33. guhyarogavijñānīyādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. ----
athāto guhyarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2|| strīvyavāyanivṛttasya sahasā bhajato'thavā| doṣādhyuṣitasaṅkīrṇamalināṇurajaḥ pathām||1|| anyayonimanicchantīmagamyāṃ navasūtikām| dūṣitaṃ spṛśatastoyaṃ ratānteṣvapi naiva vā||2|| vivardhayiṣayā tīkṣṇān pralepādīn prayacchataḥ| muṣṭidantanakhotpīḍāviṣavacchūkapātanaiḥ||3|| veganigrahadīrghātikharasparśavighaṭṭanaiḥ| doṣā duṣṭā gatā guhyaṃ trayoviṃśatimāmayān||4|| janayantyupadaṃśādīn-------------------------| ---------------------------------------------|5|
Sa. vanitāsambhogānnivṛttasya sahasā-akasmādeva, strīvyavāyaṃ bhajataḥ| kecit karādinaiva vyavāyābhāsaṃ kurvanti tannivṛttyai strīgrahaṇam| athaveti vakṣyamāṇaguṇāṃ striyaṃ sevamānasya| kimbhūtām ? vātādyadhiṣṭhitastathā saṅkīrṇaḥ-saṅkaṭo, malino'ṇuḥ-sūkṣmo, rajomārgo yasyāstāṃ tathāvidhāṃ striyam| tathā'nyayoni-mahiṣyādim| tathā'nabhilaṣantīm| tathā'gamyāṃ-bhaginyādim| tathā navaprasūtām| tathā dūṣitaṃ saviṣajantvādibhirjalaṃ spṛśato, ratānteṣvapi naiva vā jalaṃ spṛśataḥ| vivardhayitumicchayā tīkṣṇān pralepasekādīn vā prakṛtatvāt guhye prayacchataḥ| tathā muṣṭyādipātanaistathā vegarodhanena tathā dīrghātikharasparśanena ca yāni vighaṭṭanāni, taireva doṣā duṣṭā guhyaṃ prāptāstrayoviṃśati vakṣyamāṇān upadaṃśādīn kurvanti|
--------------------------upadaṃśo'tra pañcadhā| pṛthagdoṣaiḥ sarudhiraiḥ samastaiśca--------------|5|
Sa. atra-eṣu madhye, upadaṃśaḥ pañcaprakāraḥ| katham? ityāha-doṣaiḥ pṛthak trayaḥ, raktena caturthaḥ, sannipātena pañcamaḥ|
---------------------------------------------| ----------------------------------atra mārutāt||5|| meḍhre śopho rujaścitrāḥ stambhastvakparipoṭanam| ---------------------------------------------|6|
Sa. eṣāṃ madhye vātenopadaṃśe meḍhre śopho bhavati| dāruṇāḥ pīḍāḥ stambhastathā tvacaḥ paripoṭanam|
---------------------------------------------| pakvodumbarasaṅkāśaḥ pittena śvayathurjvaraḥ||6||
Sa. pittena śvayathuḥ pakvodumbaraphalanibho jvaraśca syāt|
śleṣmaṇā kaṭhinaḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān śītalo guruḥ| ---------------------------------------------|7|
Sa. śleṣmaṇā śvayathuḥ kaṭhinādiguṇaḥ syāt|
---------------------------------------------| śoṇitenāsitasphoṭasambhavo'srasrutirjvaraḥ||7||
Sa. lohitena kṛṣṇasphoṭasambhavādayaḥ syuḥ|
sarvaje sarvaliṅgatvaṃ śvayathurmuṣkayorapi| tīvrā rugāśupacanaṃ daraṇaṃ kṛmisambhavaḥ||8||
Sa. sarvadoṣaje sarvaliṅgatvaṃ śvayathuśca muṣkayoḥ syāt| tīvrā ruk śīghrapākādiśca|
yāpyo raktodbhavasteṣāṃ mṛtyave sannipātajaḥ| ---------------------------------------------|9|
Sa. eteṣāṃ madhye raktajo yāpyaḥ| sannipātottho mṛtyuhetuḥ|
---------------------------------------------| jāyante kupitairdoṣairguhyāsṛkpiśitāśrayaiḥ||9|| antarbahirvā meḍhrasya kaṇḍūlā māṃsakīlakāḥ| picchilāsrasravā yonau tadvacca cchatrasannibhāḥ||10|| te'rśāṃsyupekṣayā ghnanti meḍhrapuṃstvaṃ bhagārtavam| ---------------------------------------------|11|
Sa. saṃ-doṣairguhyaraktamāṃsāśrayaiḥ kruddhairmeḍhrasyāntarbahirvā kaṇḍūlā māṃsakīlakāḥ-śaṅkavo, jāyante| tathā picchilaraktasrāviṇaḥ| tathaiva yonau chatrasadṛśāḥ syuḥ| te māṃsakīlā arśāṃsi gadyante| upekṣitāśca meḍhre jātāḥ puṃstvaṃ ghnanti| bhage jātā ārtavaṃ ghnanti|
---------------------------------------------| guhyasya bahirantarvā piṭikāḥ kapharaktajāḥ||11|| sarṣapāmānasaṃsthānā ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ| ---------------------------------------------|12|
Sa. guhyasya bāhyato'ntare vā kapharaktajāḥ piṭikāḥ sarṣapapramaṇāḥ sarṣapākārā ghanāḥ sarṣapikāḥ smṛtāḥ|
---------------------------------------------| piṭikā bahavo dīrghā dīryante madhyataśca yāḥ||12|| so'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣavān| ---------------------------------------------|13|
Sa. piṭikā bahavo dīrghā madhye ca yā dīryante, so'vamantho vedanāromāñcavān kapharaktābhyāṃ syāt|
---------------------------------------------| kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā''śujā||13||
Sa. jāmbavāsthirūpā kumbhīkā raktapittodbhavā śīghrotpattiśca|
alajīṃ mehavadvidyād----------------------------| ---------------------------------------------|14|
Sa. alajīṃ pramehe yathā, tathā'sminnapi vidyāt|
---------------------uttamāṃ pittaraktajām| piṭikāṃ māṣamudgābhāṃ-------------------------|14|
Sa. uttamākhyāṃ pittaraktajāṃ meḍhrapiṭikāṃ māṣasamāṃ mudgābhāṃ vidyāt|
---------------------------------------------| ---------------------------piṭikā piṭikācitā||14|| karṇikā puṣkarasyeva jñeyā puṣkariketi sā| ---------------------------------------------|15|
Sa. piṭikācitā yā piṭikā syāt, tathā padmakarṇikākārā puṣkarakarkaṭābhā, tāṃ puṣkariketi vidyāt|
---------------------------------------------| pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃvyūḍhe saṃvyūḍhapiṭikā bhavet||15||
Sa. hastābhyāmatiśayena saṃvyūḍhe-ghṛṣṭe sati, saṃvyūḍhapiṭikākhyā syāt|
mṛditaṃ mṛditaṃ vastrasaṃrabdhaṃ vātakopataḥ| ---------------------------------------------|16|
Sa. mṛditaṃ-malitaṃ, vastrasaṃrabdhaṃ-vāsasā kṣobhitaṃ, vātakopānmṛditaṃ syāt|
---------------------------------------------| viṣamā kaṭhinā bhugnā vāyunā'ṣṭhīlikā smṛtā||16||
Sa. yā piṭikā viṣamā samunnatā tathā kaṭhinā kuṭilā ca pavanenāṣṭhīlikā gaditā|
vimardanādiduṣṭena vāyunā carma meḍhrajam| nivartate sarugdāhaṃ kvacitpākaṃ ca gacchati||17|| piṇḍitaṃ granthitaṃ carma tatpralambamadho maṇeḥ| nivṛttasaṃjñaṃ sakaphaṃ kaṇḍūkāṭhinyavattu tat||18||
Sa. vāyunā vimardanādiduṣṭena meḍhrajaṃ carma sarugdāhaṃ nivartate| kvacit-kadācit, pākamapi yāti| tat-carma, maṇeradhaḥ piṇḍitaṃ granthitaṃ pralambaṃ ca syāt| tatsakaphaṃ-kaphena tu saha, kaṇḍūkāṭhinyayutaṃ nivṛttasaṃjñaṃ syāt|
duruḍhaṃ sphuṭitaṃ carma nirdiṣṭamavapāṭikā| ---------------------------------------------|19|
Sa. kṛcchreṇa rohati yacca duḥsphuṭitaṃ carma, tat kathitamavapāṭikā|
---------------------------------------------| vātena dūṣitaṃ carma maṇau saktaṃ ruṇaddhi cet||19|| sroto mūtraṃ tato'bhyeti mandadhāramavedanam| maṇervikāśarodhaśca sa niruddhamaṇirgadaḥ||20||
Sa. vātena carma dūṣitaṃ maṇau saktaṃ cet sroto ruṇaddhi| tato mandadhāramarujaṃ mūtrameti| maṇeśca vikāśarodhaḥ| sa evaṃ vidho rogo niruddhamaṇisaṃjñaḥ|
liṅgaṃ śūkairivāpūrṇaṃ grathitākhyaṃ kaphodbhavam| ---------------------------------------------|21|
Sa. liṅgaṃ śūkairākīrṇamiva syāt, tad grathitasaṃjñaṃ kaphajam|
---------------------------------------------| śūkadūṣitaraktotthā sparśahānistadāhvayā||21||
Sa. śūkadūṣitaraktodbhavā sparśahāniḥ, sā sparśahānisaṃjñā|
chidrairaṇumukhairyattu mehanaṃ sarvataścitam| vātaśoṇitakopena taṃ vidyācchataponakam||22||
Sa. yatpunarmeḍhraṃ chidraiḥ sūkṣmamukhaiḥ sarvataḥ-paritaḥ, citaṃ vātaśoṇitakopāt, taṃ śataponakaṃ vidyāt|
pittāsṛgbhyāṃ tvacaḥ pākastvakpāko jvaradāhavān| ---------------------------------------------|23|
Sa. pittaraktābhyāṃ tvacaḥ pāko jvaradāhānvitastvakpākākhyaḥ|
---------------------------------------------| māṃspākaḥ sarvajaḥ sarvavedano māṃsaśātanaḥ||23||
Sa. sarvadoṣottho māṃspākākhyaḥ sarvavedano māṃsaśātanaḥ|
sarāgairasitaiḥ sphoṭaiḥ piṭikābhiśca pīḍitam| mehanaṃ vedanā cogrā taṃ vidyādasṛgarbudam||24||
Sa. īṣallohitaiḥ kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ piṭikābhiśca pīḍitaṃ liṅgaṃ vedanāśca dāruṇāḥ, taṃ-evaṃvidhaṃ, raktārbudaṃ jānīyāt|
māṃsārbudaṃ prāguditaṃ------------------------| ----------------------------------------------|25|
Sa. māṃsārbudaṃ pūrvamuktaṃ granthyādirogavijñānīye(u. a.29)| tacca tridoṣajam|
------------------------vidradhiśca tridoṣajaḥ| ---------------------------------------------|25|
Sa. vidradhiśca tridoṣajaḥ| sa ukto vidradhyādinidāne (ni. a. 11/9)|
---------------------------------------------| kṛṣṇāni bhūtvā māṃsāni viśīryante samantataḥ||25|| pakvāni sannipātena tān vidyāttilakālakān| ---------------------------------------------|26|
Sa. liṅge kṛṣṇāni māṃsāni bhūtvā parito viśīryante pakvāni sannipātena| tān-evaṃprakārān, tilakālakān vidyāt|
---------------------------------------------| māṃsotthamarbudaṃ pākaṃ vidradhiṃ tilakālakān||26|| caturo varjayedeṣāṃ śeṣāṃśchīghramupācaret| ---------------------------------------------|27|
Sa. eṣāṃ madhye māṃsārbudādīṃścaturastyajet-nopakramet| śeṣān-ṣoḍaśa rogān, śīghramupakramet|
---------------------------------------------| viṃśatirvyāpado yonerjāyante duṣṭabhojanāt||27||
Sa. yonervyāpado viṃśatirduṣṭāhārādbhavanti|
viṣamasthāṅgaśayanabhṛśamaithunasevanaiḥ| duṣṭārtavādapadravyairbījadoṣeṇa daivataḥ||28|| yonau kruddho'nilaḥ kuryād ruktodāyāmasuptatāḥ| pipīlikāsṛptimiva stambhaṃ karkaśatāṃ svanam||29|| phenilāruṇakṛṣṇālpatanurūkṣārtavastrutim| srasaṃ vaṅkṣaṇapārśvādau vyathāṃ gulmaṃ krameṇa ca||30|| tāṃstāṃśca svān gadān vyāpadvātikī nāma sā smṛtā| ---------------------------------------------|31|
Sa. viṣamasthāṅgaśayanādibhiryonau pavanaḥ kupito rujādīn kuryāt| tathā pipīlikopasarpaṇamiva stambhaṃ karkaśatāṃ svanaṃ, tathā phenilādiguṇārtavasrutiṃ, tathā vaṅkṣaṇādau bhraṃśaṃ rujāṃ, krameṇa ca gulmaṃ kuryāt| taṃstāṃśca-anekavidhān, rogan kuryāt| sā-evaṃvidhā, vyāpat vātikī smṛtā|
---------------------------------------------| saivāticaraṇā śophasaṃyuktā'tivyavāyataḥ||31||
Sa. saivāticaraṇā śvayathuyutā'tivyavāyāt syāt|
maithunādatibālāyāḥ pṛṣṭhajaṅgoruvaṅkṣaṇam| rujan sandūṣayedyoniṃ vāyuḥ prākcaraṇeti sā||32||
Sa. maithunādatibālāyāḥ pavanaḥ pṛṣṭhajaṅghoruvaṅkṣaṇaṃ pīḍayan yoniṃ sandūṣayet| prākcaraṇeti sā syāt|
vegodāvartanādyoniṃ prapīḍayati mārutaḥ| sā phenilaṃ rajaḥ kṛcchrādudāvṛttaṃ vimuñcati||33|| iyaṃ vyāpadudāvṛttā-------------------------| ---------------------------------------------|34|
Sa. vegodāvartanena māruto yoniṃ prakarṣeṇa pīḍayati| tataḥ sā-yoniḥ, phenilaṃ rajaḥ kṛcchrādudāvṛttaṃ visṛjati| eṣā vyāpadudāvṛttākhyā|
-------------------------------jātaghnī tu yadā'nilaḥ| jātaṃ jātaṃ sutaṃ hanti raukṣyādduṣṭārtavodbhavam||34||
Sa. yadā tu vāyuḥ sutamutpannamutpannaṃ raukṣyādduṣṭārtavajaṃ hanti, tadā jātaghnī syāt|
atyāśitāyā viṣamaṃ sthitāyāḥ surate marut| annenotpīḍito yoneḥ sthitaḥ srotasi vakrayet||35|| sāsthimāṃsaṃ mukhaṃ tīvrarujamantarmukhīti sā| ---------------------------------------------|36|
Sa. atisuhitāyā viṣamaṃ sthitāyā nidhuvane pavano'nnenotpīḍito yoneḥ sambandhini srotasi sthito mukhaṃ yonereva vakrīkuryāt, asthimāṃsena saha dāruṇapīḍaṃ, sā'ntarmukhītyucyate|
---------------------------------------------| vātalāhārasevinyāṃ jananyāṃ kupito'nilaḥ||36|| striyo yonimaṇudvārāṃ kuryātsūcīmukhīti sā| ---------------------------------------------|37|
Sa. vātalāhārasevinyāṃ mātari vāyuḥ kupitaḥ striyo garbhasthāyāḥ sūkṣmadvārāṃ yoni kuryāt| sūcīmukhī sā syāt|
---------------------------------------------| vegarodhādṛtau vāyurduṣṭo viṇmūtrasaṅgraham||37|| karoti yoneḥ śoṣaṃ ca śuṣkākhyā sā'tivedanā| ---------------------------------------------|38|
Sa. ṛtau vegadhāraṇādvāyurduṣṭo viṇmūtrasaṅgrahaṃ karoti| yoneḥ śoṣaṃ ca karoti| sā śuṣkasaṃjñā'tirujā syāt|
---------------------------------------------| ṣaḍahāt saptarātrādvā śukraṃ garbhāśayānmarut||38|| vametsaruṅ nīrujo vā yasyāḥ sā vāminī matā| ---------------------------------------------|39|
Sa. ṣaḍahenāthavā saptāhena garbhāśayādvāyuḥ sarujo nīrujo vā yasyāḥ śukraṃ vamet, sā vāminī gaditā|
---------------------------------------------| yonau vātopataptāyāṃ strīgarbhe bījadoṣataḥ||39|| mṛdveṣiṇyastanī ca syāt ṣaṇḍhasaṃjñā'nupakramā| ---------------------------------------------|40|
Sa. vātopataptāyāṃ yonau strīgarbhe bījadoṣānnaradveṣiṇī stanarahitā ca strī syāt| sa ṣaṇḍhasaṃjñā'nupakramā|
---------------------------------------------| duṣṭo viṣṭabhya yonyāsyaṃ garbhakoṣṭhaṃ ca mārutaḥ||40|| kurute vivṛtāṃ srastāṃ vātikīmiva duḥkhitām| utsannamāṃsāṃ tāmāhurmahāyoniṃ mahārujām||41||
Sa. pavano duṣṭo yonyāsyaṃ viṣṭabhya garbhakoṣṭhaṃ ca vivṛtamukhīṃ bhraṣṭāṃ vātikīmiva suduḥkhāmutsṛṣṭapiśitāṃ prakṛtatvādyoniṃ kurute| tāṃ mahārujāṃ mahāyoniṃ vadanti|
yathāsvairdūṣaṇairduṣṭaṃ pittaṃ yonimupāśritam| karoti dāhapākoṣāpūtigandhijvarānvitām||42|| bhṛśoṣṇabhūrikuṇapanīlapītāsitārtavām| sā vyāpat paittikī---------------------|43|
Sa. yathāyogaṃ dūṣaṇaiḥ-sarvaroganidānādyuktaiḥ, duṣṭaṃ pittaṃ yonau sthitaṃ yoniṃ dāhādyanvitāṃ karoti, tathā bhṛśoṣṇādiguṇayutārtavām| sā paittikī vyāpat|
---------------------------------------------| ------------------raktayonyākhyā'sṛgatisruteḥ||43||
Sa. raktayonyākhyā raktasyātisruteḥ syāt|
kapho'bhiṣyandibhiḥ kruddhaḥ kuryādyonimavedanām| śītalāṃ kaṇḍulāṃ pāṇḍupicchilāṃ tadvidhasrutim||44|| sā vyāpacchlaiṣmikī---------------------------| ---------------------------------------------|45|
Sa. śleṣmā'bhiṣyandakaraṇahetubhiḥ kupito yoniṃ pīḍārahitāṃ śītalādiguṇāṃ tathā tadvidhā-pāṇḍupicchilā, srutiryasyāstāṃ tathāvidhāṃ kuryāt| sā-evaṃvidhā, vyāpat ślaiṣmikī syāt|
---------------------vātapittābhyāṃ kṣīyate rajaḥ| sadāhakārśyavaivarṇyaṃ yasyāḥ sā lohitakṣayā||45||
Sa. yasyāḥ vātapittābhyāṃ rajaḥ kṣīyate dāhakārśyavaivarṇyayutaṃ, sā lohitakṣayākhyā|
pittalāyā nṛsaṃvāse kṣavathūdgāradhāraṇāt| pittayuktena marutā yonirbhavati dūṣitā||46|| śūnā sparśāsahā sārtirnīlapītāsravāhinī| bastikukṣigurutvātisārārocakakāriṇī||47|| śroṇivaṅkṣaṇaruktodajvarakṛt sā pariplutā| ---------------------------------------------|48|
Sa. pittalāyāḥ striyā narasaṃyoge kṣavathūdgāradhāraṇāt pittānvitena vāyunā yonirdūṣitā śūnādiguṇā bastyādigurutvādividhāyinī tathā śroṇyāditodakarī syāt| sā pariplutākhyā|
---------------------------------------------| vātaśleṣmāmayavyāptā śvetapicchilavāhinī||48|| upaplutā smṛtā yoniḥ---------------------------| ---------------------------------------------|49|
Sa. vātaśleṣmarogeṇa vyāptā śuklapicchilasrāviṇī yonirupaplutā syāt|
-------------------------viplutākhyā tvadhāvanāt| sañjātajantuḥ kaṇḍūlā kaṇḍvā cātiratipriyā||49||
Sa. akṣālanāttu yoniḥ sambhūtakṛmiḥ kaṇḍūyutā, kaṇḍvā ca hetunā sutarāṃ suratābhilāṣiṇī viplutākhyā|
akālavāhanādvāyuḥ śleṣmaraktavimūrcchitaḥ| karṇikāṃ janayedyonau rajomārganirodhinīm||50|| sā karṇinī-------------------------------| ---------------------------------------------|51|
Sa. marudakālavāhanāt kapharaktamiśrito yonau karṇikāṃ rajomārganirodhinīṃ kuryāt| sā karṇinī gadyate|
---------------tribhirdoṣairyonigarbhāśayāśritaiḥ| yathāsvopadravakarairvyāpatsā sānnipātikī||51||
Sa. tribhirdoṣairyonigarbhāśayāśritairyathāyogamupadravakāribhiryā vyāpat sā sānnipātikī syāt|
iti yonigadā nārī yaiḥ śukraṃ na pratīcchati| tato garbhaṃ na gṛhṇāti rogāṃścāpnoti dāruṇān|52| asṛgdarārśogulmādīnābādhāṃścānilādibhiḥ| 52 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne guhyarogavijñānīyo nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ|33|
Sa. iti- samāptau| evaṃ yonirogāḥ 'kathitāḥ' iti śeṣaḥ| yairāmayairyoniḥ śukraṃ na pratīcchati| tato garbhaṃ nādatte| rogāṃśca dāruṇānasṛgdarādīnaśrute| vātapittakaphaiścābādhān-pīḍāviśeṣān, prāpnoti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne guhyarogavijñānīyo nāma trayāstriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 33||