Sa. vraṇasāmānyād bhagandarapratiṣedamācaṣṭe-
athāto bhagandarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyaśutre||2|| ) hastyaśvapṛṣṭhagamanakaṭhinotkaṭakāsanaiḥ| arśonidānābhihitairaparaiśca niṣevitaiḥ||1|| aniṣṭādṛṣṭapākena sadyo vā sādhugarhaṇaiḥ| prāyeṇa piṭikāpūrvo yo'ṅgule hyaṅgule'pi vā||2|| pāyorvraṇo'ntarbāhyo vā duṣṭāsṛṅmāṃsago bhavet| bastimūtrāśayābhyāsagatatvātsyandanātmakaḥ||3|| bhagandaraḥ sa sarvāśca dārayatyakriyāvataḥ| bhagabastigudāṃsteṣu dīryamāṇeṣu bhūribhiḥ||4|| vātamūtraśakṛcchukraṃ khaiḥ sūkṣmairvamati kramāt| ----------------------------------------------------|5|
Sa. hastyaśvādigamanādibhirarśonidānoktairaparairapi niṣevitairaśubhapurākṛtakarmavipākena sadyo vā sādhunindābhiḥ pāyoraṅgule dvyaṅgule vā yo vraṇo'ntarbāhyo vā bāhu lyena piṭikāpūrvā duṣṭaraktamāṃsago bastimūtrāśayasamīpagatatvāt syandanasvabhāvaḥ sa bhagandaraḥ syāt| saṃ-bhagādīn sarvān dārayati, kriyārahitasya puṃsaḥ| teṣu-bhagādiṣu, śīryamāṇeṣu khaiḥ-chidraiḥ, sūkṣmairbahubhiḥ krameṇa vātādīn vamati|
----------------------------------------------------| doṣaiḥ pṛthagyutaiḥ sarvairāgantuḥ so'ṣṭamaḥ smṛtaḥ||5||
Sa. bhagandarākhyo vraṇo doṣaiḥ pṛthak tridhā| yuktaiśca doṣaistridhā| sarvairekaḥ| āganturaṣṭamo gaditaḥ|
apakvaṃ piṭikāmāhuḥ pākaprāptaṃ bhagandaram| ----------------------------------------------------|6|
Sa. apakvaṃ śophaṃ piṭikāṃ kathayanti| pakvaṃ śophaṃ bhagandaramāhuḥ|
----------------------------------------------------| gūḍhamūlāṃ sasaṃrambhāṃ rugāḍhyāṃ rūḍhakopinīm||6|| bhagandarakarīṃ vidyāt piṭikāṃ na tvato'nyathā| ----------------------------------------------------|7|
Sa. piṭikāṃ gūḍhamūlādiguṇāṃ bhagandarakarīṃ vidyāt| ato'nyathā-viparyayeṇa, piṭikāmātrāṃ vijānīyāt|
----------------------------------------------------| tatra śyāvā'ruṇā todabhedasphuraṇarukkarī||7|| piṭikā mārutāt----------------------------| ----------------------------------------------------|8|
Sa. teṣu madhyācchyāvādiguṇā piṭikā pavanāt syāt|
--------------pittāduṣṭragrīvāvaducchritā| rāgiṇi tanurūṣmāḍhyā jvaradhūmāyanānvitā||8||
Sa. pittāt piṭikoṣṭragrīvevocchritā rāgādiguṇānvitā ca syāt|
sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥ kaṇḍumatī kaphāt| ----------------------------------------------------|9|
Sa. kaphāt piṭikā sthirādiguṇā syāt|
----------------------------------------------------| śyāvā tāmrā sadāhoṣā ghorarug vātapittajā||9||
Sa. vātapittotthā piṭikā śyāvadiguṇā syāt|
pāṇḍurā kiñcidāśyāvā kṛcchrapākā kaphānilāt| ----------------------------------------------------|10|
Sa. śleṣmapavanāt piṭikā pāṇḍurādiguṇā syāt| kaphapittajastu bhagandaraḥ "arśaḥsa(durnā)māśritya" (ślo.15) ityārabhyāgre pratipādayiṣyati| teneha tatpiṭikā tantrakṛtā nābhihitā|
----------------------------------------------------| pādāṅguṣṭhasamā sarvairdoṣairnānāvidhavyathā||10|| śūlārocakatṛḍdāhajvaracchardirupadrutā| ----------------------------------------------------|11|
Sa. sarvairdoṣaiḥ pādāṅuṣṭhatulyā nānāvidhavyathā śūlādibhirupadrutā piṭikā syāt|
vraṇatāṃ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt------------------| ----------------------------------------------------|11|
Sa. tāśca piṭikāḥ pramādāt-ayatnāt, pakvāḥ sadyo vraṇatāṃ yānti|
----------------------------------------------------| ---------------------------------------tatra vātajā||11|| cīyate'ṇumukhaiśchidraiḥ śataponakavat kramāt| acchaṃ sravadbhirāsrāvamajasraṃ phenasaṃyutam||12|| śataponakasaṃjño'yam-----------------------| ----------------------------------------------------|13|
Sa. teṣu madhyādvātajā piṭikā śataponakavat-tita uvat, sūkṣmadvāraiśchidraiḥ krameṇa cīyate| kiṃ kurvāṇaiḥ ? acchaṃ-tanuṃ, āsrāvaṃ saha phenamanavarataṃ sravadbhiḥ| ayaṃ śataponakasaṃjño bhagandaraḥ|
----------------------uṣṭragrīvastu pittajaḥ| ----------------------------------------------------|13|
Sa. pittajastu bhagandara uṣṭragrīvākhyaḥ|
----------------------------------------------------| bahupicchāparisrāvī parisrāvī kaphodbhavaḥ||13||
Sa. kaphottho bhagandaro bahupicchaparisrāvī syāt| sa ca parisrāvī kathyate|
vātapittātparikṣepī parikṣipya gudaṃ gatiḥ| jāyate paritastatra prākāraṃ parikheva ca||14||
Sa. vātapittāt parikṣepītyucyate| tatra gudaṃ parikṣipya gatiḥ puraprākāraṃ paritaḥ parikheva ca jāyate|
ṛjurvātakaphādṛjvyā gudo gatyā'tra dīryate| ----------------------------------------------------|15|
Sa. vātakaphād ṛjusaṃjño bhagandaraḥ| tatra ṛjvyā gatyā gudo dīryate|
----------------------------------------------------| kaphapitte tu pūrvotthaṃ durnāmāśritya kupyataḥ||15|| arśomūle tataḥ śophaḥ kaṇḍūdāhādimān bhavet| sa śīghraṃ pakvabhinno'sya kledayanmūlamarśasaḥ||16|| sravatyajasraṃ gatibhirayamarśobhagandaraḥ| ----------------------------------------------------|17|
Sa. pūrvotthaṃ durnāma samāśritya kaphapitte yadā kupyataḥ, tataḥ-tatkopāt, arśomūle śophaḥ kaṇḍvādimān syāt| saḥ-śophaḥ, pakvabhinno'sya-arśaso, mūlamāśveva kledayan gatibhirajasraṃ sravati| sa śopho'rśobhagandara ucyate|
----------------------------------------------------| sarvajaḥ śambukāvartaḥ śambukāvartasannibhaḥ||17|| gatayo dārayantyasmin rugvegairdāruṇairgudam| ----------------------------------------------------|18|
Sa. sannipātotthaḥ śambukāvartasaṃjñaḥ śambukāvartasamaḥ syāt| asmin-sarvaje bhagandare, rugvegaistīvrairgatayo gudaṃ dārayanti|
----------------------------------------------------| asthileśo'bhyavahṛto māṃsagṛddhyā yadā gudam||18|| kṣiṇoti tiryaṅnirgacchannunmārgaṃ kṣatato gatiḥ| syāttataḥ pūyadīrṇāyāṃ māṃsakothena tatra ca||19|| jāyante kṛmayastasya khādantaḥ parito gudam| vidārayanti nacirādunmārgī kṣatajaśca saḥ||20||
Sa. asthilavo māṃsagārdhyena bhukto yadā tiryak-unmārgaṃ, nirgacchan gudaṃ kṣiṇoti, tadā kṣātādgatiḥ syāt| tataḥ pūyadīrṇāyāṃ gatau māṃsakothena ca tasmin kṛmayo bhavanti| te ca kṛmayaḥ tasya-bhagandariṇo, gudaṃ bhakṣayantaḥ parito vidārayanti śīghrameva| asāvunmārgī kṣatajaścocyate|
teṣu rugdāhakaṇḍvādīn vidyād vraṇaniṣedhataḥ| ----------------------------------------------------|21|
Sa. teṣu-bhagandareṣu, vraṇaniṣedhato-vraṇapratiṣedhāt, rugādīn vidyāt|
----------------------------------------------------| ṣaṭ kṛcchrasādhanāsteṣāṃ, nicayakṣatajau tyajet||21|| pravāhiṇīṃ valīṃ prāptaṃ sevanīṃ vā samāśritam| ----------------------------------------------------|22|
Sa. teṣāṃ madhyāt kṛcchrasādhanāḥ ṣaṭ-ekadoṣajā dvidoṣajāśca| sannipātajaṃ kṣatajaṃ ca tyajet| pravāhiṇīṃ valīṃ prāptaṃ yadbhagandaraṃ tattyajet| tathā sevanīmāśritya yajjātaṃ tacca varjayet|
----------------------------------------------------| athāsya piṭikāmeva tathā yatnādupācaret||22|| śudhdyasṛksrutisekādyairyathā pākaṃ na gacchati| ----------------------------------------------------|23|
Sa. athāsya-bhagandarasya, piṭikāmeva-piṭikāvasthāmeva, yatnaṃ kṛtvā śudhdyādibhistathopakramet yathā pākaṃ na prāpnoti|
----------------------------------------------------| pāke punarupasnigdhaṃ sveditaṃ cāvagāhataḥ||23|| yantrayitvā'rśasamiva paśyetsamyagbhagandaram| arvācīnaṃ parācīnamantarmukhabahirmukham||24||
Sa. pāke tu satyupasnigdhamavagāhena ca sveditaṃ tato'rśasamiva yantrayitvā suṣṭhu bhagandaraṃ paśyet-avāṅmukhaṃ parāṅmukhaṃ vā, antarmukhaṃ bahirmukhaṃ vā, ityevaṃ suṣṭhu nirūpya| arvācīnamiti "vibhāṣāñceradik striyām" iti svārthe khaḥ|
athāntarmukhameṣitvā samyak śastreṇa pāṭayet| bahirmukhaṃ ca niḥśeṣaṃ tataḥ kṣāreṇa sādhayet||25|| agninā vā bhiṣak sādhu kṣāreṇaivoṣṭrakandharam| ----------------------------------------------------|26|
Sa. anantaramantarmukhameṣiṇyā eṣitvā samyak śastreṇa pāṭayet| bahirmukhaṃ ca bhagandaraṃ niḥśeṣaṃ pāṭayitvā tataḥ kṣāreṇa sādhayet jvalanena vā| uṣṭrakandharaṃ-uṣṭragrīvaṃ, kṣāreṇaiva sādhu kṛtvā vaidyaḥ sādhayet-na tvagninā|
----------------------------------------------------| nāḍīrekāntarāḥ kṛtvā pāṭayecchataponakam||26|| tāsu rūḍhāsu śoṣāśca, mṛtyurdīrṇe gude'nyathā| ----------------------------------------------------|27|
Sa. śataponakākhyamekāntarā nāḍīḥ kṛtvā pāṭayet| tāsu rūḍhāsu śeṣā api nāḍīḥ pāṭayet| anyathā-ekahelayaiva, gude pāṭite sati mṛtyuḥ syāt|
----------------------------------------------------| parikṣepiṇī cāpyevaṃ nāḍyuktaiḥ kṣārasūtrakaiḥ||27||
Sa. parikṣepiṇi ca bhagandare nāḍīkathitaiḥ kṣārasūtrakairevaṃkramāt, sādhayet|
arśobhagandare pūrvamarśāṃsi pratisādhayet| ----------------------------------------------------|28|
Sa. arśobhagandare pūrvamarśāṃsi pratisādhayet-upacaret|
----------------------------------------------------| tyaktvopacaryaḥ kṣatajaḥ śalyaṃ śalyavatastataḥ||28|| āhārecca tathā dadyāt kṛmighnaṃ lepabhojanam| piṇḍanāḍyādayaḥ svedāḥ susnigdhā ruji pūjitāḥ||29||
Sa. kṣatajo bhagandarastyaktvā-pratyākhyāya, cikitsyaḥ| anantaraṃ śalyavataḥ-saśalyasya, śalyamāharet| tathā kṛmighnaṃ lepaṃ bhojanaṃ ca dadyāt| pīḍāyāṃ ca satyāṃ piṇḍasvedādayaḥ susnigdhā hitāḥ|
sarvatra ca bahucchidre chedānālocya yojayet| gītīrthasarvatobhadradalalāṅgallalāṅgalān||30||
Sa. bahucchidre ca bhagandare sarvatraivālocya caturaśchedān gotīrthakādikān kuryāt| tāneva chedānāha-gotīrthetyādi|
pārśvaṃ gatena śastreṇa chedo gotīrthako mataḥ| sarvataḥ sarvatobhadraḥ, pārśvacchedo'rdhalāṅgalaḥ||31|| pārśvadvaye lāṅgalakaḥ---------------------------| ----------------------------------------------------|32|
Sa. śastreṇa pārśvaṃ gatena yaśchedaḥ sa gotīrthakākhyaḥ, sa ca kāvyagatagomūtrikākāraḥ| sarvato yaśchedaḥ sa sarvatobhadrākhyaḥ, sa ca sarvatobhadrakāvyākāraḥ| ya ekasmin pārśve cedaḥ, sa ca dalalāṅgalakākhyaḥ,-kuṭārahitahalākāraḥ| pārśvadvaye yaśchedaḥ sa lāṅgalakākhyaḥ,-sampūrṇahalākāraḥ|
-----------------------samastāṃścāgninā dahet| āsrāvamārgānniḥśeṣaṃ naivaṃ vikurute punaḥ||32||
Sa. vraṇān sarvāṃścāsrāvamārgān niḥśeṣaṃ kṛtvā'gninā dahet| evaṃ kṛte sati punarvikāraṃ vraṇo na yāti|
yateta koṣṭhaśuddhau ca bhiṣak tasyāntarā'ntarā| ----------------------------------------------------|33|
Sa. tasya-bhagandariṇaḥ, koṣṭhaśuddhau cāntarā'ntarā vaidyo yateta|
----------------------------------------------------| lepo vraṇe biḍālāsthi triphalārasakalkitam||33||
Sa. mārjārāsthi triphalārasakalkitaṃ vraṇe lepo hitaḥ|
jyotiṣmatīmalayulāṅgaliśelupāṭhā- kumbhāgnisarja(rji)karavīravacāsudhārkaiḥ| abhyañjanāya vipaceta bhagandarāṇāṃ tailaṃ vadanti paramaṃ hitametadeṣām||34||
Sa. jyotiṣmatyādibhirabhyaṅgārthaṃ tailaṃ pacet| bhagandarāṇāmeteṣāmetat paramaṃ-atiśayena, hitaṃ gadanti| vasantatilakāvṛttam| vakṣyamāṇaṃ ca madhukādi drutavilambitam|
madhukarodhrakaṇātrureṇukā- dvirajanīphalinīpaṭusārivāḥ| kamalakesarapadmakadhātakī- madanasarjarasāmayarodikāḥ||35|| sabījapūracchadanairebhistailaṃ vipācitam| bhagandarāpacīkuṣṭhamadhumehavraṇāpaham||36||
Sa. madhukādibhiretaiḥ sabījapūrapatraistailaṃ vipācitaṃ bhagandarādighnam|
madhutailayutā viḍaṅgasāra- triphalāmāgadhikākaṇāśca līḍhāḥ| kṛmikuṣṭhabhagandaraprameha- kṣatanāḍīvraṇaropaṇā bhavanti||37||
Sa. viḍaṅgasārādayo mākṣikatailayuktā līḍhāḥ kṛmyādivraṇaropaṇāḥ syuḥ| māgadhikākaṇāḥ-pippalītaṇḍulāḥ| aupacchandasikaṃ vṛttam|
amṛtātruṭivellavatsakaṃ kalipathyāmalakāni gugguluḥ| kramavṛddhamidaṃ madhudrutaṃ piṭikāsthaulyabhagandarān jayet||38||
Sa. amṛtādikamidaṃ krameṇa bhāgavṛdhdyā vṛddhaṃ madhunā drutaṃ piṭikādīn jayet| vaitālīyam|
māgadhikāgnikaliṅgaviḍaṅgai- rbilvadhṛtaiḥ savarāpalaṣaṭkaiḥ| guggulunā sadṛśena sametaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ||39||
Sa. māgadhikādikairbilvadhṛtaiḥ-pṛthak palamitaiḥ, triphalāpalaṣaṭkasahitaiḥ sarvaistulyena guggulunā yutairmadhusametairmiśritairmātrayā bhakṣitaiḥ(?) samastavyādhiharaṇaṃ syāt|
guggulupañcapalaṃ palikāṃśā māgadhikā triphalā ca pṛthaksyāt| tvaktruṭikarṣayutaṃ madhulīḍhaṃ kuṣṭhabhagandaragulmagatighnam||40||
Sa. guggulupalāni pañca, pippalyādayaḥ palāṃśikāḥ, tvagelayoḥ pṛthak karṣam| tadetanmadhulīḍhaṃ kuṣṭhādighnam| svāyambhuvākhyo guggulureṣa prasiddhaḥ| dodhakaṃ(ke) vṛttam(tte)|
śṛṅgaberarajoyuktaṃ tadeva ca subhāvitam| kvāthena daśamūlasya viśeṣādvātarogajit||41||
Sa. tadeva-guggulvādikaṃ dravyaṃ, śuṇṭhīcūrṇayutaṃ daśamūlakvāthena subhāvitaṃ viśeṣeṇa vātarogajit|
uttamākhadirasārajaṃ rajaḥ śīlayannasanavāribhāvitam| hanti tulyamahiṣākṣamākṣikaṃ kuṣṭhamehapiṭikābhagandarān||42||
Sa. triphalādirajo'sanakvāthena bhāVvitaṃ tulyamahiṣākhya(kṣa)mākṣikaṃ śīlayan kuṣṭhādīn hanti| ro narau lagayutā rathoddhatā|
bhagandareṣveṣa viśeṣa uktaḥ śeṣāṇi tu vyañjanasādhanāni| vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvaupayikaṃ vidadhyāt||43||
Sa. bhagandareṣu sarveṣvayamupakramaviśeṣo'bhihitaḥ| śeṣāṇi tu vraṇāni prakaṭasādhanāni| teṣu vraṇādhikārāt pariśīlanācca samyagviditvopakramaṃ yathāyogyaṃ kuryāt| upajātiḥ|
aśvapṛṣṭhagamanaṃ calarodhaṃ madyamaithunamajīrṇamasātmyam| sāhasāni vividhāni ca rūḍhe vatsaraṃ pariharedadhikaṃ vā|44| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhagandarapratiṣedho nāmā- ṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ|28|
Sa. bhagandare vraṇe rūḍhe'pi turagapṛṣṭhagamanādikaṃ varṣaṃ yāvadadhikaṃ vā pariharediti| svāgatāvṛttam| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhagandara pratiṣedho nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 28||