Sa. vraṇaprakramāt sadyovraṇapratiṣedhaṃ vyācikhyāsurāha-
athātaḥ sadyovraṇapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sadyovraṇā ye sahasā sambhavantyabhighātataḥ| anantairapi tairaṅgamucyate juṣṭamaṣṭadhā||1||
Sa. abhighātātsahasaiva ye sadyovraṇā jāyante, asaṅkhyairapi tairvraṇaiḥ śarīraṃ juṣṭamaṣṭadhā kathyate|
tānevāṣṭau prakārānāha ---- ghṛṣṭāvakṛttavicchinnapravilambitapātitam| viddhaṃ bhinnaṃ vidalitaṃ-------------------|2|
Sa. ghṛṣṭetyādi|
athaiṣāmeva lakṣaṇānyāha ---- -------------------------------------------------| -------------------------tatra ghṛṣṭaṃ lasīkayā||2|| raktaleśena vā yuktaṃ saploṣaṃ chedanāt sravet| avagāḍhaṃ tataḥ kṛttaṃ, vicchinnaṃ syāttato'pi ca||3|| pravilambi saśeṣe'sthni, patitaṃ pātitaṃ tanoḥ| sūkṣmāsyaśalyaviddhaṃ tu viddhaṃ koṣṭhavivarjitam||4|| bhinnamanyadvidalitaṃ majjaraktapariplutam| prahārapīḍanotpeṣāt sahāsthnā pṛthutāṃ gatam||5||
Sa. teṣu madhye ghṛṣṭaṃ lasīkayā raktaleśena vā yuktaṃ sravet, chedanāt saploṣam| tasmādavagāḍhamavakṛttaṃ syāt| tato'pyavagāḍhataraṃ vicchinnaṃ syāt| pravilambi saśeṣāsthi yat| patitaṃ yaccharīrāt tat pātitaṃ syāt| sūkṣmamukhaśalyaviddhaṃ yattat viddhaṃ kthyate koṣṭhavivarjitam| anyat koṣṭhe yadviddhaṃ tadbhinnamucyate| vidalitaṃ tad gadyate yanmajjaraktapariplutaṃ prahārādibhiḥ sahāsthnā pṛthutāṃ gatam|
sadyaḥ sadyovraṇaṃ siñcedatha yaṣṭyāhvasarpiṣā| tīvravyathaṃ kavoṣṇena balātailena vā punaḥ||6||
Sa. atha evaṃ vraṇasvarūpatāṃ jñātvā, sadya eveti sadyovraṇaṃ tīvravyathaṃ madhuyaṣṭīghṛtena koṣṇena siñcet| balātailena (hṛ.śā.a. 2/47) vā koṣṇena punaḥ punaḥ siñcet|
kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ tatkālaṃ visṛtasya ca| kaṣāyaśītamadhurasnigdhā lepādayo hetāḥ||7||
Sa. kṣatoṣmaṇaśca śāntaye tatkālanirgatasya ca kaṣāyādayo lepādyāḥ śasyante|
sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānārthaṃ viśeṣataḥ| madhusarpiśca yuñjīta pittaghnīśca himāḥ kriyāḥ||8||
Sa. sadyovraṇeṣvāyateṣu sandhānāRthaṃ viśeṣeṇa mākṣikaṃ saghṛtaṃ yuñjīta| tathā pittaghnīśca śītāḥ kriyā hitāḥ|
sasaṃrambheṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam| upavāso hitaṃ bhuktaṃ pratataṃ raktamokṣaṇam||9||
Sa. sasaṃrambheṣu vraṇeṣūrdhvamadhaśca śodhanaṃ kāryam| tathopavāso vidhātavyaḥ| avasthāvaśāt pūrvoktaṃ bhojanaṃ hitam| tathā pratataṃ raktasrāvaṇaṃ hitam|
ghṛṣṭe vidalite caiṣa sutarāmiṣyate vidhiḥ| tayorhyalpaṃ sravatyasraṃ pākastenāśu jāyate||10||
Sa. ghṛṣṭe vidalite ca eṣā pūrvoktā cikitsā iṣyate| yasmāttayoḥ-ghṛṣṭavidalitayoḥ, asramalpaṃ sravati| tena ca kāreṇena tayorāśu śīghraṃ pāko jāyate|
atyarthamasraṃ sravati prāyaśo'nyatra vikṣate| tato raktakṣayādvāyau kupite'tirujākare||11|| snehapānaparīṣekasvedalepopanāhanam| snehabastiṃ ca kurvīta vātaghnauṣadhasādhitam||12||
Sa. anyatra vikṣate bāhulyena bahu raktaṃ sravati| na ca pākaṃ yāti| anantaramatyantaraktasrāvāt pavane kupite'tirujākare sati snehapānādikaṃ snehabastiṃ ca vātaharauṣadhasādhitaṃ kurvīta|
iti sāptāhikaḥ proktaḥ sadyovraṇahito vidhiḥ| saptāhādgatavege tu pūrvoktaṃ vidhimācaret||13||
Sa. iti-evaṃ, sāptāhikaḥ sadyovraṇahito vidhiruktaḥ| saptāhena nivṛtta iti "prāgvahateṣṭhak" iti ṭhak| saptāhādūrdhvaṃ gatakṣobhe sati pūrvoktaṃ vidhiṃ-vraṇapratiṣedhoktaṃ, kuryāt|
prāyaḥ sāmānyakarmedaṃ vakṣyate tu pṛthakpṛthak| ---------------------------------------------------|14|
Sa. prāyo bāhulyena sadyovraṇa etatsāmānyaṃ karma| pṛthakpṛthag viśeṣeṇa karma bhaṇiṣyate|
---------------------------------------------------| ghṛṣṭe rujaṃ nigṛhyāśu vraṇe cūrṇāni yojayet||14||
Sa. ghṛṣṭe vraṇe pīḍāṃ prāgupaśamayya cūrṇāni yojayet|
kalkādinyavakṛtte tu-------------------------------| ---------------------------------------------------|15|
Sa. avakṛtte punarvraṇe kalkādīni yojayet|
-------------------------vicchinnapravilambinoḥ| sīvanaṃ vidhinoktena bandhanaṃ cānu pīḍanam||15||
Sa. vicchinne pravilambani ca vraṇe sīvanaṃ pūrvoktena vidhānena, tathā bandhanaṃ pīḍanaṃ ca paścād yojayet|
asādhyaṃ sphuṭitaṃ netramadīrṇaṃ lambate tu yat| sanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ bhiṣak||16|| pīḍayet pāṇinā padmapalāśāntaritena tat| tato'sya secane nasye tarpaṇe ca hitaṃ haviḥ||17|| vipakvamājaṃ yaṣṭyāhvajīvakarṣabhakotpalaiḥ| sapayaskaiḥ paraṃ tadvi sarvanetrābhighātajit||18||
Sa. sphuṭitaṃ locanamasādhyam| asphuṭitaṃ tu yannetramavadīrṇaṃlambate, tat sve sthāne sanniveśyāvyāvidhasiraṃ padmapatrāntaritena hastena pīḍayet| anantaramasyāturasya ghṛtaṃ chāgaṃ sakṣīrairyaṣṭyādibhiḥ kalkaiḥ pakvaṃ secanādau hitam| yatastad ghṛtaṃ paraṃ sarvanetrābhighātajit|
galapīḍā'vasanne'kṣṇi vamanotkāsanakṣavāḥ| prāṇāyamo'thavā kāryaḥ kriyā ca kṣatanetravat||19||
Sa. galapīḍanamavasanne netre vamanādayaḥ kāryāḥ, prāṇāyāmo vā| tathā kṣanetrakriyā cātra hitā|
karṇe sthānāccyute syūte śrotastailena pūrayet| ---------------------------------------------------|20|
Sa. karṇe sthānād bhraṣṭe syūte sati tailena śrotaḥ pūrayet|
---------------------------------------------------| kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ nirgacchatyapi mārute||20|| samaṃ niveśya badhnīyāt syūtvā śīghraṃ nirantaram| ājena sarpiṣā cātra pariṣekaḥ praśasyate||21|| uttāno'nnāni bhuñjīta, śayīta ca suyantritaḥ| ---------------------------------------------------|22|
Sa. kṛkāṭikāyāṃ chinnāyāṃ vāte'pi niryāte sati samaṃ sthāpayitvā syūtvā ca nirantaraṃ śīghraṃ badhnīyāt| atrājena ghṛtena ca pariṣekaḥ śreṣṭhaḥ| uttānāḥ san bhojanaṃ bhuñjīta| suyantritaśca svapyāt|
---------------------------------------------------| ghātaṃ śākhāsu tiryaksthaṃ gātre samyaṅniveśite||22|| syūtvā vellitabandhena badhnīyāddhanavāsasā| carmaṇā goṣphaṇābandhaḥ kāryaścāsaṅgate vraṇe||23||
Sa. śākhāsu hatamāturaṃ tiryaksthitaṃ śarīre samyaksthāpite syūtvā vellitabandhena ghanena vāsasā badhnīyāt| asaṅgate vraṇe carmaṇā goṣphaṇābandho vidheyaḥ|
pādau vilambimuṣkasya prokṣya netre ca vāriṇā| praveśya vṛṣaṇau sīvyet sevanyā tunnasaṃjñayā||24|| kāryaśca goṣphaṇābandhaḥ kaṭyāmāveśya paṭṭakam| snehasekaṃ na kurvīta tatra klidyati hi vraṇaḥ||25||
Sa. vilambumuṣkasya pādau netre ca vāriṇā prekṣya vṛṣaṇau praveśya sīvyet| katham ? tunnasaṃjñayā sevanyā| tathā kaṭyāṃ paṭṭakamāsajya goṣphaṇābandhaṃ kuryāt| snehasekaṃ na kurvīta| yataḥ snehaseke satyasmin vraṇaḥ klidyati|
kālānusāryagurvelājātīcandanaparpaṭaiḥ| śilādārvyamṛtātutthaiḥ siddhaṃ tailaṃ ca ropaṇam||26||
Sa. kālānusāryādibhiḥ kalkitaiḥ pakvaṃ tailaṃ vṛṣaṇayo ropaṇam|
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena yuktitaḥ| badhnīyāt kośabandhena tato vraṇavadācaret||27||
Sa. niḥśeṣeṇa chinnāṃ śākhāṃ dagdhvā tailena yuktyā kośabandhena badhnīyāt| anantaraṃ vraṇamivācaret|
kāryā śalyāhṛte viddhe bhaṅgādvidalite kriyā| ---------------------------------------------------|28|
Sa. viddhe śalyāhṛte sati bhaṅgādvidalite kriyā kāryā|
---------------------------------------------------| śiraso'pahṛte śalye vālavartiṃ praveśayet||28|| mastuluṅgasruteḥ kruddho hanyādenaṃ calo'nyathā| vraṇe rohati caikaikaṃ śanairapanayetkacam||29||
Sa. śirasaḥ śalye nipatite sati vālavartiṃ praveśayet| anyathā-vālavarterapraveśāt, mastuluṅgasrāvādvāyuḥ ṛddhaḥ enaṃ- vraṇinaṃ, hanyāt| vraṇe rohati satyekaikaṃ kacaṃ śanairnayet|
ācaramocchvāsādāturaṃ samupācarediti vacanānmastuluṅgasrutāvapyupakramamāha ---- mastuluṅgasrutau khādenmastiṣkānanyajīvajān| ---------------------------------------------------|30|
Sa. mastuluṅgasya-majjākhyasya, srutāvanyajīvajān mastiṣkān khādet|
---------------------------------------------------| śalye hṛte'ṅgādanyasmātsnehavartiṃ nidhāpayet||30||
Sa. aṅgādanyasmācchalye hṛte sati tatra vraṇe snehavartiṃ nidhāpayet|
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāsyā ye vraṇāḥ srutaśoṇitāḥ| secayeccakratailena sūkṣmanetrārpitena tān||31||
Sa. ye vraṇā dūrāvagāḍhādiguṇāstāṃścakratailena-kohlakādyudbhavena tailena, secayet| kimbhūtena ? sūkṣmanetreṇārpitena-kṣiptena|
bhinne koṣṭhe'sṛjā pūrṇe mūrcchāhṛtpārśvavedanāḥ| jvaro dāhastṛḍādhmānaṃ bhaktasyānabhinandanam||32|| saṅgo viṇmūtramarutāṃ śvāsaḥ svedo'kṣiraktatā| lohagandhitvamāsyasya syād gātre ca vigandhatā||33||
Sa. bhinne koṣṭhe raktena pūrṇe sati mūrcchādyāḥ syuḥ|
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayatyapi| ādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate||34||
Sa. āmāśayasthe rudhire raktamudvamatyapyādhmānenātimātreṇa śūlena ca viśasyate-vyāpadyate|
pakvāśayasthe rudhire saśūlaṃ gauravaṃ bhavet| nābheradhastācchītatvaṃ khebhyo raktasya cāgamaḥ||35||
Sa. pakvāśayasthe lohite śūlasahitaṃ gauravaṃ bhavet| nābheradhobhāge śaityam| chidrebhyo rudhirasyaivāgamanam|
abhinno'pyāśayaḥ sūkṣmaiḥ srotobhirabhipūryate| asṛjā syandamānena pārśve mūtreṇa bastivat||36||
Sa. āśayo'bhinno'pi sūkṣmaiḥ srotobhirlohitena syandamānenābhipūryate| pārśve mūtreṇa bastiriva|
tatrāntarlohitaṃ śītapādocchvāsakarānanam| raktākṣaṃ pāṇḍuvadanamānaddhaṃ ca vivarjayet||37||
Sa. teṣu madhye'ntarlohitaṃ vraṇinaṃ śītapādaṃ śītocchvāsaṃ śiśirakaraṃ śītavakraṃ lohitākṣaṃ pāṇḍuvadanamānaddhaṃ ca varjayet|
amāśayasthe vamanaṃ hitaṃ, pakvāśayāśrite| virecanaṃ nirūhaṃ ca niḥsnehoṣṇairviśodhanaiḥ||38||
Sa. āmāśayasthe rakte vamanaṃ hitam| pakvāśayagate virecanaṃ nirūhaṃ ca vigatasnehairuṣṇaiśca viśodhanairhitam|
yavakolakulatthānāṃ rasaiḥ snehavivarjitaiḥ| bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibetsaindhavasaṃyutām||39||
Sa. yavādīnāṃ rasaiḥ sneharahitairannaṃ bhakṣayet| peyāṃ saindhavānvitāṃ vā pibet|
atiniḥsrutaraktastu bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk| ---------------------------------------------------|40|
Sa. atiniḥsrutalohito bhinnakoṣṭho rudhiraṃ pibet|
---------------------------------------------------| kliṣṭacchinnāntrabhedena koṣṭhabhedo dvidhā smṛtaḥ||40|| mūrcchādayo'lpāḥ prathamedvitīye tvati bādhakāḥ| kliṣṭāntraḥ saṃśayī dehī chinnāntro naiva jīvati||41||
Sa. klinnāntrabhedena bhinnāntrabhedena ca koṣṭhabhedo dviprakāra uktaḥ| prathame-klinnāntrākhye, mūrcchadayo'lpāḥ-kiñcideva, syuḥ| dvitīye-bhinnāntrākhye, atiśayena bādhakāḥ syuḥ| klinnāntro dehī saṃśayī syād jīvane| bhinnāntro na jātu jīvati|
yathāsvaṃ mārgamāpannā yasya viṇmūtramārutāḥ| vyupadravaḥ sa bhinne'pi koṣṭhe jīvatyasaṃśayam||42||
Sa. yasya viṇmūtramārutā yathāyathaṃ mārgaṃ prāptāḥ vigatopadravaśca sa naro bhinnakoṣṭho'pi san jīvati|
abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ na tvato'nyathā| utpaṅgilaśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu||43|| prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ| praveśayetklṛptanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ||44||
Sa. antramabhinnaṃ niṣkrāntaṃ praveśanīyamantare| na tvato'nyathā-bhinnamityarthaḥ| anye tvevamācakṣate,-utpaṅgilaśirasāmarkoṭaśīrṣeṇa, grastaṃ bhinnamapyantraṃ praveśyam| saṃ-antraṃ niṣkrāntaṃ tṛṇādibhirdigdhaṃ payasā prakṣālya sarpiṣā'bhyaktaṃ klṛptanakhaḥ śanaiḥ śanaiḥ praveśayet|
kṣīreṇārdrīkṛtaṃ śuṣkaṃ bhūrisarpiḥpariplutam| aṅgulyā pramṛśetkaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi||45|| tathā'ntrāṇi viśantyantastatkālaṃ pīḍayanti ca| ---------------------------------------------------|46|
Sa. śuṣkamantraṃ kṣīreṇārdrīkṛtaṃ bahughṛtapariplutamaṅgulyā galaṃ pramṛśet jalenodvejayet| tathā-evaṃ, antrāṇyantaḥ praviśanti tatkālaṃ ca pīḍayanti|
---------------------------------------------------| vraṇasaukṣmyādbahutvādvā koṣṭhamantramanāviśat||46|| tatpramāṇena jaṭharaṃ pāṭayitvā praveśayet| yathāsthānaṃ sthite samyagantre sīvyedanu vraṇam||47|| sthānādapetamādatte jīvitaṃ kupitaṃ ca tat| veṣṭayitvā'nu paṭṭena ghṛtena pariṣecayet||48|| pāyayeta tataḥ koṣṇaṃ citrātailayutaṃ payaḥ| mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥpravṛttaye||49|| anuvarteta varṣaṃ ca yathoktāṃ vraṇayantraṇām| ---------------------------------------------------|50|
Sa. vraṇasūkṣmātvādantrasya bahutvāt [vā] koṣṭhamanāviśadantraṃ jaṭharaṃ tatpramāṇena pāṭayitvā praveśayet| yathāsthānaṃ sthite samyagantre sati paścād vraṇaṃ sīvyet| sthānāccyutamantraṃ jīvitaṃ harati| kupitaṃ ca tat-antraṃ, paṭṭena veṣṭayitvā paścādghṛtena pariṣecayet| anantaraṃ citrātailānvitaṃ koṣṇaṃ kṣīraṃ pibet| śakṛto mRṛdūkaraṇāya pavamānasya ca pravartanāya| yathoktāṃ ca vraṇayantraṇāṃ saṃvatsaraṃ yāvadanuvarteta|
---------------------------------------------------| udarānmedaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā mṛdā||50|| avakīrya kaṣāyairvā ślakṣṇairmūlaistataḥ samam| dṛḍhaṃ badhvā ca sūtreṇa varddhayetkuśalo bhiṣak||51|| tīkṣṇenāgniprataptena śastreṇa sakṛdeva tu| syāndanyathā rugāṭopo mṛtyurvā chidyamānayā||52|| sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇe'nne ghṛtaṃ pibet| kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam||53|| rugdāhajitsayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ| medogranthyuditaṃ tatra tailamabhyañjane hitam||54||
Sa. jaṭharānmedaso vartiṃ nirgatāṃ bhasmanā vā mṛdā'vakīryāthavā ślakṣṇacūrṇaiḥ kaṣāyairmūlairavakīrya tato mūlena samaṃ dṛḍhaṃ ca kṛtvā sūtreṇa badhvā tīkṣṇena vahniprataptena śastreṇa kuśalo vaidyaḥ sakṛdeva varddhayet| anyathā chinnayā rujā''ṭopo mṛtyurvā syāt| tato vraṇe samākṣike baddhe'nne ca sujīrṇe sati ghṛtaṃ pibet| athavā śarkarādibhiḥ śṛtaṃ dugdhaṃ pibet| tacca ghṛtaṃ kṣīraṃ vā rujādāhahṛt| anantaraṃ pūrvokto vidhiḥ| tatra medogranthiṣu kathitaṃ tailamabhyañjane hitam|
tālīsaṃ padmakaṃ māṃsīhareṇvagurucandanam| haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ||55|| pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam| ---------------------------------------------------|56|
Sa. tālīsādibhiḥ kalkitaiḥ pakvaṃ tailaṃ sadyovraṇeṣu ropaṇaṃ paramuktam|
---------------------------------------------------| gūḍhaprahārābhihate patite viṣamoccakaiḥ||56|| kāryaṃ vātāsrajit tṛptimardanābhyañjanādikam| ---------------------------------------------------|57|
Sa. gūḍhaprahāreṇābhihate, tathā viṣamaṃ patite, tathoccakaiḥ patite ca, vātaraktaharādikaṃ kāryam|
---------------------------------------------------| viśliṣṭadehaṃ mathitaṃ kṣīṇaṃ marmāhataṃ hatam|57| vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśinam| 57 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnūśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sadyovraṇapratiṣedho nāma ṣa- ḍviṃśo'dhyāyaḥ|26|
Sa. viśliṣṭadehādikaṃ naraṃ tailadroṇyāṃ māṃsarasāśinaṃ vāsayediti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmāṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sadyovraṇaprati- ṣedho nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 26||