Sa. ----
kṣudrarogavijñānaṃ kramaprāptamācikhyāsurāha ---- athātaḥ kṣudrarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā| piṭikā kaphavātābhyāṃ bālānāmajagallikā||1||
Sa. bālānāṃ kaphavātābhyāṃ snigdhādiguṇayuktā piṭikā'jagallikākhyā syāt|
yavaprakhyā yavaprakhyā tābhyāṃ māṃsāśritā ghanā| -----------------------------------------------|2|
Sa. tābhyāṃ-vātakaphābhyāṃ, yavaprakhyā-yavasaṃjñā| sā yavaprakhyā-yavākārā, maṃsāśritā ghanā kaṭhinā ca|
-----------------------------------------------| avaktrā cālajī vṛttā stokapūyā ghanonnatā||2|| granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā kacchapī kacchaponnatāḥ| -----------------------------------------------|3|
Sa. granthayaḥ pañca vā ṣaḍvā, kimbhūtāḥ ? amukhāstathā'lajīva vṛttāḥ-vartulāḥ, stokapūyā ghanā unnatāśca kacchapītyucyate| sā ca kacchaponnatā syāt|
-----------------------------------------------| karṇasyordhvaṃ samantādvā piṭikā kaṭhinograruk||3|| śālūkābhā panasikā----------------------------| -----------------------------------------------|4|
Sa. karṇasyopariṣṭāt parito vā piṭikā kaṭhinā tīvrarujā śālūkanibhā panasikāsaṃjñā|
---------------------śophastvalparujaḥ sthiraḥ| hanusandhisamudbhūtastābhyāṃ pāṣāṇagardabhaḥ||4||
Sa. śopho'lparujaḥ sthiro hanusandhisamāśrito vātakaphābhyāṃ pāṣāṇagardabhaḥ|
śālmalīkaṇṭakākārāḥ piṭikāḥ sarujo ghanāḥ| medogarbhā mukhe yūnāṃ tābhyāṃ ca mukhadūṣikāḥ||5||
Sa. vātakaphābhyāṃ śālmalīkaṇṭakasadṛśāḥ piṭikā rujānvitā ghanā medogarbhāstaruṇānāṃ mukhe syuḥ| tāśca mukhadūṣikāḥ|
te padmakaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmamiva kaṇṭakaiḥ| cīyate nīrujaiḥ śvetaiḥ śarīraṃ kaphavātajaiḥ||6||
Sa. padmakaṇṭakasaṃjñāste vedyāḥ, yaiḥ kaṇṭakairnīrujaiḥ śvetavarṇairvātakaphajaiḥ padmamiva śarīraṃ cīyate|
pittena piṭikā vṛttā pakvodumbarasannibhā| mahādāhajvarakarī vivṛtā vivṛtānanā||7||
Sa. pittena yā piṭikā vartulā pakvodumbaraphalanibhāmahādāhajvarakṛcca, sā vivṛtākhyā vivṛtamukhā syāt|
gātreṣvantaśca vaktrasya dāhajvararujānvitāḥ| masūramātrāstadvarṇāstatsaṃjñāḥ piṭikā ghanāḥ||8||
Sa. gātreṣu-avayaveṣu, vaktrasya cāntare dāhādiyutā masūrapramāṇāstadvarṇāstatsaṃjñā masūrikā ghanāḥ piṭikāḥ|
tataḥ kaṣṭatarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahārujāḥ| -----------------------------------------------|9|
Sa. tābhyo masūrikābhyo dāruṇatamāḥ sphoṭā mahārujā visphoṭāsaṃjñāḥ|
-----------------------------------------------| yā padmakarṇikākārā piṭikā piṭikācitā||9|| sā viddhā vātapittābhyāṃ---------------------| -----------------------------------------------|10|
Sa. padmakarṇikānibhā yā piṭikā piṭakairācitā, sā vātapittābhyāṃ viddhākhyā syāt|
-------------------tābhyāmeva ca gardabhī| maṇḍalā vipulotsannā sarāgapiṭikācitā||10||
Sa. tābhyāmeva-vātapittābhyāṃ, gardabhīsaṃjñā maṇḍalākārā vistīrṇā tathotsannā sarāgapiṭakairācitā|
kakṣeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sā'nilāt| pittādbhavanti piṭikāḥ sūkṣmā lājopamā ghanāḥ||11||
Sa. kakṣānikaṭeṣu pradeśeṣu sā gardabhī kakṣetyucyate| sā ca vātāt syāt| tasyāmeva pittena sūkṣmāḥ piṭikā lājākārā ghanāḥ kakṣāsaṃjñā eva syuḥ|
tādṛśī mahatī tvekā gandhanāmeti kīrtitā| -----------------------------------------------|12|
Sa. tādṛśī-lājasadṛśī, mahatī piṭikaikā gandhanāmeti smṛtā|
-----------------------------------------------| gharmasvedaparīte'ṅge piṭikāḥ sarujo ghanāḥ||12|| rājikāvarṇasaṃsthānapramāṇā rājikāhvayāḥ| -----------------------------------------------|13|
Sa. gharmasvedayukte śarīre piṭikā rujāyutā ghanā rājikāvarṇā rājikākārā rājikāpramāṇā rājikāsaṃjñāḥ|
-----------------------------------------------| doṣaiḥ pittolbaṇairmandairvisarpiti visarpavat||13|| śopho'pākastanustāmro jvarakṛjjālagardabhaḥ| -----------------------------------------------|14|
Sa. pittādhikairdoṣairmandairyaḥ śopho visarpa iva visarpati, tathā'pākastanustāmravarṇo jvarakārī ca, sa jālagardabhaḥ syāt|
---------------------------------------------------| malaiḥ pittolbaṇaiḥ sphoṭā jvariṇo māṃsadāraṇāḥ||14|| kakṣābhāgeṣu jāyante ye'gnyābhāḥ sā'gnirohiṇī| pañcāhātsaptarātrādvā pakṣādvā hantijīvitam||15||
Sa. pittolbaṇairmalairjvaravato māṃsadāraṇāḥ sphoṭāḥ kakṣāpradeśeṣu ye'gnisadṛśā jāyante, sā'gnirohiṇītyucyate| pañcāhena saptarātreṇa pakṣeṇa vā jīvitaṃ hanti|
triliṅgā piṭikā vṛttā jatrūrdhvamirivellikā| -----------------------------------------------|16|
Sa. tridoṣalakṣaṇā piṭikā vartulā jatruṇa ūrdhvamirivellikākhyā|
-----------------------------------------------| vidārīkandakaṭhinā vidārī kakṣavaṅkṣaṇe||16||
Sa. vidārīkandavat kaṭhinā kakṣāyāṃ vaṅkṣaṇe ca vidārī syāt| kakṣā ca vaṅkṣaṇaṃ ca kakṣāvaṅkṣaṇaṃ tasmin| "pāṇyoḥ"(?) ityādinā hrasvaḥ|
medonilakaphairgranthiḥ snāyumāṃsasirāśrayaiḥ| bhinno vasājyamadhvābhaṃ sravettatrolbaṇo'nilaḥ||17|| māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāmupapādayet| durgandhaṃ rudhiraṃ klinnaṃ nānāvarṇaṃ tato malāḥ||18|| tāṃ srāvayanti nicitāṃ vidyāttaccharkarārbudam| -----------------------------------------------|19|
Sa. medaḥpavanakaphaiḥ snāyumāṃsasirāśrayairgranthiḥ syāt| sa ca bhinno vasāghṛtamadhunibhaṃ sravet| tasmin pavano'dhiko māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ kuryāt| tato doṣāstāṃ-śarkarāṃ, nicitāṃ durgandhaṃ lohitaṃ klinnaṃ vividhavarṇaṃ srāvayanti| tat evaṃvidhaṃ, śarkarārbudaṃ vidyāt|
-----------------------------------------------| pāṇipādatale sandhau jatrūrdhvaṃ vopacīyate||19|| valmīkavacchanairgranthistadvadbahvaṇubhirmukhaiḥ| rugdāhakaṇḍūkledāḍhyairvalmīko'sau samastajaḥ||20||
Sa. pāṇitale pādatale sandhau jatrūrdhvaṃ vā granthirvalmīka iva śanairupacīyate| tadvatvalmīkavat, bahūni ca tānyaṇūni ca, tairbhūrisūkṣmairvadanairupalakṣito rugdāhakaṇḍūkledabahulo valmīkākhyo'sau tridoṣajaḥ|
śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ| granthiḥ kīlavadutsanno jāyate kadaraṃ tu tat||21||
Sa. śarkarādibhirunmathite pāde kaṇṭakādibhirvā kṣate kīlasadṛśo granthirutsanno jāyate, tatkadaraṃ nāma|
vegasandhāraṇādvāyurapāno'pānasaṃśrayam| aṇūkaroti bāhyāntarmārgasya tataḥ śakṛt||22|| kṛcchrānnirgacchati vyādhirayaṃ ruddhagudo mataḥ| -----------------------------------------------|23|
Sa. apānākhyo vāyurvegasandhāraṇādapānāśrayaṃ mārgaṃ bāhyāntaraṇūkaroti| tato'sya-āturasya, kṛcchreṇa śakṛnniryāti| ayaṃ rogo ruddhagudo mataḥ|
-----------------------------------------------| kuryātpittānilaṃ pākaṃ nakhamāṃse sarugjvaram||23|| cipyamakṣatarogaṃ ca vidyādupanakhaṃ ca tam| -----------------------------------------------|24|
Sa. pittānilaṃ kartṛ nakhamāṃse sarugjvaraṃ pākaṃ kuryāt| taṃ cipyaṃ tathā'kṣatarogamupanakhaṃ ca vidyāt|
-----------------------------------------------| kṛṣṇo'bhighātādrūkṣaśca kharaśca kunakho nakhaḥ||24||
Sa. abhighātāt kṛṣṇavarṇo rūkṣaśca kharaśca nakhaḥ kunakhākhyaḥ|
duṣṭakardamasaṃsparśāt kaṇḍūkledānvitāntarāḥ| aṅgulyo'lasamityāhuḥ-------------------------|25|
Sa. duṣṭakardamasaṃsparśāt kaṇḍūkledayutāntarā aṅgulyo'lasamiti vadanti|
-----------------------------------------------| ---------------------------tilābhāṃstilakālakān||25|| kṛṣṇānavedanāṃstvaksthān--------------------| -----------------------------------------------|26|
Sa. tilasadṛśān kṛṣṇavarṇānarujāṃstvaksthāṃstilakālakānāhuḥ|
----------------------------maṣāṃstāneva connatān| -----------------------------------------------|26|
Sa. tāneva tilakālakānunnatān maṣānāhuḥ|
-----------------------------------------------| maṣebhyastūnnatatarāṃścarmakīlān sitāsitān||26||
Sa. maṣebhyaḥ sakāśādunnatatarān varṇataḥ sitāsitān carmakīlāṃstānāhuḥ|
tathāvidho jatumaṇiḥ sahajo lohitastu saḥ| -----------------------------------------------|27|
Sa. tatpramāṇo jatumaṇiḥ sahajo lohitavarṇaścāsau syāt|
-----------------------------------------------| kṛṣṇaṃ sitaṃ vā sahajaṃ maṇḍalaṃ lāñchanaṃ samam||27||
Sa. śuklaṃ kṛṣṇaṃ vā sahajaṃ maṇḍalākāraṃ śarīrasamaṃ lāñchanamāhuḥ|
śokakrodhādikupitādvātapittānmukhe tanu| śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ, vaktrādanyatra nīlikā||28|| paruṣaṃ paruṣasparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt| pittāttāmrāntamānīlaṃ, śvetāntaṃ kaṇḍumatkaphāt||29|| raktādraktāntamātāmra sauṣaṃ cimicimāyate| -----------------------------------------------|30|
Sa. vātapittācchokādikruddhāt tanu śyāmavarṇaṃ maṇḍalākāraṃ mukhe vyaṅgaṃ vadanti| mukādanyatra nīlikā| paruṣacchavistathā paruṣasparśaṃ śyāmavarṇaṃ ca vyaṅgaṃ vātāt syāt| pittena tāmrāntaṃ kiñcinnīlam| kaphena śvetāntaṃ sakaṇḍu ca syāt| raktādraktāntaṃ kiñcittāmramoṣayutaṃ cimicimāyate ca|
-----------------------------------------------| vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṃ prāpya viśuṣyati||30|| tatastvagjāyate pāṇḍuḥ krameṇa ca vicetanā| alpakaṇḍūravikledā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ||31||
Sa. pavanena kaphaḥ preritastvacaṃ prāpya viśuṣyati| anantaraṃ tvak pāṇḍuḥ krameṇa ca vicetanā alpakaṇḍūrvikledarahitā ca jāyate| sā prasuptitaḥ prasuptiḥ syāt|
asamyagvamanodīrṇapittaśleṣmānnanigrahaiḥ| maṇḍalānyatikaṇḍūni rāgavanti bahūni ca||32|| utkoṭhaḥ--------------------------------| -----------------------------------------------|33|
Sa. asamyagvamanena preritapittaśleṣmānnanigrahairmaṇḍalānyatiśayakaṇḍūni lohitāni bahūni ca utkoṭhaḥ syāt|
-------so'nubaddhastu koṭha ityabhidhīyate| -----------------------------------------------|33|
Sa. sa evānubaddhaḥ koṭha ityucyate|
-----------------------------------------------| proktāḥ ṣaṭtriṃśadityete kṣudrarogā vibhāgaśaḥ|33| |yānavijñāya muhyeta cikitsāyāṃ cikitsakaḥ| ] iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudrarogavijñānīyaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ|31|
Sa. iti-anena prakāreṇa, ṣaṭtriṃśat kṣudrarogā vibhāgenoktā iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne kṣudraroga vijñānīyaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 31||