athaiṣāṃ cikitsitaṃ vivakṣurāha ---- athātaḥ kṣudrarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| visrāvayejjalaukābhirapakvāmajagallikām| -----------------------------------------|1|
Sa. ajagallikāmapakvāṃ jalajanmabhirvisrāvayet|
-----------------------------------------| svedayitvā yavaprakhyāṃ vilayāya pralepayet||1|| dārukuṣṭhamanohvālair-------------------| -----------------------------------------|2|
Sa. yavaprakhyāṃ svedayitvā vilāyanārthaṃ pralepayeddārvādibhiḥ|
-----------------------------ityāpāṣāṇagardabhāt| vidhistāṃścācaretpakvān vraṇavatsājagallikān||2||
Sa. pāṣāṇagardabhaṃ yāvadeṣa vidhiḥ| tena granthi(alajī)kacchapaśālūka(panasikā)pāṣāṇagardabhānāṃ pūrvoktaṃ kāryamityavatiṣṭhate| tāṃśca pakvān ajagallikāṃ ca vraṇavadupakramet|
rodhrakustumbaruvacāḥ pralepo mukhadūṣike| vaṭapallavayuktā vā nārikelotthaśuktayaḥ||3|| aśāntau vamanaṃ nasyaṃ lalāṭe ca sirāvyadhaḥ| -----------------------------------------|4|
Sa. mukhadūṣike rodhrādayaḥ pralepaḥ, vaṭapallavayuktā nārikelaśuktayo vā| evamapyanupaśame vamanaṃ nasyaṃ ca hitam| lalāṭe ca sirāmokṣaḥ|
-----------------------------------------| nimbāmbuvānto nimbāmbusādhitaṃ padmakaṇṭake||4|| pibetkṣaudrānvitaṃ sarpirnimbāragvadhalepanam| -----------------------------------------|5|
Sa. padmakaṇṭake nimbāmbunā kṛtavamano nimbakvāthapakvaṃ ghṛtaṃ sakṣaudraṃ pibet| nimbakarṇikārābhyāṃ lepaḥ|
vivṛtādīṃstu jālāntāṃścikitsetserivellikān| pittavīsarpavattadvat pratyākhyāyāgnirohiṇīm||5||
Sa. vivṛtādīn jālāntānnirivellikāṃ ca pittavisarpamiva cikitset| agnirohiṇīṃ ca pratyākhyāya cikitset|
vilaṅghanaṃ raktavimokṣaṇaṃ ca virūkṣaṇaṃ kāyaviśodhanaṃ ca| dhātrīprayogān śiśirapradehān kuryātsadā jālakagardabhasya||6||
Sa. jālakagardabhasya laṅghanādi yathāvasthaṃ sadā kuryāt|
vidārikāṃ hṛte rakte śleṣmagranthivadācaret| -----------------------------------------|7|
Sa. vidārikāṃ rakte srute kaphagranthimiva cikitset|
---------------------------------------------| medorbudakriyāṃ kuryātsutarāṃ śarkarārbude||7||
Sa. śarkarābude suṣṭhu medorbudakriyāṃ kuryāt|
pravṛddhaṃ subahucchidraṃ saśophaṃ marmaṇi sthitam| valmīkaṃ hastapāde ca varjayed-------------------|8|
Sa. valmīkaṃ pravṛddhādiguṇaṃ hastapāde jātaṃ ca varjayet|
---------------------------------------------| ----------------------------------itaratpunaḥ||8|| śuddhasyāsre hṛte limpet sapaṭvārevatāmṛtaiḥ| śyāmākulatthikāmūladantīpalalasaktubhiḥ||9||
Sa. itarat punarvalmīkaṃ śuddhasya rakte hṛte śyāmādibhiḥ salavaṇakarṇikāraguḍūcībhirlimpet|
pakve tu duṣṭamāṃsāni gatīḥ sarvāśca śodhayet| śastreṇa samyaganu ca kṣāreṇa jvalanena vā||10||
Sa. pakve tu [valmīke] duṣṭamāṃsāni sarvāśca gatīḥ śodhayet| kena ? śastreṇa| katham ? samyak| paścāt kṣāreṇāgninā ca (vā)|
śastreṇotkṛtya niḥśeṣaṃ snehena kadaraṃ dahet| ---------------------------------------------|11|
Sa. kadaraṃ śastreṇa niḥśeṣamutkṛtya snehena dahet|
---------------------------------------------| niruddhamaṇivatkāryaṃ ruddhapāyościkitsitam||11||
Sa. ruddhagude cikitsitaṃ niruddhamaṇisadṛśaṃ kāryam|
cipyaṃ śuddhyā jitoṣmāṇaṃ sādhayecchastrakarmaṇā| ---------------------------------------------|12|
Sa. cipyaṃ śuddhyā-virekādikayā, jitoṣmāṇaṃ santaṃ śastrakarmaṇā sādhayet|
---------------------------------------------| duṣṭaṃ kunakhamapyevaṃ------------------------|12|
Sa. kunakhaṃ duṣṭamapyevameva sādhayet|
---------------------------------------------| ---------------------------caraṇāvalase punaḥ||12|| dhānyāmlasiktau kāsīsapaṭolīrocanātilaiḥ| sanimbapatrairālimped-------------------------|13|
Sa. alase tu caraṇau kañjikasiktau kāsīsādibhiḥ sanimbapatrairālimpet|
---------------------------------------------| ----------------------------dahettu tilakālakān||13|| maṣāṃśca sūryakāntena kṣāreṇa yadi vā'gninā| ---------------------------------------------|14|
Sa. tilakālakān maṣāṃśca sūryakāntadibhirdahet|
---------------------------------------------| tadvadutkṛtya śastreṇa carmakīlajatūmaṇī||14||
Sa. carmakīlajatūmaṇī śastreṇoddhṛ(tkṛ)tya tathaiva sūryakāntādibhirdahet|
lāñchanāditraye kuryādyathāsannaṃ sirāvyadham| lepayetkṣīrapiṣṭaiśca kṣīrivṛkṣatvagaṅkuraiḥ||15||
Sa. lāñchanādiṣu triṣu-lāñchanavyaṅganīlikāsu, yathāsannaṃ sirāṃ vidhyet| kṣīrivṛkṣāṇāṃ tvagbhiraṅkuraiśca kṣīrapiṣṭairlepayet|
vyaṅgeṣu cārjunatvagvā mañjiṣṭhā vā samākṣikā| lepaḥ sanavanītā vā śvetāśvakhurajā maṣī||16||
Sa. vyaṅgādiṣu cāyaṃ lepo'rjunavalkaṃ kṣīrapiṣṭaṃ vā| mañjiṣṭhā mākṣikasahitā vā| śvetāśvakhurajā maṣī sanavanītā vā|
raktacandanamañjiṣṭhākuṣṭharodhrapriyaṅgavaḥ vaṭāṅkurā masūrāśca vyaṅgaghnā mukhakāntidāḥ||17||
Sa. raktacandanādayo vyaṅgaharā mukhakāntikarāḥ 'lepāḥ' iti prakṛtatvād gamyate|
dve jīrake kṛṣṇatilāḥ sarṣapāḥ payasā saha| piṣṭāḥ kurvanti vaktrendumapāstavyaṅgalāñchanam||18|| kṣīrapiṣṭā ghṛtakṣaudrayuktā vā bhṛṣṭanistuṣāḥ| masūrāḥ kṣīrapiṣṭā vā tīkṣṇāḥ śālmalikaṇṭakāḥ||19|| saguḍaḥ kolamajjā vā śaśāsṛkṣaudrakalkitaḥ| saptāhaṃ mātuluṅgasthaṃ kuṣṭhaṃ vā madhunā'nvitam||20|| piṣṭā vā chāgapayasā sakṣaudrā mauśalī jaṭā| gorasthi muśalīmūlayuktaṃ vā sājyamākṣikam||21||
Sa. jīrakadvayādayo lepe prayuktāḥ payasā piṣṭā vaktracandraṃ nirastavyaṅgalāñchanaṃ vidadhati| vaktramevenduḥ, vyaṅgameva lāñchanamiti rūpakālaṅkāraḥ| masūrā bhṛṣṭā nistuṣāśca kṣīrapiṣṭāḥ sarpirmākṣikānvitā lepaḥ| śālmalīkaṇṭakāstīkṣṇāḥ kṣīrapiṣṭā vā lepaḥ| kolasya-amlabadarasya, majjā śaśāsṛkkṣaudrapiṣṭo guḍānvito lepaḥ| saptāhaṃ bījapūrasyāntarasthitaṃ kuṣṭhaṃ mākṣikayutaṃ vā lepaḥ| mouśalī jaṭā-śālmalīmūlaṃ, chagalīkṣīrapiṣṭaṃ sakṣaudraṃ vā lepaḥ| gavyamasthi tālapatrīmūlānvitaṃ saghṛtamākṣikaṃ vā lepaḥ
jambvāmrapallavā mastu haridre dve navo guḍaḥ| lepaḥ savarṇakṛt piṣṭaṃ svarasena ca tindukam||22||
Sa. jambvāmrapallavādiko lepaḥ savarṇakaraḥ| tindukaṃ ca svarasena piṣṭaṃ lepaḥ savarṇakaraḥ|
utpalamutpalakuṣṭhaṃ priyaṅgukālīyakaṃ badaramajjā| idamudvartanamāsyaṃ karoti śatapatrasaṃkāśam||23||
Sa. utpalādikametadudvartanaṃ padmasadṛśaṃ mukhaṃ vidhatte| āryā|
ebhirevauṣadhaiḥ piṣṭairmukhābhyaṅgāya sādhayet| yathādoṣartukān snehān madhukakvāthasaṃyutaiḥ||24||
Sa. ebhireva-pūrvoditaiḥ, piṣṭairmadhukakvāthānvitairmukhābhyaṅgārthaṃ yathādoṣaṃ yathartu snehān pācayet|
yavān sarjarasaṃ rodhramuśīraṃ madanaṃ madhu| ghṛtaṃ guḍaṃ ca gomūtre pacedādarvilepanāt||25|| tadabhyaṅgānnihantyāśu nīlikāvyaṅgadūṣikān| mukhaṃ karoti padmābhaṃ pādau padmadalopamau||26||
Sa. yavādīn darvīlepaṃ yāvad gomūtre pācayet| etadabhyaṅgād drāgeva nīlikādīn hanti| vaktraṃ śatapatrasadṛśaṃ karoti| caraṇau paṅkajapatratulyau vidadhāti|
kuṅkumośīrakālīyalākṣāyaṣṭyāhvacandanam| nyagrodhapādāṃstaruṇān padmakaṃ padmakesaram||27|| sanīlotpalamañjiṣṭhaṃ pālikaṃ sasilāḍhake| paktvā pādāvaśeṣeṇa tena piṣṭaiśca kārṣikaiḥ||28|| lākṣāpattaṅgamañjiṣṭhāyaṣṭīmadhukakuṅkumaiḥ| ajākṣīraṃ dviguṇitaṃ tailasya kuḍavaṃ pacet||29|| nīlikāpalitavyaṅgavalītilakadūṣikān| hanti tannasyamabhyastaṃ mukhopacayavarṇakṛt||30||
Sa. kuṅkumādikaṃ sanīlotpalamañjiṣṭhaṃ palapramāṇaṃ jalāḍhake paktvā tena pādāvaśeṣeṇa lākṣādibhiśca piṣṭaiḥ kārṣikaistailasya kuḍavaṃ chāgīkṣīraṃ dvikuḍavaṃ pacet| tat-tailaṃ, nasyaṃ śīlitaṃ nīlikādīn hanti| mukhopacayakaraṃ varṇakaraṃ ca|
mañjiṣṭhā śabarodbhavastuvarikā lākṣā haridrādvayaṃ nepālī haritālakuṅkumagadā gorocanā gairikam| patraṃ pāṇḍu vaṭasya candanayugaṃ kālīyakaṃ pāradaṃ pataṅgaṃ kanakatvacaṃ kamalajaṃ bījaṃ tathā kesaram||31|| sikthaṃ tutthaṃ padmakādyo vasā''jyaṃ majjā kṣīraṃ kṣīrivṛkṣāmbu cāgnau| siddhaṃ siddhaṃ vyaṅganīlyādināśe vaktre chāyāmaindavīṃ cāśu dhatte||32||
Sa. kanakasya tvak-kanakatvak, tāṃ kanakatvacam| mañjiṣṭhādīni vasā ghṛtaṃ majjā gokṣīraṃ kṣīrivṛkṣakvātha etadagnau pakvaṃ vyaṅgādināśe siddhaṃ-avyāhataśakti| mukhasya kāntiṃ cāndramasīṃ śīghraṃ karoti| śārdūlavikrīḍitaśālinyau vṛtte|
mārkavasvarasakṣīratoyānīṣṭāni nāvane| ---------------------------------------------|33|
Sa. nāvane-nasye, mārkavasvarasādīni|
---------------------------------------------| prasuptau vātakuṣṭhoktaṃ kuryāddāhaṃ ca vahninā||33||
Sa. prasuptau vātakuṣṭhavihitaṃ kuryāt| vahninā ca dahet|
utkoṭhe kaphapittoktaṃ------------------------| ---------------------------------------------||34||
Sa. utkoṭhe kaphapittavihitaṃ kāryam|
----------------------koṭhe sarvaṃ ca kauṣṭhikam| 33 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogapratiṣedho nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ|32|
Sa. koṭhe ca sarvaṃ kuṣṭhoktamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogapratiṣedho nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||32||