Sa. adhunā granthyādīnāṃ cikitsitaṃ bibhaṇiṣurāha-
athāto granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) granthiṣvāmeṣu kartavyā yathāsvaṃ śophavat kriyā| ----------------------------------------------------|1|
Sa. āmeṣu-apakveṣu, granthiṣu yathāsvaṃ śopheṣviva kriyācikitsitam|
----------------------------------------------------| bṛhatīcitrakavyāghrīkaṇāsiddhena sarpiṣā||1|| snehayecchuddhikāmaṃ ca, tīkṣṇaiḥ śuddhasya lepanam| -----------------------------------------------------|2|
Sa. bṛhatyādibhiḥ siddhena sarpiṣā śuddhikāmaṃ naraṃ snehayet| tataḥ śuddhasya-kṛtavamanavirekasya sataḥ, tīkṣṇairdravyairlepanaṃ kāryam |
-----------------------------------------------------| saṃsvedya bahuśo granthiṃ vimṛdnīyāt punaḥ punaḥ||2||
Sa. granthiṃ samyak svedayitvā'ṅguṣṭhādibhiḥ punaḥ punarvimṛdnīyāt|
eṣa vāte viśeṣeṇa kramaḥ, pittāsraje punaḥ| jalaukaso himaṃ sarvaṃ, kaphaje vātiko vidhiḥ||3||
Sa. eṣa kramo viśeṣeṇa vāte kāryaḥ| pittāsraje granthau jalaukasaḥ| sarvadā śītaṃ pralepādikaṃ hitam| kaphaje granthau vātodbhavagranthivihitaḥ kramaḥ|
tathā'pyakvaṃ chittvainaṃ sthite rakte'gninā dahet| sādhvaśeṣaṃ, saśeṣo hi punarāpyāyate dhruvam||4||
Sa. evamapyapakvamenaṃ granthiṃ sādhu yathā bhavatyaśeṣaṃ ca tathā chittvā sthite rakte satyagninā dahet| śeṣaḥ kasmānna kriyate ? ityāha-saśeṣa iti| yasmāt saśeṣo granthirniścayenaiva punarāpyāyate-vṛddhiṃ yāti|
māṃsavraṇodbhavau granthī yāpayedevameva ca| ----------------------------------------------------|5|
Sa. sa- māṃsavraṇodbhavau granthī evameva yāpayet|
----------------------------------------------------| kāryaṃ medobhave'pyetattaptaiḥ phālādibhiśca tam||5|| pramṛdyāttiladigdhena channaṃ dviguṇavāsasā| śastreṇa pāṭayitvā vā dahenmedasi sūddhṛte||6||
Sa. medoje'pyetat kāryam| taṃ ca-medodbhavaṃ granthiṃ, tilakalkadigdhena dviguṇavāsasā channaṃ santaṃ taptaiḥ phālādibhirupaspṛśet| athavā śastreṇa pāṭayitvā medasi niḥśeṣamuddhṛte satyagninā dahet|
sirāgranthau nave peyaṃ tailaṃ sāhacaraṃ, tathā| upanāho'nilaharairbastikarma sirāvyadhaḥ||7||
Sa. sirāgranthau ca nave sāhacaraṃ tailaṃ peyam| tathā vātaghnairupanāho hito bastikarma sirāvyadhaśca|
arbude granthivat kuryāt yathāsvaṃ sutarāṃ hitam| -----------------------------------------------------|8| | ajāśakṛcchigrūmūlalākṣāsurasa(lavaṇakṣāra)-kāñjikaiḥ| vastrabaddhairupasvedya mardayitvā pralepayet||1|| upodakāpatrapiṇḍyā chadairācchāditaṃ ghanam| niveśya paṭṭaṃ badhnīyācchāmyatyevaṃ navārbudam||2|| jīrṇe cārkacchadasudhāsāmudraguḍakāñjikaiḥ| pracchāne piṇḍikā baddhā granthyarbudavilāyanī]||3||
Sa. arbude granthāviva sarvaṃ yathāyogaṃ sutarāṃ hitaṃ kuryāt |
-----------------------------------------------------| ślīpade'nilaje vidhyet snigdhasvinnopanāhite||8|| sirāmupari gulphasya dvyaṅgule, pāyayecca tam| māsameraṇḍajaṃ tailaṃ gomūtreṇa samanvitam||9|| jīrṇe jīrṇānnamaśnīyācchuṇṭhīśṛtapayonvitam| traivṛtaṃ vā pibedevamaśāntāvagninā dahet||10||
Sa. ślīpade vātotthe snigdhe svinna upanāhite ca gulphasya dvayaṅgula upari sirāṃ vidhyet| taṃ ca-ślīpadinaṃ, māsameraṇḍodbhavaṃ tailaṃ gomūtrayutaṃ pāyayet| jīrṇe cairaṇḍataile purāṇamannaṃ śālyodanaṃ śuṇṭhīśṛtena kṣīreṇa sahāśnīyāt| traivṛtaṃ vā pibet| evamapyaśāntau vahninā dahet| tathā gulphasyādhastātsirāṃ mokṣayet|
gulphasyādhaḥ sirāmokṣaḥ paitte sarvaṃ ca pittajit| -----------------------------------------------------|11|
Sa. paitte tu ślīpade sarvaṃ pittajiccikitsitaṃ hitam|
----------------------------------------------------| sirāmaṅguṣṭhake vidhvā kaphaje śīlayedyavān||11|| sakṣaudrāṇi kaṣāyāṇi varddhamānāstathā'bhayāḥ| limpetsarṣapavārtākimūlābhyāṃ dhanvayā'thavā||12||
Sa. kaphaje tu sirāmaṅguṣṭhake vidhvā yavānnaṃ śīlayet| kaṣāyaguṇayuktāni dravyāṇi mākṣikānvitāni hitāni| tathā vardhamānā dvitryādikrameṇa harītakyo hitāḥ| sarṣapairvārtākīmūlena ca limpet| dhānya(dhanva)yā-yavāsakayā vā, niśuṇṭhyā limpet|
ūrdhvādhaḥśodhanaṃ peyamapacyāṃ sādhitaṃ ghṛtam| dantīdravantītrivṛtājālinīdevadālibhiḥ||13|| śīlayetkaphamedoghnaṃ dhūmagaṇḍūṣanāvanam| sirayā'paharedraktaṃ, pibenmūtreṇa tārkṣyajam||14|| | palamarddhapalaṃ vā'pi karṣaṃ vā'pyuṣṇavāriṇā| kāñcanāratvacaṃ pītvā gaṇḍamālāṃ vyapohati]||1||
Sa. apacyāmūrdhvādhaḥ śodhanaṃ dantyādibhiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ pātavyam| tathā kaphamedoharaṃ dhūmādikamabhyaset| sirayā raktaṃ haret| rasāñjanaṃ gomūtreṇāloḍitaṃ pibet|
granthīnapakvānālimpennākulīpaṭunāgaraiḥ| svinnān lavaṇapoṭalyā kaṭhinānanu mardayet||15||
Sa. āmān granthīnnākulyādibhirālimpet| kaṭhinān granthīllavaṇapoṭalyā svinnān paścādaṅguṣṭhādinā mardayet |
śamīmūlakaśigrūṇāṃ bījaiḥ sayavasarṣapaiḥ| lepaḥ piṣṭo'mlatakreṇa granthigaṇḍavilāyanaḥ||16|| | kṣuṇṇāni nimbapatrāṇi klRptairbhallātakaiḥ saha| śarāvasampuṭe dagdhvā sārdhaṃ siddhārthakaiḥ samaiḥ||1|| etacchāgāmbunā piṣṭaṃ gaṇḍamālāpralepanam]||1.5||
Sa. śamyādibhiramlatakrapiṣṭairlepo granthyādivimlāpa(lāya)naḥ|
pākonmukhān srutāsrasya pittaśleṣmaharairjayet| apakvāneva voddhṛtya kṣārāgnibhyāmupācaret||17||
Sa. pākonmukhān granthīn srutaraktasya pittaśleṣmaghnairdravyairjayet| athavā'pakvāneva granthīnuddhṛtya kṣārāgnibhyāmupakramet |
kākādanīlāṅgalikānahitottuṇḍikīphalaiḥ| jīmūtabījakarkoṭīviśālākṛtavedhanaiḥ||18|| pāṭhānvitaiḥ palārdhaśairviṣakarṣayutaiḥ pacet| prasthaṃ karañjatailasya nirugṇḍīsvarasāḍhake||19|| anena mālā gaṇḍānāṃ cirajā pūyavāhinī| sidhyatyasādhyakalpā'pi pānābhyañjananāvanaiḥ||20||
Sa. saṃ-kākādanyādibhiḥ kalkairdvikarṣonmitairviṣakarṣayutaiḥ karañjatailasya prasthaṃ nirguṇḍīsvarasasyāḍhake pacet| tena (anena) tailena gaṇḍamālā cirotthā pūyavāhinī cāsādhyaprāyā'pi pānādibhiḥ sidhyati|
tailaṃ lāṅgalikīkandakalkapādaṃ caturguṇe| nirguṇḍīsvarase pakvaṃ nasyādyairapacīpraṇut||21||
Sa. lāṅgalikīkandakalkapādaṃ nirguṇḍīsvarase caturguṇe tailaṃ pakvaṃ nasyādyairapacījit| lāṅgalikīkandakalkaḥ pādo yasmistaile tadevam |
bhadraśrīdārumaricadviharidrātrivṛddhanaiḥ| manaḥ śilālanaladaviśālākaravīrakaiḥ||22|| gomūtrapiṣṭaiḥ palikairviṣasyārdhapalena ca| brāhmīrasārkajakṣīragośakṛdrasasaṃyutam||23|| prasthaṃ sarṣapatailasya siddhamāśu vyapohati| pānādyaiḥ śīlitaṃ kuṣṭhaduṣṭanāḍīvraṇāpacīḥ||24||
Sa. bhadraśrīdārvādibhiḥ palikairgomūtrapiṣṭairviṣasya cārdhapalena yuktairbrāhmīrasādibhiḥ saṃyutaṃ sarṣapatailaprasthaṃ pakvaṃ pānādyairabhyastaṃ kuṣṭhādīn śīghrameva hanti |
vacāharītakīlākṣākaṭurohiṇicandanaiḥ| tailaṃ prasādhitaṃ pītaṃ samūlāmapacīṃ jayet||25||
Sa. vacāharītakyādibhiḥ kalkitaistailaṃ pakvaṃ pītaṃ nirmūlāmapacīṃ kuryāt|
śarapuṅkhodbhavaṃ mūlaṃ piṣṭaṃ tandulavāriṇā| nasyāllepācca duṣṭārurapacīviṣajantujit||26||
Sa. śarapuṅkhāmūlaṃ tandulajalena piṣṭaṃ nasyena lepanena ca duṣṭāruḥprabhṛtīn hanti|
mūlairuttamakāraṇyāḥ pīluparṇyāḥ sahācarāt| sarodhrābhayayaṣṭyāhvaśatāhvādvīpidārubhiḥ||27|| tailaṃ kṣīrasamaṃ siddhaṃ nasye'bhyaṅge ca pūjitam| ----------------------------------------------------|28|
Sa. saṃ-uttamakāraṇyādīnāṃ mūlaistailaṃ kṣīratulyaṃ siddhaṃ nasye'bhyaṅge ca hitam| uttamaivottamaketi "anyatarasyām" iti hrasvaḥ| uttamakā cāsāvaraṇiśca(ṇī ca) uttamakāraṇītyarthaḥ| uttamakāraṇī-karambhaḥ(mbhā)|
----------------------------------------------------| govyajāśvakhurā dagdhāḥ kaṭutailena lepanam||28|| aiṅgudena tu kṛṣṇāhirvāyaso vā svayaṃ mṛtaḥ| -----------------------------------------------------|29|
Sa. gavādīnāṃ khurā dagdhāḥ kaṭutailena vimiśritena lepo hitaḥ| kṛṣṇasarpo dagdha iṅgudītailena, kāko vā svayaṃ mṛta iṅgudītailena, lepanaṃ hitam |
----------------------------------------------------| ityaśāntau gadasyānyapārśvajaṅghāsamāśritam||29|| basterūrdhvamadhastādvā medo hṛtvā'gninā dahet| -----------------------------------------------------|30|
Sa. saṃ-evamapyaśāntau satyāṃ rogasyāparapārśvajaṅghāsamāśritaṃ basterūrdhvamadhastādvā medo hṛtvā jvalanena dahet |
----------------------------------------------------| sthitasyordhvaṃ padaṃ mitvā tanmānena ca pārṣṇitaḥ||30|| tata ūrdhvaṃ hared granthīnityāha bhagavānnimiḥ| ----------------------------------------------------|31|
Sa. sthitasya puṃsa ūrdhvaṃ padaṃ mitvā tanmānena pārṣṇipradeśāt tāvanmātraṃ mitvā tata ūrdhva granthīn haret, iti nimimuniḥ prājyāśayo vadatīti|
pārṣṇiṃ prati dvādaśa cāṅgulāni muktvendrabastiṃ ca gadānyapārśve| vidārya matsyāṇḍanibhāni madhyājjālāni karṣediti suśrutoktiḥ||31||
Sa. pārṣṇiṃ lakṣīkṛtya dvādaśāṅgulāni mittvā indrabastiṃ muktvā gadasyāparapārśve vidārya madhyānmatsyāṇḍasadṛśāni jālāni karṣet, evaṃ suśrutasya vacanam| upajātivṛttam|
ā gulphakarṇātsumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya| ghrāṇārjave'dhaḥ surarājabasterbhittvā'kṣamātraṃ tvapare vadanti||32||
Sa. gulphāntaṃ yāvat karṇādārabhya prāṇinaḥ suṣṭhu mitasya karṇānāṃ hrasvalambatvenāniyatasthānatvāt sthānaniyamaṃ karoti| ghrāṇārjava iti| etaduktaṃ bhavati| nāsāgrāt karṇaṃ prati sṛṣṭatve sati sumitasya karṇād gulphaṃ yāvanna tvevameva, tathā tasya narasya khuḍakād gulphādaṣṭabhāgaṃ bibhajya-tyaktvā, indrabasteradhastādbhīttvā'kṣamātraṃ karṣet, ityapare vadanti| indravajrāvṛttam|
upanāhyānilānnāḍīṃ pāṭitāṃ sādhu lepayet| pratyakpuṣpīphalayutaistilaiḥ piṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ||33||
Sa. vātānnāḍīmupanāhya pāṭayitvā sādhu kṛtvā'pāmārgādibhirlepayet|
paittīṃ tu tilamañjiṣṭhānāgadantīniśādvayaiḥ| ----------------------------------------------------|34|
Sa. paittiṃ tu pāṭitāṃ satīṃ tilādibhiḥ pradehayet|
----------------------------------------------------| ślaiṣmikīṃ tilasaurāṣṭrīnikumbhāriṣṭasaindhavaiḥ||34||
Sa. śalaiṣmikīṃ ca pāṭitāṃ tilasaurāṣṭryādibhiḥ pradehayet|
śalyajāṃ tilamadhvājyairlepayecchinnaśodhitām| ----------------------------------------------------|35|
Sa. śalyajāṃ gatiṃ chinnāṃ śodhitāṃ ca tilamadhvājyairlepayet|
----------------------------------------------------| aśastrakṛtyāmeṣiṇyā bhitvā'nte samyageṣitām||35|| kṣārapītena sūtreṇa bahuśo dārayed gatim| ----------------------------------------------------|36|
Sa. saṃ-śastreṇa chedanānarhāṃ gatiṃ samyageṣitāmeṣiṇyā bhittvā'nte kṣārayuktena sūtreṇa punaḥpunardārayet|
----------------------------------------------------| vraṇeṣu duṣṭasūkṣmāsyagambhīrādiṣu sādhanam||36|| yā vartyo yāni tailāni tannāḍīṣvapi śasyate| -----------------------------------------------------|37|
Sa. duṣṭeṣu sūkṣmamukheṣu gambhīrādiṣu vraṇeṣu yatsādhanaṃ kathitaṃ, yā vartaya uktāḥ, yāni tailāni, tat-etaccikitsitaṃ, nāḍīṣvapi yujyate|
-----------------------------------------------------| piṣṭaṃ cañcuphalaṃ lepānnāḍīvraṇaharaṃ param||37||
Sa. saṃ-cañcoḥ phalaṃ piṣṭaṃ lepena paraṃ nāḍīvraṇahṛt|
ghoṇṭāphalatvak lavaṇaṃ salākṣaṃ būkasya patraṃ vanitāpayaśca| srugarkadugdhānvita eṣa kalko vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīm||38||
Sa. ghoṇṭāphalādikaḥ strīkṣīrasrugarkadugdhayuta eṣa kalko vartīkṛto drāgeva nāḍīṃ hanti| indravajrāvṛttam|
sāmudrasauvarcalasindhujanma supakvaghoṇṭāphalaveśmadhūmāḥ| āmrātagāyatrijapallavāśca kaṭaṃkaṭeryāvatha cetakī ca|39| kalke'bhyaṅge cūrṇe vartyāṃ caiteṣu śīlyamāneṣu| agatiriva naśyati gatiścapalā capaleṣu bhūtiriva|40| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedho nāma triṃśo'dhyāyaḥ|30|
Sa. samudralavaṇādikaṃ kalke'bhyaṅge cūrṇe vartyāṃ cāmīṣvabhyasyamāneṣvavidyamānagatiriva gatiḥ śīghraṃ naśyati| capalā capaleṣu nareṣu bhūtiḥ-vittaṃ, yatheti| upajātirāryā ca| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛda yaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīpratiṣedho nāma triṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 30||