35. viṣapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. adhunā viṣatantramucyate, sadyaḥprāṇahāritvena tulyasādharmyāt|
athāto viṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2|
Sa. tatra viṣasya prāgutpattidarśanārthamāha-
mathyamāne jalanidhāvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ| jātaḥ prāgamṛtotpatteḥ puruṣo ghoradarśanaḥ||1|| dīptatejāścaturdaṃṣṭro harikeśo'nalekṣaṇaḥ| jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ||2|| huṃkṛto brahmaṇā mūrtī tataḥ sthāvarajaṅgame| so'dhyatiṣṭhannijaṃ rūpamujjhitvā vañcanātmakam||3||
Sa. samudre surāsurairamṛtārthaṃ viloḍyamāne'mṛtotpatteḥ pūrvaṃ puruṣo dāruṇadṛṣṭiḥ samiddhadhāmā caturdaṃṣṭro harivarṇakaco dahanatulyanetro jātaḥ| taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā bhuvanaṃ viṣādaṃ gatam| ata evāsau jagadviṣadanāt viṣasaṃjñaḥ| brahmaṇa huṃkṛtastu sannasau vañcanasvabhāvaṃ svaṃ rūpaṃ hitvā sthāvarajaṅgamākhye mūrtī adhitasthau| puruṣarupī tiṣṭhedasau tato brahmā śāpaṃ dadyāt|
sthiramatyulbaṇaṃ vīrye yatkandeṣu pratiṣṭhitam| kālakūṭendravatsākhyaśṛṅgīhālāhalādikam||4||
Sa. yadviṣaṃ sthiraṃ-sthāvaraṃ, kandeṣu pratiṣṭhitaṃ vīrye atyulbaṇaṃ tat kālakūṭādibhedabhinnam| phalādiṣvapi tad bhavati, kintu kande vīryātikṛt| ādiśabdena saṅgrahoktā bhedā gṛhyante| yathā (saṃ.u. a. 40)-"kālakūṭaṃ vatsanābhaṃ sāktukaṃ vālakaṃ kardamakaṃ vairāṭaṃ mustakaṃ śṛṅgī puṇḍarīkaṃ mahāviṣaṃ hālāhalaṃ markaṭakaṃ karkaṭaṃ kāśapuṣpakamindrāyudhaṃ tathā tailam|" iti (tyādi) bhedāḥ prakīrtitāḥ| eṣāṃ tu lakṣaṇaṃ tatroktam| tadahi vistarataragranthaśaṅkayā noktam|
sarpalūtādidaṃṣṭrāsu dāruṇaṃ jaṅgamaṃ viṣam| -----------------------------------------------|5|
Sa. sarpādidaṃṣṭrāsu tu yadvyavasthitaṃ tajjaṅgamam| tacca dāruṇam| daṃṣṭretyupalakṣaṇārtham, nakhaviṣāṇamūtrādīnāmapi puro viṣatvena vakṣyamāṇatvāt|
--------------------------------------------------------| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti viṣaṃ proktamakṛtrimam||5||
Sa. sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ceti dviprakāraṃ viṣamakṛtrimam|
kṛtrimaṃ garasaṃjñaṃ tu kriyate vividhauṣadhaiḥ| hanti yogavaśenāśu cirācciratarācca tat||6|| śophapāṇḍūdaronmādadurnāmādīn karoti vā| --------------------------------------------------------|7|
Sa. garasaṃjñaṃ tu kṛtrimam| yasmāttat kriyate| ata eva vividhāni vakṣyamāṇānyauṣadhāni yasmiṃstadevam| tacca yogavaśācchīghraṃ hanti| tathā vividhayogavaśāccirācciraṃ hanti| śophādīṃśca vidhatte|
atha viṣaguṇānnirdiśati --------------- --------------------------------------------------------| tīkṣṇoṣṇarūkṣaviśadaṃ vyavāyyāśukaraṃ laghu||7|| vikāṣi sūkṣmamavyaktarasaṃ viṣamapāki ca| --------------------------------------------------------|8|
Sa. tatsarvaṃ viṣaṃ tīkṣṇādiguṇaṃ syāt| guṇanirdeśanādasya raukṣyādvātamuṣṇatvāt pittaṃ karotīti jñāpyate| nanu, raukṣyādibhirguṇairvāyoḥ kopo na yujyate, raukṣyādīnāṃ guṇatvādvāyośca dravyatvāt| brūmaḥ| vāyorye raukṣyādayo guṇāsteṣāmeva viṣasthai raukṣyādibhirguṇairvṛddhiḥ kriyate| te ca vāyorātmabhūtāḥ, tannāśe vāyornāśaḥ syāt, yathā tantunāśe paṭanāśaḥ| tasmādyuktaḥ pavanasya raukṣyādibhirguṇaiḥ prakopaḥ| evaṃ pitte'pi yojyam| kaṭvamlādikathane'pi viṣasyāvyaktarasatvam, anekarasasambhavādekasyāpi ca vyaktasyānupalabdheḥ| vyavāyitvaṃ cāsya drāgevākhilakāyasya vyāpteḥ| tathā apāki,-viṣasya hi mantratantrābhyāmantareṇa pākābhāvāt, pakve'pyanne viṣasyāpakvasyevopalabdheḥ| ata eva śamitamapi kiñcitkāraṇaṃ prāpya punaḥ kupyati|
--------------------------------------------------------| ojaso viparītaṃ tat tīkṣṇādyairanvitaṃ guṇaiḥ||8|| vātapittottaraṃ nṛṇāṃ sadyo harati jīvitam| --------------------------------------------------------|9|
Sa. saṃ-tathā viṣamojaso viparītaṃ tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairyuktam| tīkṣṇādyairanvitamiti hetau prathamā| tīkṣṇādiguṇayuktatvādojaso viparītamityarthaḥ| tathā vātapittotaraṃ narāṇāṃ drāgeva jīvitaṃ harati|
kutaḥ ? ityāha---- -----------------------------------------------------| viṣaṃ hi dehaṃ samprāpya prāg dūṣayati śoṇitam||9|| kaphapittānilāṃścānu samaṃ doṣān sahāśayān| tato hṛdayamāsthāya dehocchedāya kalpate||10||
Sa. yasmādviṣaṃ śarīraṃ prāpya pūrvaṃ raktaṃ sarvaśarīragataṃ dūṣayati, paścāt kaphapittavātānāśayasahitān dūṣayati| anantaraṃ kaphādibhiḥ samameva hṛdayamāśritya śariranāśāya sampadyate| nanu, viṣasya tīkṣṇādibhirguṇairyugapat tridoṣakopitvādraktakopitvācca pūrvaṃ śoṇitaṃ dūṣayati paścātrīn doṣāniti yaduktaṃ tadayuktimadiva dṛśyate| atra bhaṇāmaḥ viṣaprabhāveṇa raktamākṛṣṭaṃ pūrvaṃ saha tena saṃyuktaṃ viṣeṇa dūṣyate, tato yugapadeva doṣatrayakopaḥ, tato doṣaiḥ śoṇitena saha hṛdayaṃ vyāpya sarvasrotāṃsi baddhvā dehocchedāya pravartata iti na kiñcidatrānupapannam|
sthāvarasyopayuktasya vege pūrve prajāyate| jihvāyāḥ śyāvatā stambho mūrcchā trāsaḥ klamo vamiḥ||11||
Sa. sthāvarasya viṣasyopayuktasya prathame vege rasanāśyāvatādi jāyate|
dvitīye vepathuḥ svedo dāhaḥ kaṇṭhe ca vedanā| viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ kurute hṛdi vedanām||12||
Sa. dvitīye vege vepathvādayaḥ| viṣaṃ cāmāśayaṃ prāptaṃ hṛdaye vedanāṃ vidhatte|
tāluśoṣastṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam| durbale harite śūne jāyete cāsya locane||13|| pakvāśayagate todahidhmākāsāntrakūjanam| --------------------------------------------------------|14|
Sa. tṛtīye ca vege tāluśoṣaḥ āmāśaye'tirujā syāt| netre cāsya durbalādiguṇe bhavataḥ| pakvāśayagate todādayaḥ syuḥ|
--------------------------------------------------------| caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam||14||
Sa. caturthe vege mūrdhno'tigurutvaṃ jāyate| caśabdāt pūrvoktā rasanāśayāvatādayaḥ syuḥ| evamagre'pi caśabdārtho bodhyaḥ|
kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaśca pañcame| sarvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā||15||
Sa. pañcame vege kaphaprasekādiḥ| sarvadoṣāṇāṃ prakopaḥ| pūrvoktāśca| pakvāśaye vyathā ca|
ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaśca subhṛśaṃ cātisāryate| --------------------------------------------------------|16|
Sa. ṣaṣṭhe vege cetanāyāḥ praṇāśo'tiśayenātisāraśca|
--------------------------------------------------------| skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgo bhavenmṛtyuśca saptame||16||
Sa. saptame skandhādibhaṅgaḥ, saptānāṃ dhātūnāṃ dūṣaṇānmṛtyuśca syāt|
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusecitam| sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktamagadaṃ pāyayed drutam||17||
Sa. prathame viṣavege tu kṛtavamanaṃ śiśirajalasecitaṃ śīghramevāgadaṃ saghṛtamākṣikaṃ pāyayet|
dvitīye pūrvavadvāntaṃ viriktaṃ cānu pāyayet| --------------------------------------------------------|18|
Sa. dvitīye viṣavege pūrvavat-śītāmbusecitaṃ, vāntaṃ viriktaṃ cānu-paścāt, agadaṃ pāyayet|
--------------------------------------------------------| tṛtīye'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathā'ñjanam||18||
Sa. tṛtīye vege'gadapānaṃ nasyamañjanaṃ ca hitam|
caturthe snehasaṃyuktamagadaṃ pratiyojayet| --------------------------------------------------------|19|
Sa. caturthe vege snehasaṃyutamagadaṃ pratiyojayet|
--------------------------------------------------------| pañcame madhukakvāthamākṣikābhyāṃ yutaṃ hitam||19||
Sa. pañcame vege madhuyaṣṭikākvāthamākṣikābhyāṃ yuktamagadaṃ hitam|
ṣaṣṭhe'tisāravatsiddhiḥ-------------------------| --------------------------------------------------------|20|
Sa. ṣaṣṭhe vege'tisāratulyā cikitsā|
----------------------------------avapīḍastu saptame| mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛgvā piśitaṃ kṣipet||20||
Sa. saptame vege'vapīḍo-rogānutpādanīyokto (hṛ.sū. a. 4/6), deyaḥ| athavā mastake kākapadaṃ kṛtvā saraktaṃ piśitaṃ nyaset|
kośātakyagnikaḥ pāṭhā sūryavalyamṛtābhayāḥ| śeluḥ śirīṣaḥ kiṇīhī haridre kṣaudrasāhvayā||21|| punarnave trikaṭukaṃ bṛhatyau sārive balā| eṣāṃ yavāgūṃ niryuhe śītāṃ saghṛtamakṣikām||22|| yuñjyādvegāntare sarvaviṣaghnīṃ kṛtakarmaṇaḥ| --------------------------------------------------------|23|
Sa. kośātakyādīnāṃ kvāthe yavāgūṃ siddhāṃ śītāṃ sasarpiṣkamākṣikāṃ yuñjayāt| sūryavallī-karavīrakākārapuṣpī| kṣaudrasāhvayaṃ-vaṭamākṣikam| vegāntare-vegamadhye, sarvaviṣaghnīm| kṛtaṃ karma yasya tasyaivaṃ kāryam|
--------------------------------------------------------| tadvanmadhūkamadhukapadmakesaracandanaiḥ||23||
Sa. madhūkādikvāthe peyāṃ śītāṃ saghṛtamākṣikāṃ yuñjyāt|
añjanaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥśilā| phalānī trikaṭu spṛkkā nāgapuṣpaṃ sakesaram||24|| hareṇurmadhukaṃ māṃsī rocanā kākamālikā| śrīveṣṭakaṃ sarjarasaḥ śatāhvā kuṅkumaṃ balā||25|| tamālapatratālīsabhūrjośīraniśādvayam| kanyopavāsinī snātā śuklavāsā madhudrutaiḥ||26|| dvijānabhyarcya taiḥ puṣye kalpayedagadottamam| vaidyaścātra tadā mantraṃ prayatātmā paṭhedimam||27|| "namaḥ puruṣasiṃhāya namo nārāyaṇāya ca| yathā'sau nābhijānāti raṇe kṛṣṇaparājayam||28|| etena satyavākyena agado me prasidhyatu| namo vaidūryamāte huluhulu rakṣa māṃ sarvaviṣebhyaḥ||29|| gauri gāndhāri cāṇḍāli mātaṅgi svāhā| " piṣṭe ca dvitīyo mantraḥ "harimāyi svāhā||30|| " aśeṣaviṣavetālagrahakārmaṇapāpmasu| marakavyādhidurbhikṣayuddhāśanibhayeṣu ca||31|| pānanasyāñjanālepamaṇibandhādiyojitaḥ| eṣa candrodayo nāma śāntisvastyayanaṃ param||32|| |vāsavo vṛtramavadhītsamāliptaḥ kilāmunā| ]||32||
Sa. añjanādīni dravyāṇi| kanyā kṛtopavāsā snātāśuklavastrā taiḥ-pūrvoktairdravyaiḥ, mākṣikasiktaiḥ puṣyanakṣatre viprān pūjayitvā'nantaramagadavaramimaṃ kalpayet| vaidyaśca samīpastho mantraṃ nama ityādikaṃ paṭhet| piṣṭe cāgade dvitīyo mantro harimāyyādiko'tra yojyaḥ| nikhileṣu viṣādiṣu pānādimaṇibandhādi yojito'yaṃ candrodayo nāmāgadaḥ paraṃ śāntaṃ(nti) svastyayanam|
jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhirhataṃ vā dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā| svabhāvato vā na guṇaiḥ suyuktaṃ dūṣiviṣākhyāṃ viṣamabhyupaiti||33|| vīryālpabhāvādavibhāvyametat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi| tenārdito bhinnapurīṣavarṇo duṣṭāsrarogī tṛḍarocakārtaḥ||34|| mūrcchan vaman gadgadavāk vimuhyan bhavecca dūṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ| āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe'nilapittarogī||35|| bhavennaro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ| sthitaṃ rasādiṣvathavā vicitrān karoti dhātuprabhavān vikārān||36||
Sa. yadviṣaṃ purāṇaṃ, viṣaghnauṣadhibhirvā hatavīryaṃ, yadvā dāvāgnītyādibhiḥ śoṣitaṃ, svabhavenaiva vā guṇairna suṣṭhu yuktaṃ, tad dūṣīviṣasaṃjñāmupaiti| tathā vīryasyālpatvādetadavibhāvyaṃ-alakṣyam| tathā kaphenāvṛtaṃ varṣavṛndaṃ ca tatsthāyi| tena-dūṣīviṣeṇa, pīḍito bhinnapurīṣavarṇādikaḥ syāt| tathā mūrcchāṃ gacchan vamannasphuṭavāk tathā vimuhyan tathā dūṣyenopalakṣita udare yāni liṅgāni (hṛ.ni. a. 12/20), taiḥ sevitaśca bhavet| āmāśayasthe dūṣīviṣe kaphavātarogī syāt pakvāśayasthe dūṣīviṣe'nilapittarogī syāt| upajātayaḥ| dhvastāḥ kacāḥ śarīraṃ ca yasya sa dhvastaśirotuhāṅgo vilūnapakṣaḥ pakṣīva bhavet| rasādiṣu ca sthitaṃ nānāvidhān dhātuprabhavān vikārān karoti| upendravajrāvṛttam|
prāgvātājīrṇaśītābhradivāsvapnāhitāśanaiḥ| duṣṭaṃ dūṣayate dhātūnato dūṣīviṣaṃ smṛtam||37||
Sa. tacca purovātādibhirduṣṭaṃ saddhātūn dūṣayati yataḥ, tato'pi hetordūṣīviṣaṃ smṛtam|
dūṣīviṣārtaṃ susvinnamūrdhvaṃ cādhaśca śodhitam| dūṣīviṣārimagadhaṃ lehayenmadhunā''plutam||38||
Sa. dūṣīviṣapīḍitaṃ naraṃ susvinnamūrdhvamadhastācca śodhitaṃ santaṃ dūṣīviṣāri-vakṣyamāṇaṃ, mākṣikeṇāplutamagadaṃ lehayet|
tamevāha ---- pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī rodhramelā suvarcikā| kuṭannaṭaṃ nataṃ kuṣṭhaṃ yaṣṭī candanagairikam||39|| dūṣīviṣārirnāmnā'yaṃ na cānyatrāpi vāryate| --------------------------------------------------------|40|
Sa. pippalyādiko'yamagado nāmnā dūṣīviṣāriḥ| na cānyasminnapi vāryate| kintu viśeṣeṇa prayujyate|
--------------------------------------------------------| viṣadigdhena viddhastu pratāmyati muhurmuhuḥ||40|| vivarṇabhāvaṃ bhajate viṣādaṃ cāśu gacchati| kīṭairivāvṛtaṃ cāsya gātraṃ cimicimāyate||41|| śroṇipṛṣṭhaśiraḥskandhasandhayaḥ syuḥ savedanāḥ| kṛṣṇaduṣṭāsravisrāvī tṛṇmūrcchājvaradāhavān||42|| dṛṣṭikāluṣyavamathuśvāsakāsakaraḥ kṣaṇāt| āraktapītaparyantaḥ śyāvamadhyo'tirugvraṇaḥ||43|| śūyate pacyate sadyo gatvā māṃsaṃ ca kṛṣṇatām| praklinnaṃ śīryate'bhīkṣṇaṃ sapicchilaparisravam||44||
Sa. viṣadigdhena-viṣaliptena śastreṇa, viddho naraḥ punaḥpunaḥ pratāmyati| tathā vaivarṇyaṃ prayāti| drāgeva viṣādameti| asya ca-viṣadigdhena viddhasya, śarīraṃ kīṭairiva vyāptaṃ cimicimāyate| śroṇyādayaścāsya sarujāḥ syuḥ kṛṣṇaṃ duṣṭaṃ ca raktaṃ kṣarati| tṛḍādiyutaḥ kṣaṇenaiva ca dṛṣṭikāluṣyādikaraḥ syāt| tathā vraṇa īṣadraktaprayantaḥ śyāvamadhyo mahārujaḥ syāt| tathā śūyate pākaṃ yāti| teṣāṃ sadya eva ca māṃsaṃ kṛṣṇatāṃ gatvā praklinnaṃ saddīryate nityameva picchilayutaṃ parisravaṃ kuryāt|
kuryādamarmaviddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutam| śalyamākṛṣya taptena lohenānu dahed vraṇam||45|| athavā muṣkakaśvetāsomatvaktāmravallitaḥ| śirīṣād gṛdhranakhyāśca kṣāreṇa pratisārayet||46|| śukanāsāprativiṣāvyāghrīmūlaiśca lepayet| --------------------------------------------------------|47|
Sa. amarmaviddhasya hṛdayāvaraṇaṃ drutaṃ vidadhīta| śalyamākṛṣya taptena lohena vraṇaṃ paścāddahet| athavā muṣkakādikṣāreṇa pratisārayet| śukanāsādibhiśca lepayet vraṇam|
--------------------------------------------------------| kīṭadaṣṭacikitsāṃ ca kuryāttasya yathārhataḥ||47||
Sa. tasya ca-digdhaphalaviddhasya, kīṭadaṣṭacikitsitaṃ yathāyogaṃ kuryāt|
vraṇe tu pūtipiśite kriyā pittavisarpavat| --------------------------------------------------------|48|
Sa. vraṇe ca pūtimāṃse pittavisarpa iva cikitsā kāryā|
--------------------------------------------------------| saubhāgyārthaṃ striyo bhartre rājñe vā'rāticoditāḥ||48|| garamāhārasampṛktaṃ yacchantyāsannavartinaḥ| --------------------------------------------------------|49|
Sa. saṃ-nānākāntāḥ yoṣitaḥ patye saubhāgyārthaṃ rājñaśca(rājñe vā) nikaṭavartino narāścārātipreritā garayuktaṃ bhojanaṃ dadati|
--------------------------------------------------------| nānāprāṇyaṅgaśamalaviruddhauṣadhibhasmanām||49|| viṣāṇāṃ cālpavīryāṇāṃ yogo gara iti smṛtaḥ| --------------------------------------------------------|50|
Sa. nānāprakāraprāṇyaṅgaśakṛtāṃ tathā viruddhauṣadhibhasmanāṃ viṣāṇāṃ ca stokavīryāṇāṃ yo yogaḥ, sa gara iti smṛtaḥ|
--------------------------------------------------------| tena pāṇḍuḥ kṛśo'lpāgniḥ kāsaśvāsajvarārditaḥ||50|| vāyunā pratilomena svapnacintāparāyaṇaḥ| mahodarayakṛtplīhī dīnavāgdurbalo'lasaḥ||51|| śophavān satatādhmātaḥ śuṣkapādakaraḥ kṣayī| svapne gomāyumārjāranakulavyālavānarān||52|| prāyaḥ paśyati śuṣkāṃśca vanaspatijalāśayān| manyate kṛṣṇamātmānaṃ gauro, goraṃ ca kālakaḥ||53|| vikarṇanāsānayanaṃ paśyettadvihatendriyaḥ| --------------------------------------------------------|54|
Sa. tena gareṇa pāṇḍvādiguṇaḥ kāsādipīḍitaśca syāt| vātena pratilomena yuktastathā svapnacintāparaḥ syāt| tathā bṛhajjaṭharayakṛtplīhavān dīnavāgādiguṇaśca syāt| svapne śṛgālādīn paśyati| prāyeṇa śuṣkavṛkṣodapānāni lokate| ātmānaṃ ca gauraḥ san kṛṣṇaṃ manyate| kṛṣṇaśca gauraṃ manyate| tena-garaviṣeṇa, vihatendriyaḥ san vikarṇaghrāṇacakṣuṣaṃ paśyet|
--------------------------------------------------------| etairanyaiśca bahubhiḥ kliṣṭo ghorairupadravaiḥ||54|| garārto nāśamāpnoti kaścitsadyo'cikitsitaḥ| --------------------------------------------------------|55|
Sa. etaiḥ-uktairupadravaiḥ, aparaiścānuktairdāruṇaiḥ kliṣṭaḥ san garapīḍitaḥ kaścidacikitsitaḥ sadya eva nāśamaśnute|
--------------------------------------------------------| garārto vāntavān bhuktvā tatpathyaṃ pānabhojanam||55|| śuddhahṛcchīlayeddhema sūtrasthānavidheḥ smaran| --------------------------------------------------------|56|
Sa. garāturaḥ kṛtavamanaḥ san tat-pūrvoktaṃ, pathyaṃ pānabhojanaṃ bhuktvā śuddhahṛdayaḥ suvarṇaṃ śīlayet| kiṃ kurvan ? sūtrasthānoktavidheḥ-"śuddhe hṛdi tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet|" (hṛ.sū. a. 7/28) iti smaran| vidheḥ smarannityatra "adhīgartha-" ityādinā vidhiśabdāt karmaṇi ṣaṣṭhī|
--------------------------------------------------------| śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ cūrṇaṃ tāpyasuvarṇayoḥ||56|| lehaḥ praśamayatyugraṃ sarvayogakṛtaṃ viṣam| --------------------------------------------------------|57|
Sa. mākṣīkadhātukāñcanayoścūrṇaṃ śarkarāmākṣikānvitaṃ leho dāruṇaṃ garayogajaṃ viṣaṃ hanti|
--------------------------------------------------------| mūrvāmṛtānatakaṇāpaṭolīcavyacitrakān||57|| vacāmustaviḍaṅgāni takrakoṣṇāmbumastubhiḥ| pibedrasena vā'mlena garopahatapāvakaḥ||58||
Sa. mūrvādīni takrādibhiramlena vā-bījapūrarasādirasena, garopahatāgniḥ pumān pibet|
pārāvatāmiṣaśaṭhīpuṣkarāhvaśṛtaṃ himam| garatṛṣṇārujākāsaśvāsahidhmājvarāpaham||59||
Sa. pārāvatāmiṣādibhiḥ śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ garatṛṣṇādighnam|
viṣaprakṛtikālānnadoṣadūṣyādisaṅgame| viṣasaṅkaṭamuddiṣṭaṃ śatasyaiko'tra jīvati||60||
Sa. viṣaprakṛtyādiyoge sati viṣasaṅkaṭaṃ kathitam| [atra-] asmiṃśca viṣasaṅkaṭe, viṣārtaḥ śatamadhya eko jīvet| tatra viṣaprakṛtiḥ-pittaprakṛtiḥ| kālo-varṣāḥ| viṣānnaṃ-sarṣapādi| viṣadoṣaḥ-pittam| dūṣyaṃ-raktam| ādiśabdena sātmyādīnāṃ grahaṇam|
kṣuttṛṣṇāgharmadaurbalyakrodhaśokabhayaśramaiḥ| ajīrṇavarcodravatāpittamārutavṛddhibhiḥ||61|| tilapuṣpaphalāghrāṇabhūbāṣpaghanagarjitaiḥ| hastimūṣikavāditraniḥsvanairviṣasaṅkaṭaiḥ||62|| purovātotpalāmodamadanairvardhate viṣam| --------------------------------------------------------|63|
Sa. kṣudhādibhirviṣaṃ vṛddhimeti|
--------------------------------------------------------| varṣāsu cāmbuyonitvātsaṃkledaṃ guḍavadgatam||63|| visarpati ghanāpāye, tadagastyo hinasti ca| prayāti mandavīryatvaṃ viṣaṃ tasmāddhanātyaye||64||
Sa. prāvṛṣi ca jalaprabhavatvādviṣaṃ saṃkledaṃ guḍavad yāti| visarpati-prasarati, ghanāpāye-vigatavarṣāsamaye| tat-viṣaṃ, agastyo hinasti-alpaśakti karoti| tasmādghanātyaye-śaratsamaye, mandavīryatvaṃ prayāti|
iti prakṛtisātmyartusthānavegabalābalam| alocya nipuṇaṃ buddhyā karmānantaramācaret||65||
Sa. iti-evaṃ pūrvoktena prakāreṇa, prakṛtyādikaṃ buddhvā-yatnena nirūpya, tataḥ karma kuryāt|
ślaiṣmikaṃ vamanairuṣṇarūkṣatīkṣṇaiḥ pralepanaiḥ| kaṣāyakaṭutiktaiśca bhojanaiḥ śamayedviṣam||66||
Sa. ślaiṣmikaṃ viṣaṃ vamanairuṣṇādiguṇaiḥ pralepaiśceddaśairbhojanaiśca kaṣāyādiguṇaiḥ śāntiṃ nayet|
paittikaṃ sraṃsanaiḥ sekapradehairbhṛśaśītalaiḥ| kaṣāyatiktamadhurairghṛtayuktaiśca bhojanaiḥ||67||
Sa. paittikaṃ viṣaṃ virecanaistathā'tiśītalaiḥ sekaiḥ pralepaiśca tathā bhojanaiḥ kaṣāyatiktamadhurairājyayutaiśca śamayet|
vātātmakaṃ jayetsvādusnigdhāmlalavaṇānvitaiḥ| saghṛtairbhojanairlepaistathaiva piśitāśanaiḥ||68||
Sa. vātikaṃ madhurādiyuktaiḥ sasarpiṣkairbhojanairlepairmāṃsabhojanaiśca jayet|
nāghṛtaṃ sraṃsanaṃ śastaṃ pralepo bhojyamauṣadham| sarveṣu sarvāvastheṣu viṣeṣu na ghṛtopamam||69|| vidyate bheṣajaṃ kiñcidviśeṣāt prabale'nile| --------------------------------------------------------|70|
Sa. viṣe sraṃsanaṃ-virecanaṃ, pralepo vā bhojyamauṣadhaṃ vā nāghṛtaṃ śastam| kiṃ tarhi ? sarvameva tat saghṛtaṃ śastam| sarveṣu viṣeṣu sarvāvastheṣu ca ghṛtatulyaṃ nānyadauṣadhaṃ kimapyasti| viśeṣeṇa ca vāte'tirikte|
--------------------------------------------------------| ayatnācchleṣmagaṃ sādhyaṃ, yatnāt pittāśayāśrayam|70| suduḥsādhyamasādhyaṃ vā vātāśayagataṃ viṣam| 70 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīvadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne viṣapratiṣedho nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ|35|
Sa. kaphagataṃ viṣamalpayatnena sādhyam| pittāśayāśrayaṃ yatnena sādhyam| vātāśayāśritaṃ suṣṭhu duḥkhena sādhyate'sādhyaṃ vā syāditi| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne viṣapratiṣedho nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 35||