36. sarpaviṣapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
------------|1|
Sa. viṣaprakramāt sarpaviṣapratiṣedhaṃ vivakṣurāha-
athātaḥ sarpaviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) darvīkarā maṇḍalino rājīmantaśca pannagāḥ| tridhā samāsato bhaumāḥ, bhidyante te tvanekadhā||1|| vyāsato yonibhedena nocyante'nupayoginaḥ| --------------------------------------------------------|2|
Sa. darvīkarādibhedena bujaṅgāḥ saṅkṣepeṇa triprakārā bhaumāḥ| te tu yonibhedena vistarato'nekadhā bhidyante| viśeṣāścehānupayogino yataḥ, tato na nigadyante|
--------------------------------------------------------| viśeṣādrūkṣakaṭukamamloṣṇaṃ svāduśītalam||2|| viṣaṃ darvīkarādīnāṃ kramādvātādikopanam| --------------------------------------------------------|3|
Sa. darvīkaramaṇḍalirājīmantasteṣāṃ viṣaṃ rūkṣādiguṇaṃ krameṇa ca vātapittakaphānāṃ kopanaṃ syāt| yadyapi viṣaṃ rūkṣādiguṇaṃ, tathā'pyatiśayārthaṃ punariha guṇakathanam| viśeṣācca viṣaṃ hyuṣṇameva kathitaṃ na śītalam|
--------------------------------------------------------| taruṇyamadhyavṛddhatve vṛṣṭiśītātapeṣu ca||3|| viṣolbaṇā bhavantyete vyantarā ṛtusandhiṣu| --------------------------------------------------------|4|
Sa. ete ca-darvīkarādyayaḥ, tāruṇyādiṣu yathākramaṃ vṛṣṭyādiṣu ca viṣolbaṇā bhavanti| vṛṣṭiśabdeneha śrāvaṇādayaścatvāro māsā gṛhītāḥ| evaṃ śītātapadyāścatvāro māsā gṛhītāḥ| vyantarāḥ-vijātayaḥ, ṛtusandhiṣu viṣādhikāḥ syuḥ| ṛtusandhiḥprāguktaḥ (hṛ. sū. a. 3/58)|
--------------------------------------------------------| rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ||4|| phaṇinaḥ śīghragatayaḥ sarpā darvīkarāḥ smṛtāḥ| --------------------------------------------------------|5|
Sa. rathāṅgādidhāriṇaḥ phaṇāvanto drutagatayo bhujaṅgā darvīkarā iti munibhiḥ smṛtāḥ|
--------------------------------------------------------| jñeyā maṇḍalino'bhogā maṇḍalairvividhaiścitāḥ||5|| prāṃśavo mandagamanāḥ-------------------------| --------------------------------------------------------|6|
Sa. abhogāḥ-alpabhogāḥ tathā nānāprakārairmaṇḍalaiścitāḥ prāṃśavo'śīghragatayo maṇḍalino vedyāḥ|
----------------------------rājīmantastu rājibhiḥ| snigdhā vicitravarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca citritāḥ||6||
Sa. snigdhābhā nānāprakārābhistiryagūrdhvagarājibhirvicitritā rājīmanto vedyāḥ|
vijātayo'dhunocyante - godhāsutastu gaudhero viṣe darvīkaraiḥ samaḥ| catuṣpād------------------------------------|7|
Sa. godhāputro gaudheraḥ| nanu, gaudhera iti nāmnaiva godhāsutaḥ pratyapādi| tathā ca "godhāyā ḍhrak" ityapatyārthavyutpādito'yam| satyamāha bhavān| yādṛcchikanāmaśaṅkānirāsāya tvetat| sa ca darvīkarairviṣeṇa tulyaḥ, taireva jātatvāt| catuṣpāt-catuṣpādo'sau|
--------------------------------------------------------| --------------------vyantarān vidyādeteṣāmeva saṅkarāt||7|| vyāmiśralakṣaṇāste hi sannipātaprakopanāḥ| --------------------------------------------------------|8|
Sa. vyantarāṃścaiteṣāmeva saṅkareṇa jānīyāt| yataśca te saṅkīrṇalakṣaṇāḥ| tasmāt sannipātaprakopānāḥ syuḥ|
--------------------------------------------------------| āhārārthaṃ bhayāt pādasparśādativiṣāt krudhaḥ||8|| pāpavṛttitayā vairāddevarṣiyamacodanāt| daśanti sarpāsteṣūktaṃ viṣādhikyaṃ yathottaram||9||
Sa. āhārādibhiḥ kāraṇairbhujaṅgā daśanti| teṣu yathottaraṃ viṣasyādhikyaṃ kathitam|
ādiṣṭāt kāraṇaṃ jñātvā pratikuryādyathāyatham| --------------------------------------------------------|10|
Sa. ādiṣṭāt sarpāt hetuṃ viditvā viditvā yathāsvaṃ cikitset|
--------------------------------------------------------| vyantaraḥ pāpaśīlatvānmārgamāśritya tiṣṭhati||10||
Sa. vyantaro bhujaṅgamaḥ pāpasvabhāvatvādvartma āśrityāste|
yatra lālāparikledamātraṃ gātre pradṛśyate| na tu daṃṣṭrākṛtaṃ daṃśaṃ tattuṇḍāhatamādiśet||11|| ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā vyālīḍhākhyamaśoṇitam| daṃṣṭrāpade sarakte dve vyāluptaṃ, trīṇi tāni tu||12|| māṃsacchedādavicchinnaraktavāhīni daṣṭakam| daṃṣṭrāpadāni catvāri tadvaddaṣṭanipīḍitam||13|| nirviṣaṃ dvayamatrādyamasādhyaṃ paścimaṃ vadet| --------------------------------------------------------|14|
Sa. yasmin kāye lālāparikledamātram upalabhyate, na punardaṃṣṭrākṛtaṃ daṃśam| tat-evaṃbhūtaṃ, tuṇḍāhataṃ kathayanti| ekaṃ daṃṣṭrāpadaṃ dve vā daṃṣṭrāpade raktavarjite tad vyālīḍhasaṃjñam| dve damṣṭrāpade saśoṇite vyāluptaṃ vidyāt| trīṇi tu daṃṣṭrāpadāni māṃsacchedāt santatāsravāhīni daṣṭakamādiśet| daṃṣṭrāpadāni catvāri tadvat-daṣṭakamiva, daṣṭanipīḍitaṃ syāt| eṣu madhye dvayamādikathitaṃ nirviṣaṃ vadet| paścimaṃ-daṣṭanipīḍitākhyaṃ, asādhyaṃ vadet| vyāluptadaṣṭakaṃ tu kṛcchrasādhyamityarthādgamyate|
--------------------------------------------------------| viṣaṃ nāheyamaprāpya raktaṃ dūṣayate vapuḥ||14|| raktamaṇvapi tu prāptaṃ vardhate tailamambuvat| --------------------------------------------------------|15|
Sa. sarpajaṃ viṣaṃ na śoṇitamaprāpya śarīraṃ dūṣayate, api tu prāpya| kintu raktaṃ stokamapi prāpya viṣaṃ vardhate| yathā tailaṃ jalaṃ prāpya prasarati tathaiva| āheyamiti "dṛtikukṣi" ityādinā bhavārthe ḍhañ|
--------------------------------------------------------| bhīrostu sarpasaṃsparśādbhayena kupito'nilaḥ||15|| kadācitkurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat| --------------------------------------------------------|16|
Sa. bhīroḥ-sabhayasya puṃsaḥ, sarpasaṃsparśāddhetoryadbhayaṃ tena vāyuḥ kruddhaḥ kadācicchophaṃ vidhatte| tat sarpāṅgābhihataṃ syāt|
--------------------------------------------------------| durgāndhakāre viddhasya kenaciddaṣṭaśaṅkayā||16|| viṣodvego jvaraścardirmūrcchā dāho'pi vā bhavet| glānirmoho'tisāro vā tacchaṅkāviṣamucyate||17||
Sa. durgāndhakāre kenacitprāṇinā viddhasya daṣṭaśaṅkayā viṣodvegādayaḥ syuḥ, tacchaṅkāviṣaṃ nigadyate|
tudyate saviṣo daṃśaḥ kaṇḍūśopharujanvitaḥ| dahyate grathitaḥ kiñcidviparītastu nirviṣaḥ||18||
Sa. saviṣo daṃśo vyathyate, kaṇḍvādiyuto dahyate, jālakavat kiñcit grathitaḥ| asmādviparītaśca nirviṣaḥ syāt|
pūrve darvīkṛtāṃ vege duṣṭaṃ śyāvībhavatyasṛk| śyāvatā tena vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ||19|| dvitīye granthayo vege, tṛtīye mūrdhni gauravam| dṛgrodho daṃśavikledaścaturthe ṣṭhīvanaṃ vamiḥ||20|| sandhiviśleṣaṇaṃ tandrā pañcame parvabhedanam| dāho hidhmā ca, ṣaṣṭhe tu hṛtpīḍā gātragauravam||21|| mūrcchā vipāko'tīsāraḥ, prāpya śukraṃ tu saptame| skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanam||22||
Sa. darvīkarāṇāṃ prathame viṣavege śyāvavarṇaṃ duṣṭaṃ ca raktaṃ syāt| tena ca-tādṛśā raktena, mukhanayanādau śyāvatā syāt| kīṭakāśca gātre sarpantīva| dvitīye viṣavege granthayaḥ syuḥ| tṛtīye śirogurutvādayaḥ syuḥ| caturthe ṣṭhīvanādayaḥ| pañcame sandhiviśleṣaṇaṃ tandrā parvabhedanaṃ dāho hikkā ca| ṣaṣṭhe ca vege hṛdayapīḍādyāḥ| saptame śukraṃ prāpya skandhādibhaṅgaḥ sarvaceṣṭānivartanaṃ syāt|
atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṃ pītībhavatyasṛk| tena pītāṅgatā dāho, dvitīye śvayathūdbhavaḥ||23|| tṛtīye daṃśavikledaḥ svedastṛṣṇā ca jāyate| caturthe jvaryate, dāhaḥ pañcame sarvagātragaḥ||24||
Sa. maṇḍalinā daṣṭasya prathame vege raktaṃ duṣṭaṃ pītībhavati| tena ca raktena pītāṅgatā dāhaśca| dvitīye śvayathūdbhūtiḥ| tṛtīye daṃśavikledādayaḥ| caturthe vege jvaro dāhaḥ| pañcame sarvaśarīragato dāhaḥ|
daṣṭasya rājilairduṣṭaṃ pāṇḍutāṃ yāti śoṇitam| pāṇḍutā tena gātrāṇāṃ, dvitīye gurutā'ti ca||25|| tṛtīye daṃśavikledo nāsikākṣimukhasravāḥ| caturthe garimā mūrdhno manyāstambhaśca, pañcame||26|| gātrabhaṅgo jvaraḥ śītaḥ śeṣayoḥ pūrvavadvadet| --------------------------------------------------------|27|
Sa. rājimatā duṣṭasya raktaṃ duṣṭaṃ pāṇḍutāṃ gaccati| tena hetunā gātrāṇāṃ pāṇḍutā| dvitīye vege'tigātragurutvam| tṛtīye daṃśavikledādayaḥ| caturthe mūrdhno garimādayaḥ| pañcame gātrabhaṅgādayaḥ| śeṣayoḥ-ṣaṣṭhasaptamayorlakṣaṇaṃ, pūrvavat-darvīkaravat, vadet|
--------------------------------------------------------| kuryātpañcasu vegeṣu cikitsāṃ, na tataḥ param||27||
Sa. pañcasu vegeṣu cikitsitaṃ kuryāt| na tu tasmātparam, asādhyatvāt|
jalāplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ| śītavātātapavyādhikṣuttṛṣṇāśramapīḍitāḥ||28|| tūrṇaṃ deśāntarāyātā vimuktaviṣakañcukāḥ| kuṣauṣadhīkaṇṭakavadye caranti ca kānanam||29|| deśaṃ ca divyādhyuṣitaṃ sarpāste'lpaviṣā matāḥ| --------------------------------------------------------|30|
Sa. jalāplutādayaḥ sarpā alpaviṣā jñeyāḥ| divyādhyuṣito deśo-yatra devatāḥ kṛtasannidhānāḥ, taṃ deśaṃ caranti| [ "śmaśānacaityavalmīkayajñāśrayasurālaye| catuṣpathe jalasthāne jīrṇodyāneṣu koṭhare|| kṣīradrume nimbatarau nirjhare girigahvare| cakravajragadākuntatriśūlāṅkajaṭādharāḥ|| raktāsyanayanā ye ca te syurāśīviṣopamāḥ| na teṣu kālaniyamo na ca vegeṣvanukramaḥ| mantratantrabalānnāpi prasahya vinivartanam|" vṛddhavāgbhaṭāt| ] (saṃ.u.a. 41)
--------------------------------------------------------| śmaśānaciticaityādau pañcamīpakṣasandhiṣu||30|| aṣṭamīnavamīsandhyāmadhyarātridineṣu ca| yāmyāgneyamaghāśleṣāviśākhāpūrvanaiḥṛte||31|| naiḥ-ṛtākhye muhūrte ca daṣṭaṃ marmasu ca tyajet| --------------------------------------------------------|32|
Sa. śmaśānādiṣu daṣṭaṃ marmasu ca daṣṭaṃ tyajet| yāmyaṃ-bharaṇī| āgneyaṃ-kṛttikā| naiḥ-ṛtaṃ-mūlam| naiḥ-ṛtākhyo muhūrto-sandhyodaya eva|
--------------------------------------------------------| daṣṭamātraḥ sitāsyākṣaḥ śīryamāṇaśiroruhaḥ||32|| stabdhajihvo muhurmūrcchan śītocchvāso na jīvati| --------------------------------------------------------|33|
Sa. yaḥ śuklamukhanayanaḥ patatkacaḥ stabdharasanaḥ punaḥpunarmūrcchan śītocchvāsaḥ, sa na jīvati| [ "vepathurvedanāstīvrā grīvābhaṅgo'kṣiraktatā| mūrcchā galagrahaśchardiḥ pretarājasya kiṅkarāḥ|| jāmbavapratimo daṃśaḥ kūrmapṛṣṭhavadunnataḥ| raktaṃ khebhyaḥ samastebhyo vartate na tu daṃśataḥ|| romaharṣo na śiśiraiḥ śvayathurlohito'sitaḥ| hṛṣṭamehanatā vakravaktratvaṃ yasya taṃ tyajet||" vṛddhavāgbhaṭāt| } (saṃ.u. a. 41)
--------------------------------------------------------| hidhmā śvāso vamiḥ kāso daṣṭamātrasya dehinaḥ||33|| jāyante yugapadyasya sa hṛcchūlī na jīvati| --------------------------------------------------------|34|
Sa. yasya dehina ekakālameva hidhmādayo hṛcchūlaṃ ca syāt, sa na jīvati|
--------------------------------------------------------| phenaṃ vamati niḥsaṃjñaḥ śyāvapādakarānanaḥ||34|| nāsāvasādo bhaṅgo'ṅge viḍbhedaḥ ślathasandhitā| viṣapītasya daṣṭasya digdhenābhihatasya ca||35|| bhavantyetāni rūpāṇi samprāpte jīvitakṣaye| --------------------------------------------------------|36|
Sa. yaśca phenaṃ vamati niścetanaḥ śyāvapādādistathā nāsāvasādādayaśca, yasya puṃso viṣapītasya tathā daṣṭamātrasya viṣaliptakenābhihatasya ca sāmānyenaitāni rūpāṇi tasya jīvitakṣaye samprāpte syuḥ| viṣapītasyetyāhitāgniṣūktatvāt paranipātaḥ|
--------------------------------------------------------| na nasyaiścetanā tīkṣṇairna kṣatāt kṣatajāgamaḥ||36|| daṇḍāhatasya no rājiḥ prayātasya yamāntikam| --------------------------------------------------------|37|
Sa. tīkṣṇairnasyairna cetanā-na caitanyam| tathā kṣatācchinnādraktāgamo na bhavati| tathā daṇḍena-laguḍena, āhatasya rājiḥ-lekhā, na bhavati| yamasamīpaṃ prayātasya-gamiṣyato narasya| prayāta syeti "vartamānasāmīpye vartamānavadvā" iti bhaviṣyati ktaḥ|
--------------------------------------------------------| ato'nyathā tu tvarayā pradīptāgāravadbhiṣak||37|| rakṣan kaṇṭhagatān prāṇān viṣamāśu śamaṃ nayet| --------------------------------------------------------|38|
Sa. ato'nyathā-sādhyatve sati, tvarayā-sadyo drāgeva, kaṇṭhagatān prāṇān jvalitagṛhamiva rakṣan viṣaṃ śīghraṃ śāntiṃ nayet|
--------------------------------------------------------| mātrāśataṃ viṣaṃ sthitvā daṃśe daṣṭasya dehinaḥ||38|| dehaṃ prakramate dhātūn rudhirādīn pradūṣayat| --------------------------------------------------------|39|
Sa. śarīriṇo daṣṭasya daṃśe mātrāśaratulyakālaṃ viṣaṃ sthitvā dehaṃ prakramate rudhirādīn dhātūn dūṣayat| prakramata iti "propābhyām" iti taṅ|
--------------------------------------------------------| etasminnantare karma daṃśasyotkartanādikam||39|| kuryācchīghraṃ yathā dehe viṣavallī na rohati| --------------------------------------------------------|40|
Sa. asminnantare-avasare, daṃśasyotkartanādikaṃ karma capalaṃ vidadhīta, yathā viṣavallī kāye na rohati| viṣaṃ vallīveti "upamitaṃ vyāghrādibhiḥ" iti samāsaḥ|
--------------------------------------------------------| daṣṭamātro daśedāśu tameva pavanāśinam||40|| loṣṭaṃ mahīṃ vā daśanaischittvā cānu sasambhramam| niṣṭhīvena samālimpeddaṃśaṃ karṇamalena vā||41||
Sa. daṣṭamātraḥ puruṣastameva sarpaṃ-daṣṭāraṃ, śīghrameva khādet (daśet)| athavā loṣṭaṃ dharaṇīṃ daśanaiśchittvā paścācca jhaṭiti niṣṭhīvena daṃśamālimpet| karṇamalena vā''limpet|
daṃśasyopari badhnīyādariṣṭāṃ caturaṅgule| kṣaumādibhirveṇikayā siddhairmantraiśca mantravit||42|| ambuvat setubandhena bandhena stabhyate viṣam| na vahanti sirāścāsya viṣaṃ bandhābhipīḍitāḥ||43||
Sa. daṃṣasyopariṣṭāccaturaṅgule'riṣṭāṃ kṣaumādibhirveṇikayā siddhaiśca mantrairupalakṣito mantrairupalakṣito mantrajño badhnīyāt| bandhena hi viṣaṃ stabhyate| jalaṃ yathā setubandhena| asya ca daṣṭasya, sirā viṣaṃ bandhanapīḍitā na vahanti|
niṣpīḍyānūddheraddaṃśaṃ marmasandhyagataṃ tathā| na jāyate viṣādvego bījanāśādivāṅkuraḥ||44||
Sa. anu-paścāt, niṣpīḍya daṃśamuddharet marmasandhiṃ varjayitvā| tathā-evaṃ kṛte sati, viṣavego na jāyate| yathā-aṅkuro bījanāśāt|
daṃśaṃ maṇḍalināṃ muktvā pittalatvādathāparam| prataptairhemalohādyairdahedāśūlmukena vā||45|| karoti bhasmasātsadyo vahniḥ kiṃ nāma tu kṣatam| --------------------------------------------------------|46|
Sa. maṇḍalināṃ ca daṃśaṃ pittalatvāddhetormuktvā, athāparaṃ daṃśaṃ hemādibhiḥ prataptaiḥ śīghraṃ dahedulmukena vā| yato'gniḥ sadya eva bhasmatāṃ sarvameva vastu nayati| kṣataṃ tu kiyanmātram|
--------------------------------------------------------| ācūṣet pūrṇavaktro vā mṛdbhasmāgadagomayaiḥ||46|| pracchāyāntarariṣṭāyāṃ māṃsalaṃ tu viśeṣataḥ| aṅgaṃ sahaiva daṃśena lepayedagadairmuhuḥ||47|| candanośīrayuktena salilena ca secayet| --------------------------------------------------------|48|
Sa. athavā pittalaprāyaḥ syāt tadā mṛdādibhiḥ pūrṇavadano'riṣṭāmadhyaṃ pracchāya-pracchānaṃ kṛtvā, ācūṣet| māṃsalaṃ tu sthānaṃ viśeṣeṇa pracchāyācūṣet| tathā daṃśena sārdhamaṅgamagadena punaḥpunarlepayet| candanośīrānvitenodakena secayecca śarīram|
--------------------------------------------------------| viṣe pravisṛte vidhyetsirāṃ sā paramā kriyā||48|| rakte nirhriyamāṇe hi kṛtsnaṃ nirhrīyate viṣam| --------------------------------------------------------|49|
Sa. viṣe pravisṛte sati sirāṃ vidhyet| sā hi uttamā kriyā| yato'syāsṛji nirhriyamāṇe viṣaṃ sarvameva nirhriyate, tadāśritatvāt|
--------------------------------------------------------| durgandhaṃ saviṣaṃ raktamagnau caṭacaṭāyate||49|| yathādoṣaṃ viśuddhaṃ ca pūrvavallakṣayedasṛk| --------------------------------------------------------|50|
Sa. saviṣaṃ śoṇitaṃ durgandhaṃ syāt| vahnau ca kṣiptaṃ caṭacaṭāyate| viśuddhaṃ ca raktaṃ doṣānusāreṇa pūrvavat-sirāvyadhavidhyuktena (hṛ.sū. a. 27) lakṣaṇena, vidyāt|
--------------------------------------------------------| sirāsvadṛṣyamānāsu yojyāḥ śṛṅgajalaukasaḥ||50||
Sa. sirāsu tu śophādinā'nupalabhyamānāsu śṛṅgaṃ jalaukaso vā yuñjyāt|
śoṇitaṃ srutaśeṣaṃ ca pravilīnaṃ viṣoṣmaṇā| lepasekaiḥ subahuśaḥ stambhayedbhṛśaśītalaiḥ||51||
Sa. srutaśeṣaṃ ca lohitaṃ viṣoṣmaṇā pravilīnaṃ lepādibhiḥ punaḥpunarupayuktairatiśītalaiḥ stambhayet|
askanne viṣavegāddhi mūrcchāyamadahṛddravāḥ| bhavanti tān jayecchītairbījeccāromaharṣataḥ||52||
Sa. askanne-asrute'styāne, hi rakte viṣavegena mūrcchādyā bhavanti| tāṃśca śītairlepādibhirjayet| tathā romāñco yāvacchīte na syāt tāvadbījecca|
skanne tu rudhire sadyo viṣavegaḥ praśāmyati| --------------------------------------------------------|53|
Sa. asre tu skanne sati viṣavegaḥ śīghrameva praśāmyati|
--------------------------------------------------------| viṣaṃ karṣati tīkṣṇatvād hṛdayaṃ tasya guptaye||53|| pibeddhṛtaṃ ghṛtakṣaudramagadaṃ vā ghṛtāplutam| hṛdayāvaraṇe cāsya śleṣmā hṛdyupacīyate||54||
Sa. viṣaṃ tīkṣṇādiyogād hṛdayaṃ karṣati| tasya-hṛdayasya, guptaye-rakṣaṇāya, ghṛtaṃ ghṛtakṣaudramagadaṃ vā pibet ghṛtāplutam| asya-puruṣasya, hṛdayāvaraṇe sati śleṣmā hṛdaye cayaṃ yāti|
pravṛttagauravotkleśahṛllāsaṃ vāmayettataḥ| dravaiḥ kāñjikakaulatthatailamadyādivarjitaiḥ||55|| vamanairviṣahṛdbhiśca naivaṃ vyāpnoti tadvapuḥ| --------------------------------------------------------|56|
Sa. pravṛttāḥ-sañjātāḥ, gauravotkleśahṛllāsā yasya sa evaṃ bhūtastaṃ dravaiḥ kāñjikādirahitairvamanairvāmayet viṣaharaiśca vāmayet| evaṃ kṛte sati tasya-viṣārtasya, śarīraṃ viṣaṃ na vyāpnoti|
--------------------------------------------------------| bhujaṅgadoṣaprakṛtisthānavegaviśeṣataḥ||56|| susūkṣmaṃ samyagālocya viśiṣṭāṃ cācaretkriyām| --------------------------------------------------------|57|
Sa. bhujaṅgadoṣādikaṃ susūkṣmayā buddhyā samyagālocya viśiṣṭāṃ kriyāṃ samācaret|
--------------------------------------------------------| sinduvāritamūlāni śvetā ca girikarṇikā||57|| pānaṃ darvīkarairdaṣṭe nasyaṃ madhu sapākalam| --------------------------------------------------------|58|
Sa. sinduvāritamūlādikaṃ jalānvitaṃ darvīkarairdaṣṭe pānaṃ nasyaṃ mākṣikaṃ kuṣṭhasahitaṃ hitam|
--------------------------------------------------------| kṛṣṇasarpeṇa daṣṭasya limpeddaṃśaṃ hṛte'sṛji||58|| cāraṭīnākulībhyāṃ vā tīkṣṇamūlaviṣeṇa vā| pānaṃ ca kṣaudramañjiṣṭhāgṛhadhūmayutaṃ ghṛtam||59||
Sa. kṛṣṇabhujaṅgadaṣṭasya rakte hṛte sati daṃśaṃ guñjānākulībhyāṃ limpet| tīkṣṇena mūlaviṣena vā limpet| kṣaudrādiyutaṃ ca sarpiḥ pānam|
tandulīyakakāśmaryakiṇihīgirikarṇikāḥ| mātuluṅgī sitā śeluḥ pānanasyāñjanairhitaḥ||60|| agadaḥ phaṇināṃ ghore viṣe rājīmatāmapi| --------------------------------------------------------|61|
Sa. tandulīyakādikaḥ pānādibhiragadaḥ phaṇināṃ rājīmatāṃ ca dāruṇe viṣe hitaḥ|
--------------------------------------------------------| samāḥ sugandhāmṛdvīkāśvetākhyāgajadantikāḥ||61|| ardhāṃśaṃ saurasaṃ patraṃ kapitthaṃ bilvadāḍimam| sakṣaudro maṇḍaliviṣe viśeṣādagado hitaḥ||62||
Sa. sugandhādayaḥ samāḥ-samabhāgāḥ, ardhabhāgena surasapatrādikamiti samākṣiko maṇḍalino viṣe viśeṣeṇāgado hitaḥ|
pañcavalkavarāyaṣṭīnāgapuṣpailavālukam| jīvakarṣabhakau śītaṃ sitā padmakamutpalam||63|| sakṣaudro himavānnāma hanti maṇḍalināṃ viṣam| lepācchvayathuvīsarpavisphoṭajvaradāhahā||64||
Sa. pañcavalkādiko mākṣikayuto himavānnāmāgado maṇḍaliviṣaṃ lepena hanti, śophādihā ca| śirīṣapippalavaṭaplakṣavetasānāṃ pañcānāṃ tvak-pañcavalkamucyate|
kāśmaryaṃ vaṭaśuṅgāni jīvakarṣabhakau sitā| mañjiṣṭhā madhukaṃ ceti daṣṭo maṇḍalinā pibet||65||
Sa. kāśmaryādikaṃ maṇḍalidaṣṭo naraḥ pibet|
vaṃśatvagbījakaṭukāpāṭalībījanāgaram| śirīpabījātiviṣe mūlaṃ gāvedhukaṃ vacā||66|| piṣṭo govāriṇā'ṣṭāṅgo hanti gonasajaṃ viṣam| --------------------------------------------------------|67|
Sa. vaṃśatvagādiko'ṣṭāṅgo'gado gomūtrapiṣṭo gonasaviṣaṃ hanti| vaṃśasya tvagbīje|
--------------------------------------------------------| kaṭukātiviṣākuṣṭhagṛhadhūmahareṇukāḥ||67|| sakṣaudravyoṣatagarā ghnanti rājīmatāṃ viṣam| --------------------------------------------------------|68|
Sa. kaṭukādayo rājīmatāṃ viṣaṃ ghnanti|
--------------------------------------------------------| nikhanetkāṇḍacitrāyā daṃśaṃ yāmadvayaṃ bhuvi||68|| uddhṛtya pracchitaṃ sarpirdhānyamṛdbhyāṃ pralepayet| pibetpurāṇaṃ ca ghṛtaṃ varācūrṇāvacūrṇitam||69|| jīrṇe virikto bhuñjīta yavānnaṃ sūpasaṃskṛtam| --------------------------------------------------------|70|
Sa. kāṇḍacitrāyāḥ-sarpaviśeṣasya, daṃśaṃ yāmadvayaṃ bhuvi nikhanet| tata uddhṛtya pracchitaṃ sarpairdhānyamṛdbhyāṃ pralepayet| dhānyasya mṛd dhānyamṛt| tathā purāṇaṃ ghṛtaṃ triphalācūrṇayutaṃ pibet| jīrṇe virikto yavānnaṃ śālyādikaṃ sūpena saṃskṛtamadyāt|
--------------------------------------------------------| karavīrārkakusumamūlalāṅgalikākaṇāḥ||70|| kalkayedāranālena pāṭhāmaricasaṃyutāḥ| eṣa vyantaradaṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ||71||
Sa. karavīrārkayoḥ kusumamūlaṃ lāṅgalikādīṃśca kāñjikena kalkayet| eṣo'gadaḥ sārvakārmiko vyantaradaṣṭānāṃ hitaḥ| sārvakārmika iti "anuśatikāditvāt(dīnāṃ ca)" [iti] ubhayapadavṛddhiḥ|
śirīṣapuṣpasvarase saptāhaṃ maricaṃ sitam| bhāvitaṃ sarpadaṣṭānāṃ pānanasyāñjane hitam||72||
Sa. śirīṣakusumarase saptavāsarāṇi sitamaricaṃ bhāvitaṃ bhujaṅgadaṣṭānāṃ pānādau hitam|
dvipalaṃ natakuṣṭhābhyāṃ ghṛtakṣaudraṃ catuṣpalam| api takṣakadaṣṭānāṃ pānametatsukhapradam||73||
Sa. tagarakuṣṭhayordve pale ghṛtamākṣikayoścatvāri palāni| takṣakeṇāpi daṣṭānāṃ tatpītaṃ śarmadam|
atha darvīkṛtāṃ vege pūrve vistrāvya śoṇitam| agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ tvaritaṃ pibet||74||
Sa. darvīkṛtāṃ ca prathame vege pūrvaṃ raktaṃ visrāvyānantaraṃ madhughṛtayutamagadaṃ śīghrameva pibet|
dvitīye vamanaṃ kṛtvā tadvadevāgadaṃ pibet| --------------------------------------------------------|75|
Sa. dvitīye vege vamanaṃ vidhāya tathaivāgadaṃ pibet|
--------------------------------------------------------| viṣāpahe prayuñjīta tṛtīye'ñjananāvane||75||
Sa. tṛtīye vege viṣaghnamañjanādi dadyāt|
pibeccaturthe pūrvoktāṃ yavāgūṃ vamane kṛte| --------------------------------------------------------|76|
Sa. caturthe vege kṛtavamanaḥ pūrvoktāṃ yavāgūṃ pibet|
--------------------------------------------------------| ṣaṣṭhapañcamayoḥ śītairdigdhaṃ siktamabhīkṣṇaśaḥ||76|| pāyayedvamanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ ca viṣāpahaiḥ| --------------------------------------------------------|77|
Sa. ṣaṣṭhapañcamayorvegayoḥ puruṣaṃ śiśirairmuhurliptaṃ siktaṃ ca tīkṣṇaṃ vamanaṃ pāyayet| yavāgūṃ ca viṣaghnaiḥ kṛtāṃ pāyayet|
--------------------------------------------------------| agadaṃ saptame tīkṣṇaṃ yuñjyādañjananasyayoḥ||77|| kṛtvā'vagāḍhaṃ śastreṇa mūrdhni kākapadaṃ tataḥ| māṃsaṃ sarudhiraṃ tasya carma vā tatra nikṣipet||78||
Sa. saptame vege tīkṣṇamagadamañjane nasye ca yuñjyāt| tataḥ śastreṇa kākapadamavagāḍhaṃ mūrdhni vidhāya tatastasya-daṣṭasya, tasmin kākapade māṃsaṃ saśoṇitaṃ nyaset, athavā carma nikṣipet|
tṛtīye vamitaḥ peyāṃ vege maṇḍalināṃ pibet| --------------------------------------------------------|79|
Sa. tṛtīye maṇḍalināṃ vege vamitaḥ peyāṃ pibet|
--------------------------------------------------------| atīkṣṇamagadaṃ ṣaṣṭhe gaṇaṃ vā padmakādikam||79||
Sa. ṣaṣṭhe'tīkṣṇamagadaṃ padmakādiṃ vā gaṇaṃ (hṛ.sū. a. 15/12) yojayet|
adye'vagāḍhaṃ pracchāya vege daṣṭasya rājilaiḥ| alābunā haredraktaṃ pūrvavaccāgadaṃ pibet||80||
Sa. rājīmatāṃ prathame vege'tiśayena pracchāyālābunā raktaṃ haret| pūrvavaccāgadaṃ pibet|
ṣaṣṭhe'ñjanaṃ tīkṣṇatamamavapīḍaṃ ca yojayet| --------------------------------------------------------|81|
Sa. ṣaṣṭhe'ñjanamatitīkṣṇaṃ yojayedavapīḍaṃ ca| nanu, atra kecidvegā noditā eva| teṣu kiṃ vidheyam ? ityāha-
--------------------------------------------------------| anukteṣu ca vegeṣu kriyāṃ darvīkaroditām||81||
Sa. akathiteṣu darvīkaroktāṃ kriyāṃ yojayet|
garbhiṇībālavṛddheṣu mṛduṃ, vidhyetsirāṃ na ca| --------------------------------------------------------|82|
Sa. garbhīṇyādiṣu mṛduṃ kriyāṃ yojayet| sirāṃ ca na vyadhayet|
--------------------------------------------------------| tvaṅmanohvā niśe vakraṃ rasaḥ śārdūlajo nakhaḥ||82|| tamālaḥ kesaraṃ śītaṃ pītaṃ tandulavāriṇā| hanti sarvaviṣāṇyetadvajraṃ vajramivāsurān||83||
Sa. tvagādikamidaṃ jyeṣṭhāmbhasā pītaṃ sarvāṇi viṣāṇi hanti| vajrivajramivāsurānityupamālaṅkāraḥ|
bilvasya mūlaṃ surasasya puṣpaṃ phalaṃ karañjasya nataṃ surāhvam| phalatrikaṃ vyoṣaniśādvayaṃ ca vastasya mūtreṇa susūkṣmapiṣṭam||84|| bhujaṅgalūtonduravṛścikādyairvisūcikājīrṇagarajvaraiśca| ārtānnarān bhūtavidharṣitāṃśca svasthīkarotyañjanapānanasyaiḥ||85||
Sa. bilvamūlādikaṃ chāgamūtreṇa suślakṣṇapiṣṭamañjanādibhirbhujaṅgādibhirārtān puruṣān bhūtopadrutāṃśca svasthayati| upajātivṛtte|
pralepādyaiśca niḥśeṣaṃ daṃśādapyuddharedviṣam| bhūyo vegāya jāyet śeṣaṃ dūṣīviṣāya vā||86||
Sa. daṃśādapi-kiṃ punaḥ kāyāt, sarvaṃ viṣamuddharet| śeṣaṃ hi viṣaṃ punarvegāya sampadyate, dūṣīviṣāya vā|
viṣāpāye'nilaṃ kruddhaṃ snehādibhirupācaret| tailamadyakulatthāmlavarjyaiḥ pavananāśanaiḥ||87|| pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasnehabastibhiḥ| samākṣikeṇa vargeṇa kaphamāragvadhādinā||88||
Sa. viṣāpagame sati vāyuṃ kupitaṃ snehādibhirupakramet, tailādivarjitairvātanāśanaiḥ| pittaṃ pittajvaraharaiḥ kvāthaiḥ snehabastibhiścopakramet| āragvadhādigaṇena (hṛ. sū. a. 15/17) samākṣikeṇa kaphamupācaret|
sitā vaigandhiko drākṣā payasyā madhukaṃ madhu| pānaṃ samantrapūtāmbu prekṣaṇaṃ sāntvaharṣaṇam||89|| sarpāṅgābhihate yuñjyāttathā śaṅkāviṣārdite| --------------------------------------------------------|90|
Sa. sitādikaṃ mantrapūtajalena sahitaṃ pānam| prokṣaṇaṃ prakṛtatvānmantrapūtajalena vegaśo'ṅgaśaśca| tathā sāntvanaharṣaṇaṃ sarpāṅgābhihate yuñjyāt, śaṅkāviṣapīḍite ca yuñjyāt|
--------------------------------------------------------| karketanaṃ marakataṃ vajraṃ vāraṇamauktikam||90|| vaiḍhūryaṃ gardabhamaṇiṃ picukaṃ viṣamūṣikām| himavadgirisambhūtāṃ somarājīṃ punarnavām||91|| tathā droṇāṃ mahādroṇāṃ mānasīṃ sarpajaṃ maṇim| viṣāṇi viṣaśāntyarthaṃ vīryavanti ca dhārayet||92||
Sa. karketanādīni viṣāṇi ca vīryavanti viṣaśāntyarthaṃ dhārayet|
chatrī jharjharapāṇiśca caredrātrau viśeṣataḥ| tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyanti bhujaṅgamāḥ|93| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarpaviṣapratiṣedho nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ|36|
Sa. chatravān jharjharahastaśca caret, viśeṣeṇa rātrau| tayoḥ chatrajharjharayoḥ, yathāsaṅkhyaṃ chāyāśabdābhyāṃ vitrastāḥ sarpāḥ praṇaśyanti, tasmādevamācaraṇīyamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarpaviṣapratiṣedho nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 36||