27. bhaṅgapratiṣedhādhyāyaḥ

Larger type: Aṣṭāṅgahṛdaya · Sa.: Aruṇadatta's Sarvāṅgasundarā · Ā. rā.: Hemādri's Āyurvedarasāyana
Sa. asmādanantaraṃ kramaprāpto bhaṅgapratiṣedhaḥ śasyate _
athāto bhaṅgapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| ) pātaghātādibhirdvedhā bhaṅgo'sthnāṃ sandhyasandhitaḥ| prasāraṇākuñcanayoraśaktiḥ sandhimuktatā||1|| itarasmin bhṛśaṃ śophaḥ sarvavasthāsvativyathā| aśaktiśceṣṭite'lpe'pi pīḍyamāne saśabdatā||2|| samāsāditi bhaṅgasya lakṣaṇaṃ, bahudhā tu tat| bhidyate bhaṅgabhedena tasya sarvasya sādhanam||3|| yathā syādupayogāya tathā tadupadekṣyate| ----------------------------------------------------|4|
Sa. pātādibhirasthnāṃ bhaṅgaḥ| sa ca dvedhā-dviprakāraḥ, sandhīnāṃ bhaṅgo'sandhervā| sandhibhaṅge prasāraṇa ākuñcane cāśaktiḥ sandhimuktatā ca| itarasmin-asandhibhaṅge, atiśophaḥ, sarvāsvavasthāsvatiśayena rujā, alpe'pi ceṣṭite'śaktiḥ, pīḍyamāne ca saśabdatā, syāt| iti saṅkṣepeṇa bhaṅgasya lakṣaṇamuktam| taccabhaṅgabhedenānekadhā bhidyate| saṃ-tasya-bhaṅgasya, sarvasya sādhanaṃ-cikitsitaṃ, yathopayogāya syāt tathopadekṣyate|
----------------------------------------------------| prajyāṇudāri yattvasthi sparśe śabdaṃ karoti yat||4|| yatrāsthileśaḥ praviśenmadhyamasthno vidāritaḥ| bhagnaṃ yaccābhighātena kiñcidevāvaśeṣitam||5|| unnamyamānaṃ kṣatavadyacca majjani majjati| tadduḥsādhyaṃ kṛśāśaktavātalālpāśināmapi||6|| bhinnaṃ kapālaṃ yat kaṭyāṃ sandhimuktaṃ cyutaṃ ca yat| jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca bhagnaṃ yattadvivarjayet||7||
Sa. prājyāśca te'ṇavaśca prājyāṇavaḥ,-prabhūtasūkṣmāḥ| tairdrārāḥ-dāraṇāni, vidyante yatrāsthni tat| prabhūtāṇudāri yadasthi tadduḥsādhyam| yaccāsthi sparśe-sparśane sati, śabdaṃ karoti tacca duḥsādhyam| yatrāsthileśo dāritaḥ-pāṭitaḥ, asthnāṃ madhyaṃ praviśet tacca duḥsādhyam| yaccābhighātena bhagnam| kimbhūtam ? kiñcidevāvaśeṣitaṃ bhavet, tacca duḥsādhyam| yacconnamyamānaṃ kṣatasamaṃ syāt, tacca duḥsādhyam| tathā yanmajjani majjati, tathā kṛśādīnāmapi yat, tacca duḥsādhyam| saṃ-kaṭyāṃ-kaṭipradeśe, yatkapālaṃ bhinnaṃ vidāritaṃ yacca sandhivimuktaṃ yacca sandheścayutaṃ yacca jaghanaṃ prati piṣṭaṃ bhagnaṃ ca yat tadvivarjayet-pariharet|
asaṃśliṣṭakapālaṃ ca lalāṭaṃ cūrṇitam tathā| yacca bhagnaṃ bhavecchaṅkhaśiraḥpṛṣṭhastanāntare||8|| samyagyamitamapyasthi durnyāsāddurnibandhanāt| saṅkṣobhādapi yadgacchedvikriyāṃ tadvivarjayet||9|| ādito yacca durjātamasthisandhirathāpi vā| taruṇāsthīni bhujyante, bhajyante nalakāni tu||10|| kapālāni vibhidyante, sphuṭantyanyāni bhūyasā| ----------------------------------------------------|11|
Sa. lalāṭamasaṃśliṣṭakapālaṃ-bhinnaṃ, cūrṇitaṃ ca nopakramet| śaṅkhaśiraḥpṛṣṭhastanānāṃ madhye yacchinnaṃ bhavet, tacca varjayet| saṃ-tathā'sthi samyaguddhṛtamapi durnyāsādinā yad vikriyāṃ gacchet, tacca varjayet| āditaḥ-prathamameva, yaccāsthi durjātaṃ-asamyagutpannaṃ syāt, tacca duḥsādhyam| athavā'sthisandhiryo durjātaḥ syāt, sa ca duḥsādhyaḥ| durjātaṃ ca durjātaśca durjātam| "napuṃsakamanapuṃsakena" ityekaśeṣaḥ| saṃ-tathā taruṇāsthīni-nāsākarṇākṣikoṣāṇi, bhujyante-kuṭilīkriyante| tathā nalakāni bhaṅgaṃ yānti| kapālāni ca vidāryante| anyāni cāsthīni bāhulyena sphuṭanti| etatsarvaṃ duḥsādhyam|
----------------------------------------------------| athāvanatamunnamyamunnataṃ cāvapīḍayet||11|| ācchedatikṣiptamadhogataṃ copari vartayet| āñchanotpīḍanonnāmacarmasaṅkṣepabandhanaiḥ||12|| sandhīn śarīragān sarvān calānapyacalānapi| ityetaiḥ sthāpanopāyaiḥ samyak saṃsthāpya niścalam||13|| paṭṭaiḥ prabhūtasarpirbhirveṣṭayitvā sukhaistataḥ| kadambodumbarāśvatthasarjārjunapalāśajaiḥ||14|| vaṃśodbhavairvā pṛthubhistanubhiḥ suniveśitaiḥ| suślakṣṇaiḥ sapratistambhairvalkalaiḥ śakalairapi||15|| kuśāhvayaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari yojayet| ----------------------------------------------------|16|
Sa. atha-eṣāṃ bhaṅgasthitiṃ jñātvā, avanatamasthyunnamanīyam| unnataṃ cāsthyavapīḍayet| atikṣiptamasthyāñchet| adhastādgataṃ copari vartayet| saṃ-iti-evaṃprakāraiḥ, etaiḥ-āñchanādibhiḥ sthāpanopāyaiḥ, sarvāñcharīragān sandhīṃścalānacalāṃśca niścalaṃ saṃsthāpya vastrakhaṇḍajaiḥ paṭṭairbahusarpiṣkaiḥ sukhāvahairveṣṭayitvā'nantaraṃ kadambādijairvalkalairvaṃśotthairvā śakalaiḥ-khaṇḍaiḥ, vistīrṇaistathā tanubhiḥ-na tu sthūlaiḥ, suniveśitaistathā komalaistathā pratistambhayuktaiḥ kuśāsaṃjñaiḥ samaṃ bandhaṃ paṭṭasyopari kuryāt|
----------------------------------------------------| śithilena hi bandhena sandhisthairyaṃ na jāyate||16|| gāḍhenāti rujādāhapākaśvayathusambhavaḥ| ----------------------------------------------------|17|
Sa. ślathena bandhena sandheḥ sthairyaṃ na sampadyate| atigāḍhena tu bandhena rujādyudbhavaḥ|
----------------------------------------------------| tryahāttryahādṛtau gharme saptāhānmokṣayeddhime||17|| sādhāraṇe tu pañcahād bhaṅgadoṣavaśena vā| ----------------------------------------------------|18|
Sa. uṣṇe ṛtau tryahāttryahānmokṣayet| śīte ca ṛtau saptāhānmokṣayet| sādhāraṇe-śaradvasantākhye, pañcahānmokṣayet| athavā bhāṅgavaśena doṣavaśena mokṣayet|
----------------------------------------------------| nyagrodhādikaṣāyeṇa tataḥ śītena secayet||18|| taṃ pañcamūlapakvena payasā tu savedanam| sukhoṣṇaṃ vā'vacāryaṃ syāccakratailaṃ vijānatā||19|| vibhajya deśaṃ kālaṃ ca vātaghnauṣadhasaṃyutam| ----------------------------------------------------|20|
Sa. tato nyagrodhādigaṇadravyakaṣāyeṇa śītena secayet bhaṅgasandhīn| taṃ-sarujaṃ, pañcamūlaśṛtena kṣīreṇa secayet| saṃ-avasthādiviśeṣaṃ vijñāya cakratailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutaṃ sukhoṣṇaṃ vijānatā vaidyena vā'vacāraṇīyam|
----------------------------------------------------| pratataṃ sekalepāṃśca vidadhyāt bhṛśaśītalān||20||
Sa. pratataṃ sekādīṃśca suśītalān kuryāt|
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam| prātaḥ prātaḥ pibedbhagnaḥ śītalaṃ lākṣayā yutam||21||
Sa. bhagno naro gṛṣṭikṣīraṃ ghṛtasahitaṃ madhuradravyasādhitaṃ śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātaḥ pibet|
savraṇasya tu bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ| kaṣāyaiḥ pratisāryo'tha śeṣo bhaṅgoditaḥ kramaḥ||22||
Sa. savraṇasya bhagnasya vraṇo madhughṛtottaraiḥ kaṣāyaiḥ pratisāraṇīyaḥ| atha śeṣaḥ kramo bhaṅgakathito vidheyaḥ|
lambāni vraṇamāṃsāni pralipya madhusarpiṣā| sandhadhīta vraṇān vaidyo bandhanaiścopa0pādayet||23||
Sa. vraṇamāṃsāni lambāni madhughṛtenālipya vraṇān vaidyaḥ sandadhyāt| kṛtasandhānāṃśca tān yathāsvaṃ bandhairyojayet|
tān samān susthitāñjñātvā phalinīrodhrakaṭphalaiḥ| samaṅgādhātakīyuktaiścūrṇitairavacūrṇayet||24|| dhātakīrodhracūrṇairvā, rohantyāśu tathā vraṇāḥ| iti bhaṅga upakrāntaḥ-------------------------|25|
Sa. tān-vraṇān, susthitān samāṃśca viditvā phalinyādibhī rajīkṛtairācūrṇayet| dhātakīrodhrayoścūrṇena vā| tathā-evaṃ kṛte sati, vraṇā drāgeva rohanti| saṃ-iti-anena prakāreṇa, bhaṅgaścikitsitaḥ|
----------------------------------------------------| ------------------------------sthiradhātoḥ ṛtau hime||25|| māṃsalasyālpadoṣasya susādhyo, dāruṇo'nyathā| ----------------------------------------------------|26|
Sa. śītartau śtiradhātostathā māṃsalasya stokadoṣasya vraṇaḥ sukhasādhyaḥ| anyathā-ato viparyayeṇa, dāruṇaḥ-kṛcchrasādhyo'sādhyo vā|
----------------------------------------------------| pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇaiḥ kramāt||26|| māsaiḥ sthairyaṃ bhavetsandheryathoktaṃ bhajatāṃ vidhim| ----------------------------------------------------|27|
Sa. yathoktaṃ vidhiṃ kurvatāṃ pūrvamadhyāntavayasāmekadvitriguṇairmāsairyathākramaṃ sandheḥ sthairyaṃ jāyate|
----------------------------------------------------| kaṭījaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam||27|| yantraṇārtha tathā kīlāḥ pañca kāryā nibandhanāḥ| jaṅghorvoḥ pāRśvayordvau dvau tala ekaśca kīlakaḥ||28|| śorṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā| ----------------------------------------------------|29|
Sa. kaṭyādibhagnānaṃ kapāṭesthirhitā| yantraṇārthaṃ ca kīlāḥ-kīlakāḥ, pañca sthirasthitihetavaḥ kāryāḥ| teṣāṃ ca sthānānyāha-jaṅghorvodvau dvau kīlakau, tala ekaḥ kīlakaḥ, śroṇyāṃ bhagnasya pṛṣṭavaṃśe tu bhagnasya pārśvayordvau dvāveka iti| ata evāha śroṇyāṃ vetyādi| vaktrasya(kṣasya)kṣakayośca bhagnasya pañcaiva kīlakā yojyāḥ| viśeṣastvato nopariṣṭāt kīlako yojyo yuktivaśāt|
----------------------------------------------------| vimokṣe bhagnasandhīnāṃ vidhimevaṃ samācaret||29||
Sa. bhagnasandhīnāṃ vimokṣa evaṃprakāraṃ vidhiṃ samācaret|
sandhīściravimuktāṃstu snigdhasvinnān mṛdūkṛtān| uktairvidhānairbuddhyā ca yathāsvaṃ sthānamānayet||30||
Sa. ciravimuktāṃstu sandhīn pūrvaṃ snigdhān paścāt svinnān mṛdūkṛtān yathoktairvidhānairbuddhyā ca viśeṣeṇa yathātmīyaṃ sthānaṃ prāpayet|
asandhibhagne rūḍhe tu viṣamolbaṇasādhite| āpothya bhaṅgaṃ yamayettato bhagnavadācaret||31||
Sa. asandhau bhagne rūḍhe ca viṣamolbaṇasādhite sati bhaṅgamāpothya-bhaṅktvā, paścādbhaṅgaṃ yamayet| anantaraṃ bhagnavadācaret|
bhagnaṃ naiti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak| pakvamāṃsasirāsnāyuḥ sandhiḥ śleṣaṃ na gacchati||32||
Sa. bhagnaṃ yathā pākaṃ na prāpnoti tathā vaidyo yatnaṃ kuryāt| yataḥ sandhiḥ pakvamāṃsasirāsnāyuḥ san śleṣaṃ na yāti|
vātavyādhivinirdiṣṭān snehān bhagnasya yojayet| catuṣprayogān balyāṃśca bastikarma ca śīlayet||33||
Sa. vātavyādhikathitān snehān (ci.a. 21/66) catuṣprayogān-pānanasyābhyaṅgānuvāsanaiḥ, balyān-balāya hitān, bhagnasya yojayet| tathā bastikarma-"prāk sneha ekaḥ pañcānte" (hṛ.sū.ā. 19/63) ityādinoktaṃ, abhyaset|
śālyājyarasadugdhādyaiḥ pauṣṭikairavidāhibhiḥ| mātrayopacaredbhagnaṃ sandhisaṃśleṣakāribhiḥ||34|| glānirna śasyate tasya, sandhiviśleṣakṛddhi sā| ----------------------------------------------------|35|
Sa. bhagnaṃ naraṃ mātrayā śālyādibhiḥ puṣṭikṛdbhiḥ sandhisaṃśleṣakāribhiravidāhibhirupakramet| tasya-bhagnasya, glānirna śasyate| yataḥ sā-glāniḥ, sandhiviśleṣaṃ kurute|
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam| vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣaṃ ca bhojanam||35||
Sa. bhagno lavaṇādikaṃ rūkṣaṃ cāhāraṃ na seveta|
kṛṣṇāṃstilān virajaso dṛḍhavastrabaddhān sapta kṣapā vahati vāriṇi vāsayet| saṃśoṣayedanudinaṃ pravisārya caitān kṣīre tathaiva madhukakvathite ca toye|36| punarapi pītapayaskāṃ- sthān pūrvavadeva śoṣitān bāḍham| vigatatuṣānarajaskān sañcūrṇya sucūrṇitairyuñjyāt|37| naladavālakalohitayaṣṭikā- nakhamiśiplavakuṣṭhabalātrayaiḥ| agurukuṅkumacandanasārivā- saralasarjarasāmaradārubhiḥ|38| padmakādigaṇopetaistilapiṣṭaṃ tataśca tat| samastagandhabhaiṣajyasiddhadugdhena pīḍayet|39| śaileyarāsnāṃśumatīkaseru- kālānusārīnatapatrarodhraiḥ| sakṣīraśuklaiḥ sapayaḥ sadūrvai stailaṃ pacettannaladādibhiśca|40| gandhatailamidamuttamamasthi- sthairyakṛjjayati cāśu vikārān| vātāpittajanitānativīryān| vyāpino'pi vividhairupayogaiḥ|41| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhāṅgapratiṣedho nāma sapta- viṃśo'dhyāyaḥ|27|
Sa. kṛṣṇān tilān vahati-asthire jale, saptarātrīrvigatareṇūṃstathā dṛḍhavasanasaṃyatān vāsayet| etāṃśca praviralān vikīrya pratidinaṃ saṃśoṣayet| tathaiva-pūrvoktena prakāreṇa, kṣīre sthitānanudinaṃ pratisārya śoṣitān sapta rātrīrevaṃ madhuyaṣṭīkvathite ca jale vāsayedviśoṣayecca| vasantatilakāvṛttam| punarapi ca pītakṣīrāṃstāṃstilān pūrvavadevātiśayena śoṣitānapagatatuṣaṃstathā virajasaḥ sañcūrṇya naladādyaiḥ sucūrṇitairyojayet| āryā| tānevāha-naladetyādi| aupacchandasikam| padmakādītyādi| kimbhūtairnaladādibhiḥ ? padmakādigaṇasahitaiḥ sucūrṇitairyojayitvā caitat tilapiṣṭaṃ sakalacorakādigandhadravyasiddhena kṣīreṇa saha pīḍayet| tatastattailaṃ sairyakā(śaileyā)dibhirnaladādibhiśca kalkīkṛtairdugdhasahitaiḥ pacet| indravajrā| etat gandhatailamativīryamasthisthiratvakṛdāmayāśca pavanapittotthānativīryān vyāpino'pyāśu jayati vividhaiḥ-pānanasyādibhiḥ, upayogaiḥ| svāgatā| śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhaṅgaprati- ṣedho nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 27||