Sa. granthyādivijñānamucyate-
athāto grathyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) kaphapradhānāḥ kurvanti medomāṃsāsragā malāḥ| vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ sa granthirgrathanātsmṛtaḥ||1||
Sa. saṃ-medomāṃsaraktasthitāḥ kaphapradhānā doṣā vṛttonnataṃ yaṃ śvayathuṃ, kurvanti, sa grathanād granthiḥ smṛtaḥ|
doṣāsramāṃsamedosthisirāvraṇabhavā nava| te---------------------------------------|2|
Sa. saṃ-te ca-granthayo, doṣādyātmakatvāt navasaṅkhyāḥ syuḥ|
----------------------------------------------------| ---------tatra vātādāyāmatodambhedānvito'sitaḥ||2|| sthānātsthānāntaragatirakasmāddhānivṛddhimān| mṛdurbastirivānaddho vibhinno'cchaṃ sravatyasṛk||3||
Sa. saṃ-teṣu madhye vātādāyāmādiguṇaḥ śvayathuḥ syāt| sa ca vibhinno lohitamacchaṃ sravati|
pittātsadāhaḥ pītābho rakto vā, pacyate drutam| bhinno'sramuṣṇaṃ sravati----------------------|4|
Sa. saṃ-pittena dāhayutaḥ pītacchavirathavā raktaḥ| śophaḥ śīghraṃ pacyate| bhinnaḥ sa uṣṇamasṛk sravati|
----------------------------------------------------| -----------------------------śleṣmaṇā nīrujo ghanaḥ||4|| śītaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmān, pakvaḥ pūyaṃ sravedghanam| ----------------------------------------------------|5|
Sa. saṃ-kaphena nīrujo ghanaḥ śophaḥ śītasparśaḥ śarīrasamānavarṇaḥ kaṇḍūyutaśca syāt| sa pakvaḥ pūyaṃ ghanaṃ sravet|
----------------------------------------------------| doṣairduṣṭe'sṛji granthirbhavenmūrcchatsu jantuṣu||5|| sirāmāṃsaṃ ca saṃśritya sasvāpaḥ pittalakṣaṇaḥ| ----------------------------------------------------|6|
Sa. saṃ-doṣairduṣṭe lohite sati granthirbhavet| jantuṣu-kṛmiṣu, vṛddhiṃ gacchatsu sirāmāṃsaṃ ca saṃśritya svāpānvitaḥ śophaḥ pittasamānalakṣaṇaḥ syāt|
----------------------------------------------------| māṃsalairdūṣitaṃ māṃsamāhārairgranthimāvahet||6|| snigdhaṃ mahāntaṃ kaṭhinaṃ sirānaddhaṃ kaphākṛtim| ----------------------------------------------------|7|
Sa. saṃ-māṃsalairāhārairmāṃsaṃ dūṣitaṃ granthi snigdhādiguṇayuktaṃ kaphākāraṃ karoti|
----------------------------------------------------| pravṛddhaṃ medurairmedo nītaṃ māṃse'thavā tvaci||7|| vāyunā kurute granthi bhṛśaṃ snigdhaṃ mṛduṃ calam| śleṣamatulyākṛtiṃ dehakṣayavṛddhikṣayodayam||8|| sa vibhinno ghanaṃ medastāmrāsitasitaṃ sravet| ----------------------------------------------------|9|
Sa. saṃ-medurairbhojanairmedaḥ pravṛddhaṃ vāyunā māṃse nītamathavā tvaci nītaṃ medogranthiṃ bhṛśaṃ snigdhādiguṇaṃ śleṣmasamānākāraṃ tathā śarīrakṣayavṛddhibhyāṃ kṣayodayau yasya taṃ tādṛśaṃ karoti| sa ca granthibhinnaḥ san ghanaṃ tāmramasitaṃ sitaṃ ca medaḥ sravati|
----------------------------------------------------| asthibhāṅgābhighātābhyāmunnatāvanataṃ tu yat||9|| so'sthigranthiḥ----------------------------------| ----------------------------------------------------|10|
Sa. saṃ-asthibhāṅgenābhighātena vā'sthnyunnatamavanataṃ vā yat syāt, so'sthigranthiḥ |
-------------------padātestu sahasā'mbhovagāhanāt| vyāyāmādvā pratāntasya sirājālaṃ saśoṇitam||10|| vāyuḥ sampīḍya saṅkocya vakrīkṛtya viśoṣya ca| niḥṣphuraṃ nīrujaṃ granthiṃ kurute sa sirāhvayaḥ||11||
Sa. saṃ-padāteḥ sahasaiva jalāvagāhād vyāyāmādvā pratāntasyaglānasya, pavanaḥ kruddhaḥ saraktaṃ sirājālaṃ sampīḍya tathā saṅkocya vakrīkṛtya viśoṣya ca niḥṣphuraṃ nīrujaṃ granthiṃ kurute sa sirāsaṃjñaḥ| niḥṣphuramiti "sphuratisphulatyoḥ" ityādinā ṣatvam|
aruḍhe rūḍhamātre vā vraṇe sarvarasāśinaḥ| sārdre vā bandharahite gātre'śmābhihate'thavā||12|| vāto'sramasrutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ vraṇam| kuryātsadāhaḥ kaṇḍūmān vraṇagranthirayaṃ smṛtaḥ||13||
Sa. saṃ-aruḍhe vraṇe tathā rūḍhamātre-sadyorūḍhe vraṇe, sarvarasāśino narasyāthavā sārdre vraṇe bandharahite śarīre'śmābhihate vā vāto raktamasrutaṃ duṣṭaṃ saṃśoṣya grathitaṃ vraṇaṃ kuryāt| dāhādiyuta eṣa vraṇagranthiḥ smṛto munibhiḥ|
sādhyā doṣāsramedojāḥ, na tu sthūlakharāścalāḥ| marmakaṇṭhodarasthāśca-------------------------|14|
Sa. saṃ-doṣāsramedojā granthayaḥ sādhyāḥ| na punaḥ sthūlāḥ kharāścalāstathā marmasthāḥ kaṇṭhasthā udarasthāśca granthayaḥ sādhyāḥ |
----------------------------------------------------| ---------------------------mahattu granthito'rbudam||14|| tallakṣaṇaṃ ca medontaiḥ ṣoḍhā doṣādibhistu tat| prāyo medaḥ kaphāḍhyatvāsthiratvācca na pacyate||15||
Sa. saṃ-grantheryanmahat tadarbudam| tasya cārbudasya lakṣaṇaṃ ṣaṭ prakāram| katham ? doṣaistrīṇi, raktamāṃsamedobhistrīṇīti| tacca-arbudaṃ, medaḥkaphabāhulyāt sthiratvācca prāyaḥ pacanaṃ na yāti|
sirāsthaṃ śoṇitaṃ doṣaḥ saṅkocyāntaḥ prapīḍya ca| pācayeta tadānaddhaṃ sāsrāvaṃ māṃsapiṇḍitam||16|| māṃsāṅkuraiścitaṃ yāti vṛddhi cāśu sravettataḥ| ajasraṃ duṣṭarudhiraṃ bhūri tacchoṇitārbudam||17||
Sa. saṃ-sirāsthitaṃ raktaṃ doṣo-vātādyanyatamaḥ, saṅkocyāntaḥ abhyantare, ca prapīḍya pācayet| tatpakvaṃ ca sadānaddhaṃ sāsrāvaṃ māṃsapiṇḍitaṃ māṃsāṅkuraiścitaṃ vṛddhiṃ gacchati| vṛddhaṃ ca sadāśu satataṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ prabhūtaṃ sravati| tat-evaṃvidhaṃ, śoṇitārbudaṃ gadyate| māṃsārbudamedorbudayośca lakṣaṇaṃ tadgranthilakṣaṇenaivoktaprāyatvānnehoktam|
teṣvasṛṅmāṃsaje varjye, catvāryanyāni sādhayet| ----------------------------------------------------|18|
Sa. saṃ-teṣu-ṣaṭsvarbudeṣu madhye,śoṇitamāṃsaje dve arbude nopakramet| aparāṇi catvāri sādhayet|
-----------------------------------------------------| prasthitā vaṅkṣaṇoorvādimadhaḥkāyaṃ kapholbaṇāḥ||18|| doṣā māṃsāsragāḥ pādau kālenāśritya kurvate| śanaiḥśanairghanaṃ śophaṃ ślīpadaṃ tatpracakṣate||19||
Sa. saṃ-adhaḥkāyaṃ vaṅkṣaṇoruprabhṛti doṣā gatāḥ kapholbaṇā māṃsalohitagāḥ kālena pādau samāśritya nibiḍaṃ śvayathuṃ śanaiḥśanairvidadhati| tadetadchlīpadaṃ pracakṣate |
paripoṭayutaṃ kṛṣṇamanimittarujaṃ kharam| rūkṣaṃ ca vātāt---------------------------|20|
Sa. saṃ-ślīpadaṃ vātāt paripoṭena yuktaṃ kṛṣṇavarṇamahetupīḍaṃ kharaṃ rūkṣaṃ ca syāt|
----------------------------------------------------| -----------------------pittāttu pītaṃ dāhajvarānvitam||20||
Sa. saṃ-pittāt pītaṃ dāhajvarayutaṃ ca syāt|
-----------------------------------------------------| kaphādguru snigdhamaruk citaṃ māṃsāṅkurairbṛhat|21|
Sa. saṃ-kaphena guru snigdhaṃ rujārahitaṃ māṃsāṅkuraiścitaṃ mahacca syāt|
----------------------------------------------------| tattyajedvatsarātītaṃ sumahat suparisruti||21||
Sa. saṃ-tat-ślīpadaṃ, varṣātikrāntaṃ sumahat suparisrāvaṃ ca tyajet|
pāṇināsauṣṭhakarṇeṣu vadantyeke tu pādavat| ślīpadaṃ jāyate tacca deśe'nūpe bhṛśaṃ bhṛśam||22||
Sa. saṃ-pāṇyādiṣvapi pādavacchlīpadaṃ jāyata ityeke vadanti| taccānūpadeśe'tiśayena rogasvabhāvājjāyate|
medasthāḥ kaṇṭhamanyākṣakakṣāvaṅkṣaṇagā malāḥ| savarṇān kaṭhinān snigdhān vārtākāmalakākṛtīn||23|| avagāḍhān bahūn gaṇḍāṃścirapākāṃśca kurvate| pacyante'lparujaste'nye sravantyanye'tikaṇḍurāḥ||24|| naśyantyanye bhavantyanye dīrghakālānubandhinaḥ| gaṇḍamālā'pacī ceyaṃ dūrveva kṣayavṛddhibhāk|25|
Sa. saṃ-medasthāḥ kaṇṭhādigā doṣāḥ savarṇān kaṭhinān snigdhān vārtākāmalakākārānavagāḍhān bahūn gaṇḍāṃścirapākāṃśca kurvate| te ca-gaṇḍāḥ stokapīḍāḥ pacyante| anye ca sravanti| apare cātikaṇḍurāḥ, kaṇḍuṃ rānti dadata iti kaṇḍurāḥ| naśyantyanye| anye jāyante dīrghakālānubandhinaḥ| iyaṃ-īdṛśī, gaṇḍamālā apacī cocyate| dūrveva kṣayavṛddhibhāk|
tāṃ tyajetsajvaracchardipārśvarukkāsapīnasām| -----------------------------------------------------||25||
Sa. saṃ-tāṃ-gaṇḍamālāṃ, jvarādiyutāṃ tyajet| atha nāḍīvijñānamāha--
----------------------------------------------------| abhedātpakvaśophasya vraṇe cāpathyasevinaḥ||26|| anupraviśya māṃsādīn dūraṃ pūyo'bhidhāvati| gatiḥ sā dūragamanānnāḍī nāḍīva saṃsruteḥ||27|| nāḍyekā'nṛjuranyeṣāṃ saivānekagatirgatiḥ| -----------------------------------------------------|28|
Sa. śām-pakvaśophasyābhedanādapathyasevinaśca puṃso vraṇe pūyo māṃsādīnanupraviśya dūraṃ vrajati| sā dūragamanāt gatirityucyate| nāḍīva saṃsruternāḍītyucyate| anyeṣāṃ tu tantrakṛtāṃ mata ekā nāḍyanṛjuḥ-vakrā, nāḍītyucyate| saiva nāḍyanekagatirgatirityucyata iti |
-----------------------------------------------------| sā doṣaiḥ pṛthagekasthaiḥ śalyahetuśca pañcamī||28||
Sa. saṃ-sā-nāḍī, pṛthagdoṣaistrisaṅkhyā, sannipātena caturthī, pañcamī śalyahetuḥ |
vātāt saruksūkṣmamūkhī vivarṇā phenilodvamā| sravatyabhyadhikaṃ rātrau--------------------|29|
Sa. saṃ-vātāt sarujādiguṇā|
-----------------------------------------------------| --------------------------pittāttṛḍjvaradāhakṛt||29|| pītoṣṇapūtipūyasruddivā cāti niṣiñcati| ----------------------------------------------------|30|
Sa. saṃ-pittāttṛḍādikṛt| pītoṣṇapūtipūyasrāvī| divase cātiśayena sravati |
----------------------------------------------------| ghanapicchilasaṃsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt|30| niśi cābhyadhikakledā----------------------| -----------------------------------------------------|31|
Sa. saṃ-kaphāt ghanapicchilasrāvā kaṇḍūmatī kaṭhinā niśicābhyadhikledā syāt|
----------------------------------------------------| ghanapicchilasaṃsrāvā kaṇḍūlā kaṭhinā kaphāt||30|| niśi cābhyadhikakledā----------------------| -----------------------------------------------------|31|
Sa. saṃ-kaphāt ghanapicchilasrāvā kaṇḍūmatī kaṭhinā niśicābhyadhikledā syāt|
antaḥsthitaṃ śalyamanāhṛtaṃ tu karoti nāḍīṃ vahate ca sā'sya| phenānuviddhaṃ tanumalpamuṣṇaṃ sāsraṃ ca pūyaṃ sarujaṃ ca nityam|31| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne granthyarbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ|29|
Sa. saṃ-antare sthitaṃ śalyamanākṛṣṭaṃ sannāḍīṃ karoti| asya ca-śalyavataḥ puṃsaḥ, sā-nāḍī, phenilaṃ tanvādiguṇaṃ ca pūyaṃ nityameva sarujaṃ vahata iti| upajātivṛttam| iti śrīmRṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne granthya rbudaślīpadāpacīnāḍīvijñānīyaṃ nāma ekonatriṃ- śo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 29||