athaitaccikitsāṃ brūte ---- athāto guhyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| meḍhramadhye sirāṃ vidhyedupaṃdaśe navotthite| śītāṃ kuryāt kriyāṃ śuddhiṃ virekeṇa viśeṣataḥ||1|| tilakalkaghṛtakṣaudrairlepaḥ pakve tu pāṭite| ---------------------------------------------|2|
Sa. upadaṃśe'cirodbhūte liṅgasya madhye sirāṃ mokṣayet| śiśirāṃ ca cikitsāṃ lepasekādibhiḥ kuryāt| viśeṣeṇa virecanena śuddhiṃ vidadhīta| pakve pāṭite ca tilakalkājyamadhubhirlepaḥ|
-----------------------------------------------| jambvāmrasumanonīpaśvetakāmbojikāṅkurān||2|| śallakībadarībilvapalāśatiniśodbhavāḥ| tvacaḥ kṣīridrumāṇāṃ ca triphalāṃ ca pacejjale||3|| sa kvāthaḥ kṣālanaṃ, tena pakvaṃ tailaṃ ca ropaṇam| ----------------------------------------------|4|
Sa. jambvādyaṅkurān śallakyādīnāṃ tvacaḥ kṣīrivṛkṣāṇāṃ ca tvacastriphalāṃ ca jale pacet| sa kvāthaḥ kṣālanaṃ hitam| tena ca kvāthena tailaṃ pakvaṃ ropaṇaṃ syāt|
----------------------------------------------| tutthagairikalodhrailāmanohvālarasāñjanaiḥ||4|| hareṇupuṣpakāsīsasaurāṣṭrīlavaṇottamaiḥ| lepaḥ kṣaudrayutaiḥ sakṣmairupadaṃśavraṇāpahaḥ||5||
Sa. tutthādibhirmākṣikadrutaiḥ sūkṣmīkṛtairlepa upadaṃśavraṇaharaḥ|
kapāle triphalā dagdhā saghṛtā ropaṇaṃ param| ----------------------------------------------|6|
Sa. karpare triphalā dagdhā ghṛtānvitā paraṃ ropaṇam|
----------------------------------------------| sāmānyaṃ sādhanamidaṃ pratidoṣaṃ tu śophavat||6||
Sa. sāmānyametat sādhanam| pratidoṣaṃ tu śophatulyaṃ cikitsitaṃ jñeyam|
na ca yāti yathā pākaṃ prayateta tathā bhṛśam| pakvaiḥ snāyusirāmāṃsaiḥ prāyo naśyati hi dhvajaḥ||7||
Sa. yathā ca pākaṃ na yāti tathā'tiyatnaḥ kāryaḥ| yataḥ pakvaiḥ snāyvādibhiḥ prāyeṇa meḍhro naśyati|
arśasāṃ chinnadagdhānāṃ kriyā kāryopadaṃśavat| ----------------------------------------------|8|
Sa. arśasāṃ chinnānāṃ dagdhānāṃ copadaṃśatulyā kriyā kāryā|
----------------------------------------------| sarṣapā likhitāḥ sūkṣmaiḥ kaṣāyairavacūrṇayet||8|| tairevābhyañjanaṃ tailaṃ sādhayet vraṇaropaṇam| ----------------------------------------------|9|
Sa. sarṣapikāḥ śastreṇa likhitāḥ kaṣāyadravyairjambvādibhiḥ pūrvoktaiḥ sūkṣmacūrṇairavacūrṇayet| taireva kaṣāyaistailaṃ pacet| tadabhyañjanaṃ vraṇaropaṇaṃ syāt|
----------------------------------------------| kriyeyamavamanthe'pi raktaṃ srāvyaṃ tathobhayoḥ||9||
Sa. etaccikitsitamavamanthe'pi kāryam| tathaita(thobha)-yoḥ-sarṣapāvamanthayoḥ, asraṃ srāvyam|
kumbhīkāyāṃ haredraktaṃ pakvāyāṃ śodhite vraṇe| tindukatriphalārodhrailepastailaṃ ca ropaṇam||10||
Sa. kumbhīkāyāṃ lohitaṃ mokṣayet| pakvāyāṃ tu vraṇe śodhite sati tindukādibhirlepaḥ| tindukādibhireva siddhaṃ tailaṃ ropaṇaṃ syāt|
alajyāṃ srutaraktāyāmayameva kriyākramaḥ| ----------------------------------------------|11|
Sa. alajyāṃ srutaśoṇitāyāmeṣa evopakramaḥ|
----------------------------------------------------| uttamākhyāṃ tu piṭikāṃ sañcchidya baḍiśoddhṛtām||11|| kalkaiścūrṇaiḥ kaṣāyāṇāṃ kṣaudrayuktairupācaret| ---------------------------------------------------|12|
Sa. uttamākhyāṃ piṭikāṃ baḍiśoddhṛtāṃ samyak chedayitvā kaṣāyāṇāṃ kalkaiścūrṇaiḥ kṣaudrayuktairupakramet|
----------------------------------------------------| kramaḥ pittavisarpoktaḥ puṣkaravyūḍhayorhitaḥ||12|| tvakpāke sparśahānyāṃ ca secayed-------------------| ----------------------------------------------------|13|
Sa. puṣkarikāyāṃ saṃvyūḍhe ca pittavisarpavihitaṃ cikitsitaṃ hitam| saṃ-tvakpākasparśahānyoḥ secanam|
------------------------------mṛditaṃ punaḥ| balātailena koṣṇena madhuraścopanāhayet||13||
Sa. mṛditaṃ nāma liṅgarogaṃ vakṣyamāṇena (ślo.42) balā tailena secayet| tathā madhurairdravyaiḥ kalkitaiḥ sukhoṣṇairghṛtasnigdhairupanāhaśca kāryaḥ|
aṣṭhīlikāṃ hṛte rakte śleṣmagranthivadācaret| ----------------------------------------------------|14|
Sa. aṣṭhīlikāṃ rakte hṛte kaphagranthimivopakramet|
----------------------------------------------------| nivṛttaṃ sarpiṣā'bhyajya svedayitvopanāhayet||14|| trirātraṃ pañcarātraṃ vā susnigdhaiḥ śālvalādibhiḥ| svedayitvā tato bhūyaḥ snigdhaṃ carma samānayet||15|| maṇiṃ prapīḍya śanakaiḥ praviṣṭe copanāhanam| maṇau punaḥpunaḥ snigdhaṃ bhojanaṃ cātra śasyate||16||
Sa. nivṛttasaṃjñaṃ liṅgarogaṃ ghṛtenābhyajya svedayitvā copanāhayet trirātraṃ pañcarātraṃ vā susnigdhaiḥ śālvalādibhiḥ| tato bhūyaḥ svedayitvā snigdhaṃ carma maṇiṃ samānayet| kiṃ kṛtvā ? maṇiṃ śanaiḥ prapīḍya| praviṣṭe maṇau copanāhaṃ punaḥpunaḥ kuryāt| bhojanaṃ cātra snigdhaṃ hitam|
ayameva prayojyaḥ syādavapāṭyāmapi kramaḥ| ----------------------------------------------------|17|
Sa. ayameva kramo'vapāṭikāyāṃ yojyaḥ syāt|
----------------------------------------------------| nāḍīmubhayatodvārāṃ niruddhe jatunā sṛtām||17|| snehāktāṃ srotasi nyasya siñcetsnehaiścalāpahaiḥ| tryahāttryahātsthūlatarāṃ nyasya nāḍīṃ vivardhayet||18|| srotodvāramasiddhau tu vidvān śastreṇa pāṭayet| sevanīṃ varjayan yuñjyāt sadyaḥkṣatavidhiṃ tataḥ||19||
Sa. niruddhe-niruddhākhye niruddhamaṇau, nāḍīṃ dvidvārāṃ jatunā sṛtāṃ liptāḥ snehāktāṃ liṅge nyasya liṅgaṃ balātailādibhiḥ snehaiḥ siñcet| tryahāttryahāt sthūlatarāṃ nāḍīṃ kṣiptvā srotodvāraṃ vṛddhiṃ nayet| evamapyasiddhau dhīmān vaidyaḥ sevanīṃ pariharan śastreṇa pāṭayet| tataḥ-pāṭanādanantaraṃ, sadyaḥkṣatavidhānaṃ yuñyāt|
granthitaṃ sveditaṃ nāḍyā snigdhoṣṇairupanāhayet| ----------------------------------------------------|20|
Sa. granthitasaṃjñaṃ nāḍyā sveditaṃ snigdhoṣṇairupanāhayet|
----------------------------------------------------| limpetkaṣāyaiḥ sakṣaudrairlikhitvā śataponakam||20||
Sa. śataponakaṃ liṅgarogaṃ likhitvā kaṣāyadravyacūrṇaiḥ samākṣikairlimpet|
raktavidradhivatkāryā cikitsā śoṇitārbude| ----------------------------------------------------|21|
Sa. śoṇitārbude raktavidradhivaccikitsā kartavyā|
----------------------------------------------------| vraṇopacāraṃ sarveṣu yathāvasthaṃ prayojayet||21||
Sa. sarveṣu liṅgarogeṣu yathāvasthaṃ-avasthāvaśāt, vraṇopacārān-antaḥśuddhikaṣāyalepaghṛtatailarasakriyācūrṇāṃśchodhanaropaṇān, prayojayet|
yonivyāpatsu bhūyiṣṭhaṃ śasyate karma vātajit| snehanasvedabastyādi vātajāsu viśeṣataḥ||22|| na hi vātādṛte yonirvanitānāṃ praduṣyati| ato jitvā tamanyasya kuryāddoṣasya bheṣajam||23||
Sa. yonivyāpatsu viṣaye prāyeṇa pavanavijayi cikitsitaṃ yuktam| snehanādi vātotthāsu vyāpattiṣu viśeṣeṇa śasyate| saṃ-yato vātamantareṇa yoṣito yonirna duṣyati| tasmāttaṃ mārutaṃ, jitvā parasya doṣasyauṣadhaṃ kuryāt|
pāyayeta(ttāṃ) balātailaṃ miśrakaṃ sukumārakam| snigdhasvinnāṃ tathā yoniṃ duḥsthitāṃ sthāpayetsamām||24|| pāṇinā namayejjihyāṃ saṃvṛtāṃ vyadhayet punaḥ| praveśayenniḥsṛtāṃ ca vivṛtāṃ parivartayet||25|| sthānāpavṛttā yonirhi śalyabhūtā striyo matā| ----------------------------------------------------|26|
Sa. tāṃ-striyaṃ, balātailaṃ (ci. a.21/73), miśrakākhyaṃ(ci. a.14/89), vā, sukumārakāhvayaṃ (ci. a.13/41), pāyayet| tathā yoniṃ snigdhāṃ svinnāṃ ca duḥsthitāṃ samāṃ sthāpayet| jihyāṃ-kuṭilāṃ yoniṃ, hastena namayet| saṃvṛtāṃ tu vyadhayet-prasārayedityarthaḥ| niḥsṛtāṃ ca praveśayet| vivṛtāṃ tu satīṃ parivartayet| yataḥ sthānād bhraṣṭā yoniḥ striyaḥ śalyarūpā bhavet|
----------------------------------------------------| karmabhirvamanādyaiśca mṛdubhiryojayetstriyam||26|| sarvataḥ suviśuddhāyāḥ śeṣaṃ karma vidhīyate| bastyabhyaṅgaparīṣekapralepapicudhāraṇam||27||
Sa. vamanādīni ca karmāṇi mṛdūni-akharāṇi, strī(striyā) kārayitavyā(ni)| sarvataḥ-adha upariṣṭācca, viśuddhāyā nāryāḥ pariśiṣṭaṃ karma-bastyādikaṃ, kriyate|
kāśmaryatriphalādrākṣākāsamardaniśādvayaiḥ| guḍūcīsairyakābhīruśukanāsāpunarnavaiḥ||28|| parūṣakaiśca vipacetprasthamakṣasamairghṛtāt| yonivātavikāraghnaṃ tatpītaṃ garbhadaṃ param||29||
Sa. kāśmaryādibhiḥ kalkitaiḥ kārṣikairghṛtātprasthaṃ pacet| tat-ghṛtaṃ, pītaṃ yonivātavikāraharaṃ suṣṭhu garbhadaṃ ca|
vacopakuñcikājājīkṛṣṇāvṛṣakasaindhavam| ajamodāyavakṣāraśarkarācitrakānvitam||30|| piṣṭvā prasannayā''loḍya khādettadghṛtabharjitam| yonipārśvārtihṛdrogagulmārśovinivṛttaye||31||
Sa. vacādikaṃ piṣṭvā prasannayā''loḍya ghṛtabharjitaṃ khādet yonipārśvārtyādiśāntaye|
vṛṣakaṃ mātuluṅgasya mūlāni madayantikām| pibenmadyaiḥ salavaṇaistathā kṛṣṇopakuñcike||32||
Sa. vṛṣakādīni madyaiḥ salavaṇaiḥ pibet| tathā pippalī sthūlajīrake vā madyaiḥ salavaṇaiḥ pibet|
rāsnāśvadaṃṣṭrāvṛṣakaiḥ śṛtaṃ śūlaharaṃ payaḥ| ----------------------------------------------------|33|
Sa. rāsnādibhiḥ śṛtaṃ payaḥ śūlaghnam|
----------------------------------------------------| guḍūcītriphalādantīkvāthaiśca pariṣecanam||33||
Sa. guḍūcyādibhiḥ kvāthaiḥ pariṣecanaṃ sukhoṣṇaṃ hitam, prakṛtatvādyoneḥ|
natavārtākinīkuṣṭhasaindhavāmaradārubhiḥ| tailātprasādhitāddhāryaḥ picuryonau rujāpahaḥ||34||
Sa. natādibhistailāt pakvāt picuryonau dhṛto rujāghnaḥ|
pittalānāṃ tu yonīnāṃ sekābhyaṅgapicukriyāḥ| śītāḥ pittajitaḥ kāryāḥ snehanārthaṃ ghṛtāni ca||35||
Sa. pittalānāṃ ca yonīnāṃ śītādikāḥ kriyāḥ sekādyāḥ kāryāḥ| snehanārthaṃ ghṛtāni ca deyāni|
śatāvarīmūlatulācatuṣkāt kṣuṇṇapīḍitāt| rasena kṣīratulyena pācayeta ghṛtāḍhakam||36|| jīvanīyaiḥ śatāvaryā mṛdvīkābhiḥ parūṣakaiḥ| piṣṭaiḥ priyālaiścākṣāṃśaurdvibalāmadhukānvitaiḥ||37|| siddhaśīte tu madhunaḥ pippalyāśca palāṣṭakam| śarkarāyā daśapalaṃ kṣipellihyātpicuṃ tataḥ||38|| yonyasṛkśukradoṣaghnaṃ vṛṣyaṃ puṃsavanaṃ param| kṣataṃ kṣayamasṛkpittaṃ kāsaṃ śvāsaṃ halīmakam||39|| kāmalāṃ vātarudhiraṃ visarpaṃ hṛcchirograham| apasmārārditāyāmamadonmādāṃśca nāśayet||40||
Sa. śatāvarīmūlatulācatuṣṭayāt kṣuṇṇapīḍitād rasena dugdhasamena sarpiṣa āḍhakaṃ pacejjīvanīyādibhiḥ karṣāṃśaiḥ kalkīkṛtaiḥ| pakve śīte ca mākṣikapalāṣṭakaṃ, kaṇāṣṭapalaṃ, sitāpalāni ca daśa, kṣipet| tasmācca karṣamātraṃ lihyāt yonyādidoṣaghnaṃ vṛṣyādiguṇaṃ ca|
evameva payaḥ sarpirjīvanīyopasādhitam| garbhadaṃ pittajānāṃ ca rogāṇāṃ paramaṃ hitam||41||
Sa. anenaiva krameṇa kṣīraṃ sarpirvā jīvanīyaiḥ pakvaṃ garbhapradaṃ pittajānāṃ ca rogāṇāṃ paraṃ hitam|
balādroṇadvayakvāthe ghṛtatailāḍhakaṃ pacet| kṣīre caturguṇe kṛṣṇākākanāsāsitānvitaiḥ||42|| jīvantīkṣīrakākolīsthirāvīrardhijīvakaiḥ| payasyāśrāvaṇīmudgapīlumāṣākhyaparṇibhiḥ||43|| vātapittāmayān hatvā pānād garbhaṃ dadhāti tat| ----------------------------------------------------|44|
Sa. balāyā droṇadvayasya kaṣāye ghṛtatailayorāḍhakaṃ pacet| kṣīre caturāḍhake kṛṣṇādibhiḥ kalkitaiḥ sāmānyaparibhāṣayoktapramāṇaiḥ| tat-ghṛtaṃ, pānena vātapittarogān hatvā garbhaṃ dhatte| mudgādīnāṃ parṇyā pratyekaṃ sambandhaḥ,- mudgaparṇī pīluparṇī māṣaparṇīti|
----------------------------------------------------| raktayonyāmasṛgvarṇairanubandhamavekṣya ca||44|| yathādoṣodayaṃ yuñjyād raktasthāpanamauṣadham| ----------------------------------------------------|45|
Sa. raktayonyāṃ lohitaṃ varṇairlakṣayitvā'nubandhaṃ ca yathādoṣodayaṃ, raktasthāpanaṃ bheṣajaṃ prayuñjīta|
----------------------------------------------------| pāṭhāṃ jambvāmrayorasthi śilodbhedaṃ rasāñjanam||45|| ambaṣṭhāṃ śālmalīpicchāṃ samaṅgāṃ vatsakatvacam| bāhlīkabilvātiviṣārodhratoyadagairikam||46|| śuṇṭhīmadhūkamācīkaraktacandanakaṭūphalam| kaṭvaṅgavatsakānantādhātakīmadhukārjunam||47|| puṣye gṛhītvā sañcūrṇya sakṣaudraṃ tandulāmbhasā| pibedarśaḥsvatīsāre raktaṃ yaścopaveśyate||48|| doṣā jantukṛtā ye ca bālānāṃ tāṃśca nāśayet| yonidoṣaṃ rajodoṣaṃ śyāvaśvetāruṇāsitam||49|| cūrṇaṃ puṣyānugaṃ nāma hitamātreyapūjitam| yonyāṃ balāsaduṣṭāyāṃ sarvaṃ rūkṣoṣṇamauṣadham||50||
Sa. pāṭhādikaṃ puṣye gṛhītvā sañcūrṇya kṣaudrānvitaṃ tandulāmbhasā pibet arśoviṣayādiṣu| ye ca doṣā jantukṛtā bālānāṃ, tāṃśca yonidoṣādīn hanti| puṣyānugasaṃjñametaccūrṇaṃ hitamātreyapūjitaṃ ca| yonyāṃ balāsenā duṣṭāyāṃ sarvameva rūkṣoṣṇaṃ hitam|
dhātakyāmalakīpatrasrotojamadhukotpalaiḥ| jambvāmrasārakāsīsarodhrakaṭphalatindukaiḥ||51|| saurāṣṭrikādāḍimatvagudumbaraśalāṭubhiḥ| akṣamātrairajāmūtre kṣīre ca dviguṇe pacet||52|| tailaprasthaṃ tadabhyaṅgapicubastiṣu yojayet| tena śūnonnatā stabdhā picchilā srāviṇī tathā||53|| viplutopaplutā yoniḥ siddhyetatsphoṭaśūlinī| ----------------------------------------------------|54|
Sa. dhātakyādibhiḥ kārṣikaiśchāgamūtre dviguṇe, kṣīre ca dviguṇe, tailaprasthaṃ pacet| tattailamabhyaṅgādiṣu yojyam| anena tailena śūnādiguṇā yoniḥ sidhyati|
--------------------------------------------------| yavānnamabhayāriṣṭaṃ sīdhu tailaṃ ca śīlayet||54|| pippalyayorajaḥ pathyāprayogāṃśca samākṣikān| --------------------------------------------------|55|
Sa. tathā yavānnādikaṃ śīlayet| pippalyādiprayogāṃśca kṣaudrānvitānabhyaset|
--------------------------------------------------| kāsīsaṃ triphalā kāṅkṣī sāmrajambvasthi dhātukī||55|| paicchilye kṣaudrasaṃyuktaścūrṇo vaiśadyakārakaḥ| --------------------------------------------------|56|
Sa. kāsīsādikaścūrṇo mākṣikānvitaḥ paicchilye viśadatvakṛt|
--------------------------------------------------| palāśadhātakījambūsamaṅgāmocasarjajaḥ||56|| durgandhe picchile klede stambhanaścūrṇa iṣyate| āragvadhādivargasya kaṣāyaḥ pariṣecanam||57||
Sa. palāśādijaścūrṇo durgandhādiṣu stambhanamiṣyate| āragvadhādivargakvātho (hṛ.sū. a. 15/17) durgandhādau pariṣekaḥ|
stambdhānāṃ karkaśānāṃ ca kāryaṃ mārdavakārakam| dhāraṇaṃ vesavārasya kṛsarāpāyasasya ca||58||
Sa. saṃ-stambdhānāṃ kharasparśānāṃ ca yonīnāṃ mṛdutvakaraṃ vesavārādidhāraṇaṃ vidheyam| vesavāraḥ-kuṭṭitasvinnasaṃskṛtamāṃsaviśeṣaḥ| kṛsarā ca pāyasaṃ ca kṛsarāpāyasam|
durgandhānāṃ kaṣāyaḥ syāttailaṃ vā kalka eva vā| cūrṇe vā sarvagandhānāṃ pūtigandhā(ndhya)pakarṣaṇaḥ||59||
Sa. saṃ-durgandhānāṃ yonīnāṃ sarvagandhadravyāṇāṃ kaṣāyaḥ-kvātho, hitaḥ| tatpakvaṃ tailaṃ tatkalka eva vā| athavā sarvagandhānāṃ cūrṇaḥ pūtigandhā(ndhya) pahaḥ|
śleṣmalānāṃ kaṭuprāyāḥ samūtrā bastayo hitāḥ| pitte samadhukakṣīrā vāte tailāmlasaṃyutāḥ||60||
Sa. śleṣmalānāṃ yonīnāṃ kaṭuprāyā gomūtrayutāśca bastayo hitāḥ| pitte madhuyaṣṭīkṣīrayuktā bastayaḥ| vāte tailāmlayutā bastayo hitāḥ|
sannipātasamutthāyāḥ karma sādhāraṇaṃ hitam| ---------------------------------------------|61|
Sa. sannipātotthāyāḥ sādhāraṇaṃ karma hitam|
---------------------------------------------| evaṃ yoniṣu śuddhāsu garbhaṃ vindanti yoṣitaḥ||61|| aduṣṭe prākṛte bīje jīvopakramaṇe sati| ---------------------------------------------|62|
Sa. evaṃ-anena prakāreṇa, yoniṣu viśuddhāsu satīṣu striyo garbhaṃ labhante| prākṛte bīje'duṣṭe sati tathā jīvasyopakramaṇe kṣepe sati|
---------------------------------------------| pañcakarmaviśuddhasya puruṣasyāpi cendriyam||62|| parīkṣya varṇairdoṣāṇāṃ duṣṭaṃ tadghnairupācaret| ---------------------------------------------|63|
Sa. narasya pañcabhiḥ karmabhiḥ śuddhasya, indriyaṃ,śukraṃ, doṣāṇāṃ varṇairduṣṭaṃ parīkṣya tadghnaiḥ-doṣaghnaiḥ, upakramet|
---------------------------------------------| mañjiṣṭhākuṣṭhatagaratriphalāśarkarāvacāḥ|63| dve niśe madhukaṃ medāṃ dīpyakaṃ kaṭurohiṇīm| payasyāhiṅgukākolīvājigandhāśatāvarīḥ|64| piṣṭvā'kṣāṃśā ghṛtaprasthaṃ pacetkṣīracaturguṇam| yoniśukrapradoṣeṣu tatsarveṣu praśasyate|65| āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ medhyaṃ dhanyaṃ puṃsavanaṃ param| phalasarpiriti khyātaṃ puṣpe pītaṃ phalāya yat|66| mriyamāṇaprajānāṃ ca garbhiṇīnāṃ ca pūjitam| etatparaṃ ca bālānāṃ grahaghnaṃ dehavardhanam|67| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne guhyarogapratiṣedho nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ|34|
Sa. saṃ-mañjiṣṭādibhiḥ kārṣikaiḥ piṣṭairghṛtaprasthaṃ kṣīracaturguṇaṃ pacet| taddhṛtaṃ sarveṣu yoniśukrapradoṣeṣu śasyate| āyuṣyādi guṇaṃ paraṃ puṃsavanaṃ mriyamāṇagarbhāṇāṃ garbhiṇīnāṃ ca hitam| phalasarpiriti nāmnā prasiddham| kutaḥ ? yasmāt puṣpe-ārtavasamaye, pītaṃ phalāya jāyate| tathā paraṃ bālānāṃ grahaghnaṃ śarīravṛddhikaraṃ ceti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne guhyaroga pratiṣedho nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 34|| iti śalyatantraṃ nāma pañcamamaṅgaṃ samāptam|