣā viṣaṃ vaktrādviśeṣataḥ| -----------------------------------------------|59|
Sa. śvāsādibhiraṣṭābhireṣā lūtā viṣamudvamati| vaktreṇa viśeṣeṇa|
-----------------------------------------------| lūtā nābherdaśatyūrdhvamūrdhvaṃ cādhaśca kīṭakāḥ||59|| taddūṣitaṃ ca vastrādi dehe pṛktaṃ vikārakṛt| -----------------------------------------------|60|
Sa. nābherūrdhvaṃ lūtā daśati| ūrdhvamadhastācca kīṭā daśanti| daśatīti "daṃśasañjasvañjāṃ śapi" iti nalopaḥ| tayā-lūtayā dūṣitaṃ, vastrāsanādi śarīre lagnaṃ vikārakṛt|
-----------------------------------------------| dinārdhaṃ lakṣyate naiva daṃśo lūtāviṣodbhavaḥ||60|| sūcīvyadhavadābhāti tato'sau prathame'hani| avyaktavarṇaḥ pracalaḥ kiñcitkaṇḍūrujānvitaḥ||61||
Sa. lūtāviṣajo daṃśo dinārdhaṃ na lakṣyata eva| tataḥ-anantaraṃ, asau-daṃśaḥ, prathame dine sūcīvyadhatulya ābhāti| avyaktavarṇaḥ prakarṣeṇa calo manākkaṇḍūrugyutaśca|
dvitīye'bhyunnato'nteṣu piṭikairiva vā''citaḥ| vyaktavarṇo nato madhye kaṇḍūmān granthisannibhaḥ||62||
Sa. dvītīye'hanyabhyunnato'nteṣu piṭikairiva vā''cito vyaktavarṇo madhye nataḥ sakaṇḍūrgranthinibhaḥ|
tṛtīye sajvaro romaharṣakṛdraktamaṇḍalaḥ| śarāvarūpastodāḍhyo romakūpeṣu sāsravaḥ||63||
Sa. tṛtīye'hani jvarānvito romāñcakṛdraktamaṇḍalaḥ śarāvākāro'dhikavyatho romakūpeṣu srāvavān|
mahāṃścaturthe śvayathustāpaśvāsabhramapradaḥ| -----------------------------------------------|64|
Sa. caturthe vāsare mahāṃśchophastāpādikṛt|
-----------------------------------------------| vikārān kurute tāṃstān pañcame viṣakopajān||64||
Sa. pañcame dine tāṃstān-pūrvoktān, viṣakopajān vikārān vidhatte|
ṣaṣṭhe vyāpnoti marmāṇi----------------------| ------------------------------------------------|65|
Sa. ṣaṣṭhe dine marmāṇyaśnute|
--------------------------saptame hanti jīvitam| -----------------------------------------------|65|
Sa. saptame divase jīvitaṃ hanti|
-----------------------------------------------| iti tīkṣṇaṃ viṣaṃ, madhyaṃ hīnaṃ ca vibhajedataḥ||65||
Sa. iti-evaṃrūpaṃ, tīkṣṇaṃ viṣam| madhyaṃ hīnaṃ vā'to nirūpya lakṣayet|
ekaviṃśatirātreṇa viṣaṃ śāmyati sarvathā| -----------------------------------------------|66|
Sa. saṃ-sarvathā ekaviṃśatirātreṇa viṣaṃ śamaṃ yāti|
-----------------------------------------------| athāśu lūtādaṣṭasya śastreṇādaṃśamuddharet||66|| dahecca jāmbavauṣṭhādyairna tu pittottaraṃ dahet| -----------------------------------------------|67|
Sa. saṃ-atheti maṅgale| kṛtamaṅgalasya lūtādaṣṭasya, ā-samantāt, daṃśaṃ kṣipraṃ śastreṇoddharet| jāmbvauṣṭhādibhiśca dahet, pittādhikaṃ varjayitvā|
-----------------------------------------------| karkaśaṃ bhinnaromāṇaṃ marmasandhyādisaṃśritam||67|| prasṛtaṃ sarvato daṃśaṃ na chindīta dahenna ca| -----------------------------------------------|68|
Sa. saṃ-karkaśādiguṇaṃ daṃśaṃ daṃśaṃ na chindyāt na ca dahet|
-----------------------------------------------| lepayeddagdhamagadairmadhusaindhavasaṃyutaiḥ||68|| suśītaiḥ secayeccānu kaṣāyaiḥ kṣīrivṛkṣajaiḥ| -----------------------------------------------|69|
Sa. dagdhaṃ daṃśamagadairmākṣikasaindhavānvitairlepayet| paścāt kṣīrivṛkṣajaiḥ kaṣāyairatiśiśiraiḥ secayecca|
-----------------------------------------------| sarvato'paharedraktaṃ śṛṅgādyaiḥ sirayā'pi vā||69|| sekalepāstataḥ śītā bodhiśleṣmātakākṣakaiḥ| -----------------------------------------------|70|
Sa. sarvato raktaṃ visrāvayecchṛṅgādibhiḥ| anantaraṃ sekālepāśca śiśirā hitāḥ pippalādibhiḥ|
-----------------------------------------------| phalinīdviniśākṣaudrasarpirbhiḥ padmakāhvayaḥ||70|| aśeṣalūtākīṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ| -----------------------------------------------|71|
Sa. phalinyādiko'yaṃ padmakasaṃjño'gadaḥ sārvakārmikaḥ| aśeṣakriyāsu(?) lūtākīṭānāṃ hitaḥ|
-----------------------------------------------| haridrādvayapattaṅgamañjiṣṭhānatakesaraiḥ||71|| sakṣaudrasarpiḥ pūrvasmādadhikaścampakāhvayaḥ| -----------------------------------------------|72|
Sa. haridrādvayādibhiḥ kṣaudraghṛtānvitaścampakanāmā'gadaḥ pūrvasmādadhikaḥ|
-----------------------------------------------| tadvadgomayaniṣpīḍaśarkarāghṛtamākṣikaiḥ||72||
Sa. gośakṛnnīṣpīḍādibhiragadastadvat-pūrvaguṇaḥ|
apāmārgamanohvāladārvīdhyāmakagairikaiḥ| natailākuṣṭhamaricayaṣṭyāhvaghṛtamākṣikaiḥ||73|| agado mandaro nāma tathā'nyo gandhamādanaḥ| natarodhravacākaṭvīpāṭhailāpatrakuṅkumaiḥ||74||
Sa. apāmārgādibhiragado mandaro nāma| anyaśca-vakṣyamāṇo natādiḥ(dibhiḥ), gandhamādano nāma|
viṣaghnaṃ bahudoṣeṣu prayuñjīta viśodhanam| -----------------------------------------------|75|
Sa. bahudoṣeṣu nareṣu viṣaghnaṃ viśodhanaṃ prayuñjīta|
-----------------------------------------------| yaṣṭyāhvamadanāṅkollajālinīsinduvārikāḥ||75|| kaphe jyeṣṭhāmbunā pītvā viṣamāśu samudvamet| śirīṣapatratvaṅmūlaphalaṃ vā'ṅkollamūlavat||76||
Sa. kaphe yaṣṭyāhvādīni tandulodakena pītvā viṣaṃ kṣipramudvamet| athavā śirīṣapatrādikamaṅkollamūlayutaṃ jyeṣṭhāmbhasā pītvodvamet|
virecayecca triphalānīlinītrivṛtādibhiḥ| -----------------------------------------------|77|
Sa. triphalādibhirvirecayecca|
-----------------------------------------------| nivṛtte dāhaśophādau karṇikāṃ pātayed vraṇāt||77||
Sa. dāhādāvupaśānte sati vraṇāt karṇikāṃ pātayet|
kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ| trivṛtā saindhavaṃ dantī karṇikāpātanaṃ, tathā||78|| mūlamuttaravāruṇyā vaṃśanirlekhasaṃyutam| tadvacca saindhavaṃ kuṣṭhaṃ dantīkaṭukadaugdhikam||79|| rājakośātakīmūlaṃ, kiṇvo vā mathitodbhavaḥ| -----------------------------------------------|80|
Sa. kusumbhakusumādikaṃ dantīparyantaṃ karṇikāyāḥ pātanaṃ varam| uttamāraṇīmūlaṃ vaṃśanirlekhanayuktaṃ vā| saindhavādikaṃ pūrvaguṇam| takrajo vā kiṇvaḥ-upariṣṭāt phenābhaḥ, pūrvaguṇaḥ|
-----------------------------------------------| karṇikāpātasamaye bṛṃhayecca viṣāpahaiḥ||80||
Sa. karṇikāpātanakāle ca viṣaghnairbṛṃhayet|
snehakāryamaśeṣaṃ ca sarpiṣaiva samācaret| viṣasya vṛddhaye tailamagneriva tṛṇolupam||81||
Sa. lūtāyāmaśeṣaṃ snehane yatkāryaṃ-kartuṃ yogyaṃ, tad ghṛtenaiva kuryāt| yatastailaṃ viṣasya vṛddhaye, tṛṇolupamiva vahneḥ|
hrīberavaikaṅkatagopakanyāmustāśamīcandanaṭiṇṭukāni| śaivālanīlotpalavakrayaṣṭītvaṅgākulīpadmakarāṭhamadhyam||82|| rajanīghanasarpalocanākaṇaśuṇṭhīkaṇamūlacitrakāḥ| varuṇāguruvilbapāṭalīpicumandāmayaśelukesaram||83|| bilvacandananatotpalaśuṇṭhīpippalīniculavetasakuṣṭham| śuktiśākavarapāṭalibhārgīsinduvārakaraghāṭavarāṅgam||84|| pittakaphānilalūtāḥ pānāñjananasyalepasekena| agadavarā vṛttasthāḥ kugatīriva vārayantyete||85||
Sa. hrīberādikamindravajrāvṛttam| rajanyādikaṃ vailālīyaṃ vṛttam| bilvādikaṃ svāgatāvṛttam| ete trayogadavarā vṛttasthāḥ pittaśleṣmānilalūtāḥ kramāt pānādibhiḥ kugatīriva vārayanti| āryā|
rodhnaṃ sevyaṃ padmakaṃ padmareṇuḥ kālīyākhyaṃ candanaṃ yacca raktam| kāntāpuṣpaṃ dugdhinīkā mṛṇālaṃ lūtāḥ sarvā ghnanti sarvakriyābhiḥ|86| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kīṭalūtādiviṣapratiṣedho nāma sapta triṃśo'dhyāyaḥ|37|
Sa. rodhrādīni sarvābhiḥ-pānādibhiḥ kriyābhiḥ, sarvā lūtā ghnanti| śālinī| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne kīṭalūtādiviṣapratiṣedho nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 37||