1. dvivraṇīyacikitsitam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
śārīrānantaraṃ cikitsāsthānamārabhyate| dvau vraṇāvadhikṛtya kṛtaṃ dvivraṇīyam| cikitsitaṃ vikārapratīkāraḥ||1-2||
dvau vraṇau bhavataḥ- śārīra, āgantuśca | tayoḥ śārīraḥ pavanapittakaphaśoṇitasannipātanimittaḥ; āganturapi puruṣapaśupakṣivyālasarīsṛpaprapatanapīḍanaprahārāgnikṣāraviṣatīkṣṇauṣadhaśakalakapālaśṛṅga- cakreṣuparaśuśaktikuntādyāyudhābhighātanimittaḥ | tatra tulye vraṇasāmānye dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād ‘dvivraṇīya’ ityucyate ||3||
kathaṃ dvau vraṇau bhavata ityāha- śārīra āgantuśca; atra kecit ‘śarīrasamutthaśca, āgantuśca’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ubhayatra cakārakaraṇamubhayośca vyākaraṇamubhayoḥ parasparānubandhasūcanārtham| abhighātaśabdaḥ puruṣādibhiḥ pratyekaṃ sambandhanīyaḥ| paśavo gomahiṣādayaḥ, mṛgā eṇādayaḥ, pakṣiṇaḥ kākakaṅkagṛdhrādayaḥ, vyālā vyāghrādayo duṣṭajīvāḥ, sarīsṛpāḥ kṛṣṇasarpādayo mīnamakarau ca, prapatanaṃ prakarṣeṇa patanaṃ, prahāro laguḍādikuṭṭanaṃ, tīkṣṇauṣadhāni cirabilvacitrakādīni, śakalaṃ kāṣṭhādīnāṃ khaṇḍaṃ, kapālaṃ ghaṭādīnāṃ karparaṃ, cakramāyudhaviśeṣaḥ svanāmakhyātaḥ, iṣurbāṇaḥ, paraśurāyudhaviśeṣaḥ kuṭhārākāraḥ, śaktirāyudhaviśeṣastrimukhī, kuntaḥ prasiddhaḥ; ādiśabdāt khaṅgādayaḥ| vraṇasāmānyaṃ vraṇajātirvraṇatvamityarthaḥ; tasmiṃstulye satyapi dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād ‘dvivraṇīya’ ityucyate; dvikāraṇaṃ dvihetukaṃ yadutthānamutpattiḥ, tasya prayojanaṃ śītakriyādi, tasya sāmarthyaṃ śaktiḥ, tasmād ‘dvivraṇīya’ ityucyate||3||
sarvasminnevāgantuvraṇe tatkālameva kṣatoṣmaṇaḥ prasṛtasyopaśamārthaṃ pittavacchītakriyāvacāraṇavidhiviśeṣaḥ 1 sandhānārthaṃ ca madhughṛtaprayoga ityetaddvikāraṇotthānaprayojanam, uttarakālaṃ tu doṣopaplavaviśeṣācchārīravat pratīkāraḥ ||4||
athāgantuvraṇasya karmaviśeṣayojanaṃ darśayannāha- sarvasminnityādi| tatkālameveti yatkālamevābhighātāt kṣatamutpadyate tasminneva kāle| kṣatoṣmaṇa iti ūṣmā prahārasaṅghaṭṭajanitaṃ tejaḥ| prasṛtasya vistṛtasya| vidhiviśeṣo vidhānabhedaḥ| hetupratyanīkaṃ karmābhidhāya vyādhipratyanīkaṃ darśayannāha- sandhānārthaṃ cetyādi| cakāraḥ kṣatoṣmaṇo nirvāpaṇārthaṃ tathā mārgāvarodhakruddhavātaraktaśamanārthaṃ ca| vakṣyamāṇaśārīravraṇotthānaprayojanaṃ manasi sampradhāryāha- etadvikāraṇotthānaprayojanamiti| uttarakālamiti saptāhādūrdhvamityarthaḥ; yataḥ sadyovraṇatvaṃ saptāhameva| doṣopaplavaviśeṣāditi doṣairanilādibhirupaplavo dūṣaṇaṃ tadbhedāt||4||
doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāraḥ, prasaraṇasāmarthyāt, yathokto vraṇapraśnādhikāre; śuddhatvāt ṣoḍaśaprakāra ityeke ||5||
doṣopaplavaviśeṣaṃ darśayannāha- doṣetyādi| samāsataḥ saṅkṣepataḥ; vātādīnāṃ śoṇitacaturthānāṃ pṛthaganyonyasaṃsargeṇa pañcadaśabhedāḥ; vistaraḥ punareṣāṃ dhātumalasaṃsargajo'parisaṅkhyeyaḥ| śuddhatvāditi pañcadaśaprakāradoṣopaplavayuktatvāt pañcadaśaprakāro vraṇaḥ, ṣoḍaśaśca śuddhaḥ sakaladoṣopaplavarahito vraṇa ityarthaḥ||5||
tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ- sāmānyaṃ, vaiśeṣikaṃ ca | tatra sāmānyaṃ ruk | ‘vraṇa’ gātravicūrṇane, vraṇayatīti vraṇaḥ | viśeṣalakṣaṇaṃ punarvātādiliṅgaviśeṣaḥ ||6||
idānīṃ vraṇasya śuddhāśuddhabhedena lakṣaṇadvaividhyamāha- tasya lakṣaṇamityādi| tasya vraṇasyetyarthaḥ| sāmānyalakṣaṇaṃ vraṇasya kimityāha- tatra sāmānyaṃ rugiti; ruk pīḍāmātramityarthaḥ| vraṇasya vyutpattimāha- ‘vraṇa’ gātravicūrṇane ityevaṃ dhātuḥ, gātravivarṇanamityasyārthaḥ| vraṇayatīti gātravaivarṇyaṃ karotītyarthaḥ| etenādoṣaliṅgādhiṣṭhito ropaṇacikitsāviṣayaḥ śuddha eva vraṇa uktaḥ| viśeṣalakṣaṇamāha- viśeṣalakṣaṇamityādi| ayamaśuddho vraṇa uktaḥ||6||
tatra śyāvāruṇābhastanuḥ śītaḥ picchilo'lpasrāvī 2 rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyāmatodabhedavedanābahulo nirmāṃsaśceti vātāt, kṣiprajaḥ pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākarāgavikārakārī pītapiḍakājuṣṭaśceti pittāt, pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ sthūlauṣṭhaḥ 3 stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvavabhāso mandavedanaḥ śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī guruśceti kaphāt, pravāladalanicayaprakāśaḥ kṛṣṇasphoṭapiḍakājālopacitasturaṅgasthānagandhiḥ savedano dhūmāyanaśīlo raktasrāvī pittaliṅgaśceti raktāt, todadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītāruṇābhastadvarṇasrāvī 4 ceti vātapittābhyāṃ, kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistodo rūkṣo gururdāruṇo muhurmuhuḥ śītapicchilālpasrāvī ceti vātaśleṣmabhyāṃ, guruḥ sadāha uṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī 5 ceti pittaśleṣmabhyāṃ, rūkṣastanustodabahulaḥ supta iva ca raktāruṇābhastadvarṇāsrāvī ceti vātaśoṇitābhyāṃ, ghṛtamaṇḍābho mīnadhāvanatoyagandhirmṛdurvisarpyuṣṇakṛṣṇasrāvī ceti pittaśoṇitābhyāṃ, rakto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ kaṇḍūprāyaḥ sthiro saraktapāṇḍusrāvī 6 ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ, sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphebhyaḥ, nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ, jihvātalābho mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaśceti śuddho vraṇa iti ||7||
idānīṃ vātādivraṇalakṣaṇamāha- tatretyādi| caṭacaṭāyanaśīlaḥ caṭacaṭāyanasvabhāvaḥ| caṭacaṭāyanādayo vedanāviśeṣāḥ| sphuraṇaṃ punaḥ punaścalanam, āyāmaḥ saṅkucitāṅgadeśasya dīrghīkaraṇamiva, todaḥ sūcībhiriva, bhedanaṃ tvagvidāraṇamiva| kṣiprajaḥ śīghrajanmā| kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī kiṃśukasumanaḥprakṣālanasalilasadṛśoṣṇasravaṇaśīla ityarthaḥ| pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ viśālakaṇḍūyanaprāyaḥ| sthūlauṣṭhaḥ viśālonnatavraṇavartmetyarthaḥ| stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ amṛdusirāsnāyusamūhena baddha ityarthaḥ| pravāladalanicayaprakāśaḥ pravālakhaṇḍasamūhasadṛśaḥ; pravālo vidrumaḥ, sa ca samudrajāto'tyantarakto vallīviśeṣaḥ| kṛṣṇasphoṭapiḍikājālopacita iti kṛṣṇasphoṭapiḍakāsamūhavyāptaḥ| turaṅgasthānagandhiḥ tīkṣṇakṣāragandhiḥ| dhūmāyanaśīlaḥ prakarṣeṇa dhūmodvamanamiva kartuṃ śīlaḥ| todetyādi| tadvarṇasrāvī atrānuktapariśiṣṭena vātapittayorvarṇena srāveṇa ca yukta ityarthaḥ| kaṇḍūyanetyādi| sanistodo vyathāyuktaḥ| dāruṇaḥ kaṭhinaḥ| rūkṣetyādi| supta iveti ajñāyamānasparśa iva| tadvarṇāsrāvīti atrānuktapariśiṣṭena tayorvātaśoṇitayorvarṇena srāveṇa ca yukta ityarthaḥ| ghṛtamaṇḍo ghṛtasyoparistho'ccho bhāgo maṇḍaḥ| mīnadhāvanatoyagandhiḥ matsyaprakṣālanodakagandhiḥ, visragandhirityarthaḥ| kaṇḍvityādi| cumacumāyamānaṃ rājikāsarṣapalipta iva vedanā| nirdahanetyādi|- nirdahanaṃ bhasmasātkaraṇamiva, nirmathanaṃ manthānaviloḍanamiva| idānīṃ śuddhavraṇamāha- jihvetyādi| atra jihvātalābhaśabdo mṛdusnigdhaślakṣṇaśabdaiḥ pratyekaṃ sambadhyate; atrābhāśabdena varṇaḥ kathyate| mṛduḥ komalaḥ| ślakṣṇo masṛṇaḥ| suvyavasthitaḥ śobhanākṛtiḥ; etena nātyunnato nātinīcaḥ kintu sama iti bodhayati| itiśabdaḥ sūtranirdiṣṭasamāptau||7||
tasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti | tadyathā- apatarpaṇamālepaḥ pariṣeko'bhyaṅgaḥ svedo vimlāpanamupanāhaḥ pācanaṃ visrāvaṇaṃ sneho vamanaṃ virecanaṃ chedanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ lekhanameṣaṇamāharaṇaṃ vyadhanaṃ visrāvaṇaṃ sīvanaṃ sandhānaṃ pīḍanaṃ śoṇitāsthāpanaṃ nirvāpaṇamutkārikā kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā'vacūrṇanaṃ vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarma dāruṇakarma kṣārakarmāgnikarma kṛṣṇakarma pāṇḍukarma pratisāraṇaṃ romasañjananaṃ lomāpaharaṇaṃ 7 bastikarmottarabastikarma bandhaḥ patradānaṃ kṛmighnaṃ bṛṃhaṇaṃ viṣaghnaṃ śirovirecanaṃ nasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūmo madhu sarpiryantramāhāro rakṣāvidhānamiti ||8||
tasyetyādi| eṣāṃ madhye pratisāraṇaṃ na gaṇanīyaṃ, śuklakṛṣṇakarmaṇoravaśeṣatvāt 8; ato na saṅkhyātirekaḥ| kecidatra romasañjananalomāpaharaṇādīn 9 saptopakramān vihāya kaṣāyādīn sapta śodhanarūpān sapta ropaṇarūpāniti dvirūpān gaṇayitvā ṣaṣṭimupakramān pūrayanti| tanna, kaṣāyādayo'vāntarabhedavivakṣayā caturdaśāpi sāmānyākāreṇa saptaiva, ataḥ saptaiva gaṇanīyāḥ, romasañjananādayaścāvaśyaṃ paṭhanīyāḥ| aparaṃ ca gayadāsaḥ pācanaṃ na paṭhati, jejjaṭastu lomāpaharaṇaṃ na paṭhati api ca, tābhyāṃ paramatyantaṃ vivādaḥ kṛtaḥ, sa ca vistarabhayānna likhitaḥ; tau ca yayā yuktyā ṣaṣṭiṃ pūrayataḥ sā'pi vistarabhayānna likhitā||8||
teṣu kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā'vacūrṇanamiti śodhanaropaṇāni, teṣvaṣṭau śastrakṛtyāḥ, śoṇitāsthāpanaṃ kṣāro'gniryantramāhāro rakṣāvidhānaṃ bandhavidhānaṃ coktāni, snehasvedanavamanavirecanabastyuttarabastiśirovirecananasyadhūmakavaladhāraṇānyanyatra vakṣyāmaḥ 10, yadanyadavaśiṣṭamupakramajātaṃ tadiha vakṣyate ||9||
idānīmupakrameṣu madhye kaṣāyādīnāmubhayārthakāritvamāha- teṣvityādi| teṣu apatarpaṇādiṣu madhye, kaṣāyādayaḥ sapta| aṣṭau chedanādayo dāraṇavarjyāḥ sīvanāntāḥ śastrakṛtyāḥ śastreṇa kartuṃ śakyā upakramā aṣṭavidhaśastrakarmīye (sū. 25) uktāḥ| śoṇitetyādi| śoṇitāsthāpanaṃ caturvidhaṃ kaṣāyaśītakriyāpacanadahanabhedena, taduktaṃ śoṇitavarṇanīye (sū. 14)| kṣāraḥ pānīyapratisāraṇīyabhedena dvividho'pyuktaḥ| “jīrṇaśālyodanaṃ” (sū. 19) ityādinā vraṇitopāsanīyokterāhāro'pyuktaḥ| rakṣāvidhānaṃ dvividhaṃ tantreṇa rakṣoghnaguggulvādinā dhūpanena lakṣmīguhādyoṣadhidhāraṇena cetyetaduktamagropaharaṇīye vraṇitopāsanīye (sū. 19) ca; mantreṇa ca “kṛtyānāṃ pratiṣedhārthaṃ” (sū. 5) ityādinā'gropaharaṇīye| bandhavidhānaṃ vraṇālepanādhyāye (sū. 18)| śoṇitāsthāpanādayaḥ sapta| snehetyādi anyatreti pañcakarmanirdeśe ityarthaḥ| snehādayo daśa| yadityādi avaśiṣṭamupakramajātamurvarita upakramasamūho'ṣṭāviṃśatisaṅkhyaḥ, evaṃ sarvamīlane ṣaṣṭirupakramā bhavanti||9||
ṣaḍvidhaḥ prāgupadiṣṭaḥ śophaḥ, tasyaikādaśopakramā bhavantyapatarpaṇādayo virecanāntāḥ; te ca viśeṣeṇa śothapratīkāre 11 vartante, vraṇabhāvamāpannasya ca na virudhyante; śeṣāstu prāyeṇa vraṇapratīkārahetava eva ||10||
idānīmapatarpaṇādīnyekādaśa vraṇakāraṇaśophaviṣayatvena viṣayabhedenāpi nirdiśannāha- ṣaḍvidha ityādi| apatarpaṇādaya ityatra bahuvrīheratadguṇasaṃvijñānatvāccheṣā ekādaśa grāhyāḥ| apatarpaṇamupakramamadhye prādhānyādgṛhyate| nanu, apatarpaṇādīnāṃ śophaviṣayatvācchophasya ca vraṇādbhinnatvena kathaṃ ṣaṣṭirupakramā bhavantītyāha- vraṇabhāvamityādi| āpannasya prāptasya, ‘śophasya’ iti śeṣaḥ| śeṣā ityādi ekādaśabhya upakramebhyo'nye śeṣāḥ, te vraṇapratīkārabhūtā eva||10||
apatarpaṇamādya upakramaḥ; eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ pradhānatamaśca ||11||
prathamamapatarpaṇaṃ nirdiśannāha- apatarpaṇamityādi| apatarpaṇam abhojanaṃ; natu yatkiñcidevāpatarpaṇaṃ vamanādi, vamanādīnāṃ pṛthagevopādānāt| sarvaśophānāmiti pañcadaśānāṃ, nāgantoḥ; doṣocchrāyopaśāntyarthamiti vacanāt| atra vātaje'pi śophe'patarpaṇaṃ vikārapratyanīkatvāt, athavā vāte'pi prāgāmatābhāvāt| taduktaṃ- “vāte sāme'pi laṅghanam”- iti| sāmānyaḥ sarvaśophahitaḥ| pradhānatama āśurogaharatvāt||11||
bhavanti cātra 12 - doṣocchrāyopaśāntyarthaṃ doṣānaddhasya dehinaḥ | avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca kāryaṃ syādapatarpaṇam ||12||
apatarpaṇasyaiva phalaṃ viṣayaṃ kālāvadhiṃ ca darśayannāha- doṣetyādi| doṣocchrāyopaśāntiḥ phalaṃ, doṣānaddhatvaṃ viṣayaḥ, avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ceti kālāvadhiḥ| doṣocchrāyo doṣautkaṭyam| doṣānaddhasya doṣairāmairānaddhāśeṣasrotasaḥ| doṣāḥ kaphādayaḥ, tadduṣṭā dhātavo malāśca 13| dehina upacitaśarīrasyetyarthaḥ| doṣaṃ prāṇaṃ ceti yugapadeva laṅghanāvadhiḥ; prāṇaṃ cetyatra cakārādvayaḥprakṛtyādīni cāṣṭau, avekṣya vivicya||12||
ūrdhvamārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣaśramānvitaiḥ | na kāryaṃ garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ 14||13||
apatarpaṇasya niṣedhaviṣayaṃ nirdiśannāha- ūrdhvamārutetyādi| ūrdhvamārutāḥ śvāsakāsādirogiṇaḥ, anye tūrdhvamārutaṃ rogāntaramāhuḥ| tadyathā- “bhukte'bhukte tathā supte yasyodgāro bhṛśaṃ bhavet| ūrdhvavātaṃ tu taṃ vidyādudānavyānasambhavam”- iti| apare tu ‘taddhi māruta’ ityādi paṭhanti| māruto'tra mārutakṛtākṣepakādirāmayaḥ| kṣud bubhukṣā| mukhaśoṣo nirāmavātapittakṛtaḥ| ‘śramānvitaiḥ’ ityatra kecit ‘bhramānvitaiḥ’ iti paṭhanti; bhramo nirāmavātapittakṛtaḥ; sāmavātapittakṛtamārgāvaraṇajau tu tāvapi laṅghyāveva| garbhiṇyādiṣvanātyayike vyādhau laṅghanapratiṣedhaḥ||13||
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca | yathāsvairauṣadhairlepaṃ pratyekaśyena 15 kārayet ||14||
ālepanaviṣayaṃ darśayannāha- śopheṣvityādi| utthitamātreṣu jātamātreṣu| yathāsvairiti vātādiśophe mātuluṅgādidūrvādyajagandhādibhirātmīyairityarthaḥ| yathoktairiti kecit paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| pratyekaśyena ekaikena||14||
yathā pravajvalite veśmanyambhasā pariṣecanam | kṣipraṃ praśamayatyagnimevamālepanaṃ rujaḥ ||15|| prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā | utsādane ropaṇe ca lepaḥ syāttu tadarthakṛt ||16||
dṛṣṭāntadarśanenālepasya phalamāha- yathetyādi| evamālepanaṃ ruja iti ālepanaṃ śophasya rujo vedanāḥ śamayatītyarthaḥ| na kevalamālepaḥ śophasya rujāpahaḥ; kintu prahlādanādīnyapi karotītyāha- prahlādana ityādi| prahlādane sukhakaraṇe, rujāpanayanāt| śodhane vraṇasya doṣaprakopasphoṭanāya| utsādane nimnavraṇasyonnatikaraṇe| ropaṇe ceti cakārādavasādanasavarṇakaraṇādīni samuccīyante| tadarthakṛt prahlādanādiprayojanakārī| asya prayogaḥ punarālepādhyāye (sū. 18); dravyāṇi tu miśrakādiṣu||15-16||
vātaśophe tu vedanopaśamārthaṃ sarpistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣekān kurvīta, pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu kṣīraghṛtamadhuśarkarodakekṣurasamadhurauṣadhakṣīravṛkṣaniṣkvāthairanuṣṇaiḥ pariṣekān kurvīta, śleṣmaśophe tu tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣekān kurvīta ||17|| yathā'mbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati | doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati ||18||
pariṣekasya phalaṃ prayogaṃ ca darśayannāha- vātetyādi| vātaśophādirviṣayaḥ, vedanopaśamaḥ phalaṃ, sarpirityādiḥ prayogaḥ| dhānyāmlaṃ kāñjikam| vātaharauṣadhāni bhadradārvādīni| śarkarāmiśramudakaṃ śarkarodakam| madhurauṣadhāni kākolyādīni| kṣīravṛkṣā vaṭādayaḥ| kṣārodakamiti kṣāraṃ gālayitvā yadudakaṃ gṛhyate tat kṣārodakam| kaphaghnāni kāleyakāguruprabhṛtīni||17-18||
abhyaṅgastu doṣamālokyopayukto doṣopaśamaṃ mṛdutāṃ ca karoti ||19|| svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate | paścāt karmasu cādiṣṭaḥ sa ca visrāvaṇādiṣu ||20||
abhyaṅgasya phalaṃ prayogaṃ ca darśayannāha- abhyaṅga ityādi| vāte kaphe ca tailena, pitte rakte viṣādiṣu ca śatadhautādighṛtena| tasya kālāvadhāraṇaṃ nirdiśannāha- svedetyādi| svedavimlāpanādīnāṃ virecanāntānāṃ snehavarjitānāṃ saptānāmupakramāṇāṃ 16 prāgbhavati; visrāvaṇādiṣu secanānteṣu snehavamanavirecanavyatirikteṣu karmasu so'bhyaṅgaḥ paścādādiṣṭaḥ||19-20||
rujāvatāṃ dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca | śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpyevaṃvidhā vraṇāḥ ||21||
svedaviṣayaṃ darśayannāha- rujāvatāmityādi| rujāvatāṃ vātakaphavedanāyuktānāṃ, dāruṇādiviśeṣaṇasya tadviṣayatvāt| dāruṇānāmiti dāruṇatvaṃ vāyunā rūkṣajaraṭhībhāvaḥ, acalatvamityapare 17| prayogaḥ pañcakarmanirdeśe vakṣyamāṇaḥ||21||
sthirāṇāṃ rujatāṃ mandaṃ kāryaṃ vimlāpanaṃ bhavet | abhyajya svedayitvā tu veṇunāḍyā 18 tataḥ śanaiḥ ||22|| vimardayedbhiṣak prājñastalenāṅguṣṭhakena vā |23|
vimlāpanaviṣayaṃ prayogaṃ ca darśayannāha- sthirāṇāmityādi| sthirāṇāṃ kaṭhinānām| mandaṃ rujatāṃ kaphādhikānāmityarthaḥ; vātakaphādhikānāmityanye| talena pāṇipādatalena| vimlāpanam aṅgulyādimardanena śophavilayanam||22||-
śophayorupanāhaṃ tu kuryādāmavidagdhayoḥ ||23|| avidagdhaḥ śamaṃ yāti vidagdhaḥ pākameti ca |24|
upanāhamāha- śophayorityādi| upanāho vātakaphaśophaviṣaya eva| avidagdha āmaḥ| vidagdhaḥ kiñcitpakvaḥ||23||-
nivartate na yaḥ śopho virekāntairupakramaiḥ ||24|| tasya sampācanaṃ kuryāt samāhṛtyauṣadhāni tu | dadhitakrasurāśuktadhānyāmlairyojitāni tu ||25|| snigdhāni lavaṇīkṛtya pacedutkārikāṃ śubhām | sairaṇḍapatrayā śophaṃ nāhayeduṣṇayā tayā ||26|| hitaṃ sambhojanaṃ cāpi pākāyābhimukho yadi |27|
pācanaviṣayamāha- nirvatata ityādi| virekāntairiti apatarpaṇādyairvirekāntairityarthaḥ| samāhṛtyauṣadhānīti auṣadhāni miśrakoktāni śaṇamūlakabījādīni samabhāgapramāṇāni, tathā caturguṇadadhyādidravāṇi ca samāhṛtya ekīkṛtya, lavaṇīkṛtya spaṣṭalavaṇīkṛtya, nātidravāṃ nātiśuṣkāmupanāhayogyāmutkārikāṃ pācayet; utkārikā lapsikākṛtiḥ, anye pūpalikākṛtimāhuḥ| nāhayed badhnīyāt| tayā utkārikayā| hitaṃ sambhojanamiti sambhojanaṃ yatheṣṭabhojanam| tacca kīdṛśaṃ? hitaṃ hitakāri; ko'rthaḥ? nātyarthakaphakāri na copadravakārītyarthaḥ| etenāhāravidhānoktairuṣṇasnigdhādibhireva sambhojanaṃ kāryamityuktam| sudhīrastu ‘pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ sambhojanaṃ matam’- ityāha; tacca śrījejjaṭagayadāsau necchataḥ| upanāhaniṣpādyaṃ karma pācanamiti matvā pācanaṃ pṛthagupakramaṃ gayadāso na paṭhati||24-26||-
vedanopaśamārthāya tathā pākaśamāya ca ||27|| acirotpatite śophe kuryācchoṇitamokṣaṇam | saśophe kaṭhine dhyāme 19 sarakte vedanāvati ||28|| saṃrabdhe viṣame cāpi vraṇe visrāvaṇaṃ hitam | saviṣe ca viśeṣeṇa jalaukobhiḥ padaistathā ||29|| vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ pākasyāprāptaye tathā |30|
visrāvaṇaviṣayamāha- vedanetyādi| acirotpatite tatkālotpanne| jalaukobhiḥ pracchānairvā śoṇitamokṣaṇaṃ kuryāt| vraṇe'pi yādṛśe śoṇitaṃ srāvaṇīyaṃ tādṛśamāha- saśopha ityādi| dhyāme 20 kṛṣṇāruṇe| sarakte raktavarṇe| vedanāvati vedanāyukte| saṃrabdhe viśālamūle| viṣame nimnonnate| viśeṣeṇa atiśayena, saviṣe ca viśeṣeṇa raktamokṣaṇam||27-29||-
sopadravāṇāṃ rūkṣāṇāṃ kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām ||30|| yathāsvamauṣadhaiḥ siddhaṃ snehapānaṃ vidhīyate |31|
snehapānaviṣayaṃ darśayannāha- sopadravāṇāmityādi| sopadravāṇāmiti nātra vraṇopadravā gandhavarṇasrāvavedanākṛtayaḥ pañca; kiṃ tarhi vraṇitasyopadravā vepathupakṣavadhādayaḥ| vraṇaśoṣiṇāṃ vraṇanimittakṣayiṇām| yathāsvamauṣadhairiti yasya yadātmīyamauṣadhaṃ vātādestena siddhasya snehasya pānaṃ; vicāraṇābhinnācchapānamityācāryāḥ||30||-
utsannamāṃsaśophe tu kaphajuṣṭe viśeṣataḥ ||31|| saṅkliṣṭaśyā(dhyā)marudhire vraṇe pracchardanaṃ hitam |32|
vamanaviṣayaṃ darśayannāha- utsannetyādi| utsannamāṃsaśophe iti ucchritamāṃsaśophe| kaphajuṣṭe kaphākrānte| saṅkliṣṭaṃ duṣṭaṃ, śyā(dhyā)mamīṣatkṛṣṇaṃ, rudhiraṃ yasminnevambhūte vraṇe pracchardanaṃ vamanaṃ hitam||31||-
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānubandhiṣu ||32|| virecanaṃ praśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |33|
virecanaviṣayamāha- vātetyādi| vātena sahitaṃ pittaṃ vātapittaṃ pittapradhānasaṃsargaḥ; na tu vātaśca pittaṃ ceti, kevalavātaje bastividhānāt| anenaiva nyāyena vātopasarjane kaphasaṃsarge vamanamūhyam| eṣu snehādiṣu triṣu śophasyānuktāvapi śophādhikāratvādeva snehādayastrayo viśiṣṭāvasthāyāṃ śophasyāpyupakramā boddhavyāḥ| vraṇakovidā vraṇapaṇḍitāḥ||32||-
apākeṣu tu rogeṣu 21 kaṭhineṣu sthireṣu ca ||33|| snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate 22|34|
chedanamāha- apākeṣvityādi| apākeṣu avidyamānapākeṣu medaḥkaphagranthimāṃsakandyādiṣu; athavā apākeṣu īṣatpākeṣu valmīkādiṣvityarthaḥ; nañśabdasyobhayārthatvāt| gayī tu ‘apākavatsu’ iti paṭhati, tatrāpi sa evārthaḥ; paraṃ taṃ pāṭhaṃ na sādhuṃ manyate jejjaṭaḥ| kaṭhineṣu dṛḍheṣu| sthireṣu acaleṣu| snāyukothādiṣvityatrādiśabdāt sirādhamanyādiparigrahaḥ| prāptaṃ yuktamityarthaḥ||33||-
antaḥpūyeṣvavaktreṣu tathaivotsaṅgavatsvapi ||34|| gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ prāptamucyate |35|
bhedanamāha- antaḥpūyeṣvityādi| avaktreṣu avidyamānamukheṣu| utsaṅgavatsu cirasthitapūyāvadāraṇagambhīraśuṣiravraṇavastupradeśa utsaṅgatulyatvādutsaṅga ityucyate, tadvatsu| rogeṣu vraṇeṣu| gatimatsu gatiyukteṣu| prāptaṃ yuktam||34||-
bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ 23 yoṣitāmapi ||35|| marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu 24 dāraṇam | supakve piṇḍite 25 śophe pīḍanairupapīḍite 26||36|| pākodvṛtteṣu doṣeṣu tattu kāryaṃ vijānatā | supiṣṭairdāraṇadravyairyuktaiḥ 27 kṣāreṇa vā punaḥ ||37||
dāraṇamāha- bāletyādi| pīḍanairiti 28 pīḍanadravyairityarthaḥ| pākodvṛtteṣu uttāneṣu tvaggateṣvityarthaḥ| dāraṇadravyairmiśrakoktaiścirabilvādibhiḥ| kṣāreṇa pratisāraṇīyena, yavakṣāreṇetyanye||35-37||
kaṭhinān 29 sthūlavṛttauṣṭhān dīryamāṇān punaḥ punaḥ | kaṭhinotsannamāṃsāṃśca lekhanenācaredbhiṣak ||38|| samaṃ likhet sulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ | vartmanāṃ 30 tu pramāṇena samaṃ śastreṇa nirlikhet ||39||
lekhanamāha- kaṭhinānityādi| kaṭhinān māṃsahīnān, samam ahīnādhikaṃ likhet; sthūlavṛttauṣṭhān sulikhitam atiśayalikhitaṃ likhet; punaḥ punardīryamāṇān niravaśeṣato likhet; kaṭhinotsannamāṃsān vartmanāṃ pramāṇena samaṃ likhet| anye'tra punaranyathā vyākhyānayanti- samalekhanam avagāḍhalekhanaṃ, sulekhanaṃ mṛdulekhanaṃ, niravaśeṣalekhanaṃ nirlekhanaṃ niśśeṣalekhanamiti| śrīsuvīrajejjaṭabrahmadevāścaturo viṣayānāhuḥ, tathāhi- kaṭhinānityeko viṣayaḥ, sthūlavṛttauṣṭhāniti dvitīyaḥ, dīryamāṇān punaḥ punariti tṛtīyaḥ, kaṭhinotsannamāṃsāṃśceti caturthaḥ| apare tu samaṃ likhedityādyanyathā vyākhyānayanti- kaṭhinān sthūlavṛttauṣṭhān yathā sulikhitaṃ bhavatyevaṃ likhediti sambandhaḥ, kathaṃ sulikhitaṃ bhavatītyāha- samaṃ likhet, niravaśeṣaṃ likhet, vartmanāṃ tu pramāṇena samaṃ nirlikhediti| samaṃ sulikhitalakṣaṇam| nirlikhet punaḥ punarlikhediti bhaṇanaṃ bahuśo lekhane śastrāvacāraṇaṃ sūcayati| atra vraṇavartmaśabdena vraṇagatāścatvāraḥ pārśvā vācyāḥ| śastreṇa nirlikhet, na tu gojīśephālikādipatreṇa||38-39||
kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavam | karkaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet ||40||
śastrābhāve tu kṣaumādibhirlikhedityāha- kṣaumamityādi| kṣaumam atasīvastram| plotaṃ karpaṭam| picuṃ kārpāsatūlām 31| phenaṃ samudraphenam| yāvaśūko yavakṣāraḥ||40||
nāḍīvraṇāñ śalyagarbhānunmārgyutsaṅginaḥ śanaiḥ | karīrabālāṅgulibhireṣaṇyā vaiṣayedbhiṣak ||41|| netravartmagudābhyāsanāḍyo'vaktrāḥ saśoṇitāḥ | cuccūpodakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīraireṣayettu tāḥ ||42||
eṣaṇamāha- nāḍītyādi| nāḍyaśca vraṇāśceti nāḍīvraṇāstān| śalyagarbhān abhyantaraśalyānityarthaḥ| unmārgī bhagandaraḥ, utsaṅgī śambūkāvartābhidha ityeke; tanna, tayorasādhyatvenaiṣaṇānarhatvāt| tatra, utsṛṣṭo mārgo vidyate yeṣāṃ te unmārgiṇo vraṇāḥ ṛjuṃ mārgaṃ parityajya kuṭilayā gatyā ye yāntītyarthaḥ; utsaṅgina ūrdhvasaṅginaḥ| karīrāḥ cuccūpodakādīnāṃ komalā nālāḥ| bālāḥ kariśūkarādīnām| vivṛtāsyān koṣṭhāśritānaṅgulyā vā eṣayedityarthaḥ| eṣaṇī śalākāśastra(yantra)m| eṣayet karīrādinikṣepaṇena vraṇamārganiścayaṃ 32 kuryādityarthaḥ| karīrāṇāṃ viṣayaṃ nirdiśannāha- netravartmetyādi| gudābhyāso gudasamīpam| avaktrā alpavaktrāḥ| cuccūḥ cīcuriti loke| upodakaḥ ‘poi’ iti loke||41-42||
saṃvṛtāsaṃvṛtāsyeṣu 33 vraṇeṣu matimān bhiṣak | yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇam ||43||
āharaṇaviṣayamāha- saṃvṛtetyādi| prāptoddharaṇalakṣaṇamiti sadyaḥprāṇaharaviśalyaghnādirahitamanyadityarthaḥ||43||
roge vyadhanasādhye tu yathoddeśaṃ pramāṇataḥ | śastraṃ nidadhyāddoṣaṃ ca srāvayet kīrtitaṃ yathā ||44||
vyadhanavisrāvaṇaviṣayamāha- roga ityādi| vyadhanasādhyo rogo dakodaramūtravṛddhyādiḥ| yathoddeśaṃ pramāṇata iti uddeśānatikrāntapramāṇamityarthaḥ| tatra dakodaroddiṣṭaṃ pramāṇamaṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhamiti 34 jñeyaṃ; vidradhyādiṣu punaḥ “mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vā śastranipātanam” (sū. 5) iti| śastraṃ nidadhyādityantena vyadhanamuktaṃ, doṣaṃ ca srāvayet kīrtitaṃ yatheti srāvaṇamuktam, evamanena ślokenopakramadvayamuktam||44||
apākopadrutā ye ca māṃsasthā vivṛtāśca ye | yathoktaṃ sīvanaṃ teṣu kāryaṃ sandhānameva ca ||45||
sīvanasandhānaviṣayamāha- apāketyādi| apākopadrutāḥ pākopadravarahitāḥ| vivṛtā vyāttamukhāḥ| yathoktamaṣṭavidhaśastrakarmīye (sū. 25)| sandhānameva ceti na kevalaṃ sīvanaṃ sandhānamapi 35; sandhānaṃ vraṇauṣṭhādisaṃyojanam| anena ślokenopakramadvayamuktam||45||
pūyagarbhānaṇudvārān vraṇānmarmagatānapi | yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantāt paripīḍayet ||46|| śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati | na cābhimukhamālimpettathā doṣaḥ prasicyate ||47||
pīḍanamāha- pūyetyādi| yathoktairmiśrakaparipaṭhitaiḥ picchiladravyatvaṅmūlādibhiḥ| samantāt sarvataḥ| pradehaṃ pralepanamityarthaḥ| doṣaḥ pūyaḥ| prasicyate svayaṃ prakṣarati| pīḍanam auṣadhaiścampanam||46-47||
taistairnimittairbahudhā śoṇite prasrute bhṛśam | kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitāsthāpanaṃ bhavet ||48||
śoṇitāsthāpanamāha- taistairityādi| taistaiḥ sirāvyadhādibhiḥ| yathoktaṃ śoṇitāsthāpanaṃ śoṇitātipravṛttistambhanam| taccaturvidham- “sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā” (sū. 14) iti||48||
dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāṃ pittakopataḥ | raktena cābhibhūtānāṃ kāryaṃ nirvāpaṇaṃ bhavet ||49|| yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭairghṛtāplutaiḥ | dihyādabahalān sekān 36 suśītāṃścāvacārayet ||50||
nirvāpaṇamāha- dāhetyādi| nirvāpaṇaṃ nāma pittaraktavraṇasya pacyamānasya jvalata iva auṣadhādibhirvedanopaśamaḥ| yathoktairmiśrakoktairdūrvādibhiḥ| kṣīrapiṣṭairiti kṣīreṇa āpiṣṭaiḥ, ślakṣṇasya dāhapākakāritvāt| dihyāt limpet| abahalān yataḥ ślakṣṇaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛdbhavati| sekān pariṣekān| anena ślokena sekalepau dvau nirvāpaṇāvuktau||49-50||
vraṇeṣu kṣīṇamāṃseṣu tanusrāviṣvapākiṣu | todakāṭhinyapāruṣyaśūlavepathumatsu ca ||51|| vātaghnavarge'mlagaṇe kākolyādigaṇe tathā | snaihikeṣu 37 ca bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām ||52|| teṣāṃ ca svedanaṃ kāryaṃ sthirāṇāṃ vedanāvatām |53|
utkārikāviṣayamāha- vraṇeṣvityādi| kṣīṇamāṃsatvādikaṃ vātakāryam| vātaghnavarge bhadradārvādau, amlagaṇe sauvīrakatuṣodakādau, snaihikeṣu ca bījeṣu tilātasīsarṣapairaṇḍādibījeṣu| vātaghnavargakākolyādigaṇasnaihikabījāni samabhāgāni taccaturguṇamamlānāṃ gṛhītvā nātighanāṃ nātisāndrāṃ peyānukāriṇīmutkārikāṃ pacet||51-52||-
durgandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāṃ viśeṣataḥ ||53|| kaṣāyaiḥ śodhanaṃ kāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ |54|
idānīṃ kaṣāyādīṃścūrṇāntān sapta śodhanaropaṇān viṣayabhedena darśayannāha- durgandhānāmityādi| śodhanaiḥ kaṣāyaiḥ prāgudīritairmiśrakoktaiḥ śaṅkhinyaṅkoṭasumanādibhiḥ kṛtaiḥ kvāthaiḥ śodhanaṃ kāryam||53||-
antaḥśalyānaṇumukhān 38 gambhīrān māṃsasaṃśritān śodhanadravyayuktābhirvartibhistān yathākramam ||54|| pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃśca śodhayet ||55|| kalkīkṛtairyathālābhaṃ vartidravyaiḥ puroditaiḥ |56|
śodhanadravyayuktābhiriti śodhanadravyāṇi ajagandhājaśṛṅgyādīni miśrakoktāni| tān vraṇān; ‘śodhayet’ iti śeṣaḥ| yathākramamiti prathamaṃ sūkṣmābhistataḥ sthūlasthūlatarābhirityarthaḥ| pūtimāṃsapraticchannāniti avagāḍhān, na punarabhyantarān| mahādoṣāṃśceti atiduṣṭānityarthaḥ| doṣau cātra vātakaphau gṛhyete na punaḥ pittaṃ, pittaduṣṭastu sarpirviṣayaḥ||54-55||-
pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān ||56|| kārpāsīphalamiśreṇa jayecchodhanasarpiṣā |57|
śodhanadravyāṇi kāsīsājagandhādīni, taiḥ siddhena sarpiṣā ghṛtena| kalpanā ceyaṃ- yāvanti kāsīsājagandhādīni śodhanadravyāṇi tāvanmātraṃ kārpāsaphalam, etānyekīkṛtya kalkacaturguṇaṃ ghṛtaṃ, ghṛtacaturguṇaṃ jalaṃ ca gṛhītvā ghṛtaṃ sādhanīyam||56||-
utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṃstathā 39||57|| sarṣapasnehayuktena dhīmāṃstailena śodhayet |58|
vraṇāniti kaphavātādhikānityarthaḥ, utsedhasya kaphakṛtatvāt, asnehālpasrāvayorvātakṛtatvācca| sarṣapasnehayukteneti sarṣapasnehādhikena tilatailena; ‘miśrakoktena mayūrādiśodhanadravyasiddhena’ iti śeṣaḥ||57||-
tailenāśudhyamānānāṃ śodhanīyāṃ rasakriyām ||58|| vraṇānāṃ sthiramāṃsānāṃ kuryāddravyairudīritaiḥ 40| kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cādhiśrayet 41 punaḥ ||59|| surāṣṭrajāṃ sakāsīsāṃ dadyāccāpi manaḥśilām | haritālaṃ ca matimāṃstatastāmavacārayet ||60|| mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrāmatimarditām | vraṇeṣu dattvā tāṃ tiṣṭhettrīṃstrīṃśca divasān param ||61||
dravyairudīritairiti miśrakoktaiḥ śālasārādibhirdravyaiḥ| kalpanāmāha- kaṣāye vidhivatteṣāmiti|- teṣāṃ śālasārādīnāṃ vidhivatkṛte kaṣāye dravyāpekṣayā ṣoḍaśaguṇodake'ṣṭabhāgāvaśiṣṭe, aṣṭaguṇodake caturbhāgāvaśiṣṭe vā| adhiśrayet punariti pūtaṃ kaṣāyaṃ punaradhiśrayet pacedityarthaḥ| surāṣṭrajādīni cūrṇitāni mātrayā śeṣakaṣāyapāde kaṣāyasya punaḥpākāt phāṇitībhāve satyāvapet| surāṣṭrajāṃ tuvaramṛttikām| tatastāmavacārayediti tato'nantaraṃ rasakriyāṃ samavacārayet prayojayet| atimarditāmauṣadhānāmekībhāvārtham| mātuluṅgamadhumātrā tu saṃskāramātraiva| trīṃstrīṃśca divasān paramiti paramityavadhāraṇe, trīṃstrīneva divasān tiṣṭhennādhikaṃ, vraṇavastvavadāraṇabhayāt||58-61||-
medojuṣṭānagambhīrān durgandhāṃścūrṇaśodhanaiḥ | upācaret bhiṣak prājñaḥ ślakṣṇaiḥ 42 śodhanavartijaiḥ ||62||
agambhīrān uttānān; ‘gambhīrān medasā juṣṭān’ ityeke paṭhanti, tannecchati gayī| cūrṇaśodhanaiḥ kāsīsādibhiḥ| śodhanavartijaiḥ ajagandhādibhiḥ||62||
śuddhalakṣaṇayuktānāṃ kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitam | tatra 43 kāryaṃ yathoddiṣṭairdravyairvaidyena jānatā ||63||
aśuddhavraṇasya śodhanāni saptakaṣāyādīni saviṣayaprayogāṇi nirdiśya śuddhasya tānyeva ropaṇāni nirdiśannāha- śuddhalakṣaṇayuktānāmityādi| śuddhavraṇalakṣaṇāni “tribhirdoṣairanākrānta” (sū. 23) ityādīni, “jihvātalābha” ityādīni vā coktāni| yathoddiṣṭairvaṭādibhiḥ||63||
avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca | hitā ropaṇavartyaṅgakṛtā ropaṇavartayaḥ ||64||
avedanānāṃ sarvathā vedanāhīnānāmityarthaḥ; anye avedanānāmalpavedanānāmityāhuḥ| ropaṇavartyaṅgakṛtā iti ropaṇavartyaṅgāni somāmṛtāśvagandhākākolyādīni; taiḥ kṛtā ropaṇavartayo hitāḥ||64||
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām | kalkaḥ saṃrohaṇaḥ 44 kāryastilajo madhusaṃyutaḥ 45||65|| sa mādhuryāttathauṣṇyācca snehāccānilanāśanaḥ | kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāccāpi pittahṛt ||66|| auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ | śodhayedropayeccāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ ||67|| nimbapatramadhubhyāṃ tu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ | pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāpi yuktaścāpyuparopaṇaḥ 46||68|| tilavadyavakalkaṃ tu kecidāhurmanīṣiṇaḥ | śamayedavidagdhaṃ 47 ca vidagdhamapi pācayet ||69|| pakvaṃ bhinatti bhinnaṃ ca śodhayedropayettathā 48|70|
apetapūtimāṃsānāmiti nirgataśaṭitamāṃsānām| māṃsasthānāṃ māṃsamātrasthitānāmityarthaḥ| kalko miśrakādhyāye kathitaḥ, sa tu “samaṅgā somasaralā” (sū. 37) ityādiḥ| viśeṣārthamatrāpi kalkaṃ nirdiśannāha- tilajo madhusaṃyuta iti| tilakalkasya tridoṣaharatvamāha- sa ityādi|- sa iti tilakalkaḥ| tilakalkasya tiktakaṣāyatve uṣṇatve snigdhatve madhuratve ca satyapi kathaṃ na vātādiprakopakatvam? ucyate- sva(pra)bhāvādāmalakavat| asyaiva tilakalkasya yogavāhitvaṃ saviśeṣaṃ darśayannāha- śodhayedityādi| aśuddhān śodhayet, ropayeccetyayamarthaścakāreṇa jñeyaḥ| kena śodhanena yuktaḥ śodhayedityāha- nimbapatramadhubhyāmityādi| madhusaṃyuta ityanenaiva labdhe punariha madhugrahaṇaṃ kevalasyaiva tilakalkasya prāguktā mādhuryādayo'vagantavyāḥ, na madhuyuktasyeti jñāpayati| kena ropaṇena śodhanena yukto vraṇāñ śodhayedropayeccetyāha- pūrvābhyāmityādi|- pūrvābhyāṃ nimbapatramadhubhyāmityarthaḥ| yuktaścāpyuparopaṇa ityapiśabdo bhinnakrame; tena nimbapatramadhughṛtayuktaḥ śuddhyato vraṇasya śodhano ropaṇo'pi, tilakalkasya yogavāhitvādityarthaḥ| anye tu ‘yuktaḥ saṃropaṇo bhavet’ iti paṭhanti; te tu pūrvoktaṃ cakārārthaṃ na manyante, kiñca nimbapatramadhughṛtayuktasya tilakalkasya ropaṇatvamevāṅgīkurvanti na śodhanatvam| idānīmanyamapi kalkaṃ sarvāvasthāsu sarvavraṇayogitvena saviśeṣamekīyamatena nirdiśannāha- tilavadityādi|- tilavattilasadṛśo yavakalko'pi tridoṣaghna ityanena prakāreṇa 49 kecidekīyavacanaṃ vyākhyānayanti; jejjaṭagayadāsau tvanyathā, yathā- tilā vidyante'sminniti tilavān, tilavāṃścāsau yavakalkaśca tilavadyavakalkaḥ, taṃ tilavadyavakalkaṃ kecidāhuriti| sarvāvasthāsu sarvaśārīravraṇayogyatvamāha- śamayedavidagdhaṃ cetyādi| etena tilayuktaḥ kalkaḥ pañcānāmupakramāṇāṃ vimlāpanapācanapāṭanaśodhanaropaṇānāmarthaṃ karotītyuktaṃ; tilakalkastu ropaṇaśodhanakaraṇenopakramadvayārthakaraḥ, tadubhayakaraṇenopakramatrayārthakaro vā, ata evānayoḥ kalkayorbhedaḥ| ropayecceti cakāreṇa tilakalkatilavadyavakalkayorapi vraṇavaikṛtyāpahatvaṃ bhavatīti samuccīyate||65-69||-
pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān ||70|| ropayedropaṇīyena kṣīrasiddhena sarpiṣā |71|
śastrādyabhighātanimittā vraṇāḥ saptāhādarvāgeva adoṣopaplutā āgantavaḥ| ropaṇīyeneti miśrakoditena “pṛthakparṇyātmaguptā ca” (sū. 37) ityādinā||70||-
kaphavātābhibhūtānāṃ vraṇānāṃ matimān bhiṣak ||71|| kārayedropaṇaṃ tailaṃ bheṣajaistadyathoditaiḥ 50|72|
yathoditairiti miśrakoktaiḥ kālānusāryāguruprabhṛtibhiḥ||71||-
abandhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ ca 51 praduṣyatām ||72|| dviharidrāyutāṃ kuryādropaṇārthāṃ 52 rasakriyām |73|
abandhyāḥ pittaraktaviṣābhighātajādayaḥ| calasthānāmiti calāśceṣṭāvantaḥ sandhayaḥ, tatrasthāścalasthāḥ, śuddhānāṃ ca praduṣyatāṃ punarityarthaḥ| ‘śuddhānāṃ cā'prarohatām’ iti sudhīrābhiprāyeṇa kecit paṭhanti| tatra calasthānatvādinā hetunā'prarohatāmiti draṣṭavyam| asyāḥ kalpanā- nyagrodhādivargasya triphalāyāśca dravyāpekṣayā'ṣṭaguṇe caturguṇe vā'mbhasyaṣṭabhāgāvaśiṣṭe caturbhāgāvaśiṣṭe vā kaṣāyaṃ punaradhisṛtya phāṇitībhāve'vaśiṣṭakaṣāyapādamātrayā haridrādvayacūrṇaṃ prakṣipya sumarditāṃ madhuyutāṃ rasakriyāmavacārayet| atra śodhanarasakriyāvat kālāvadhirnāstyeva, yāvadvraṇaropaṇameva kāryeti||72||-
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ ropaṇaṃ bhiṣak ||73|| cūrṇaṃ vidadhyānmatimān prāksthānokto vidhiryathā |74|
samānāmityādi| sthiramāṃsānām amṛdumāṃsānām| prāksthānokto vidhiryatheti prāksthāne sūtrasthāne ukto vidhiryena prakāreṇa, sa ca prakāraḥ “kiṃśukastriphalā rodhraṃ” (sū. 37) ityādinā nirdiṣṭa ityarthaḥ||73||-
śodhano ropaṇaścaiva vidhiryo'yaṃ prakīrtitaḥ ||74|| sarvavraṇānāṃ sāmānyenokto doṣāviśeṣataḥ 53|75|
idānīṃ kaṣāyādibhedena pratyekaṃ saptavidhasya 54 śodhanasya ropaṇasya ca sarvavraṇaviṣayatvaṃ darśayannāha- śodhana ityādi| atra sudhīraḥ- eṣa sarvavraṇānāṃ śārīrāgantūnāṃ sāmānyenokto vidhiḥ| kasmāt? doṣāviśeṣataḥ; aviśiṣṭā hi vātapittaśleṣmāṇo dūṣakāḥ śārīrāṇāmāgantūnāṃ ca vraṇānām; uktaṃ ca- “kālāntareṇa doṣopaplavaviśeṣācchārīravat pratikāra” iti; ‘doṣaviśeṣata’ iti pāṭhe doṣaviśeṣato doṣabhedāt; śeṣaṃ samam| kecittu- sāmānyenokto vidhistilanimbakalkādiḥ, tathā doṣaviśeṣataścokta ādye dve pañcamūlyāvityādi, iti luptanirdiṣṭaṃ cakāraṃ varṇayanti| gayī tu- sarvavraṇānāṃ vidradhyādyaśeṣavraṇānāmayameva vidhiruktaḥ; kutaḥ? yato vraṇasāmānyoktaḥ, sa ca vidhirdoṣaviśeṣata iti doṣaviśeṣamapekṣya kārya iti vyākhyānayati||74||-
eṣa āgamasiddhatvāttathaiva phaladarśanāt ||75|| mantravat samprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathañcana |76|
eṣaḥ śodhanaropaṇavidhiḥ| āgamasiddhatvāditi āgamaḥ śāstraṃ, tena siddhatvāt prasiddhatvādityarthaḥ| phaladarśanāt ārogyadarśanāt| na mīmāṃsyo na vicārya ityarthaḥ||75||-
svabuddhyā cāpi 55 vibhajet kaṣāyādiṣu saptasu 56||76|| bheṣajāni yathāyogaṃ 57 yānyuktāni purā mayā |77|
āgamoktayogaviṣayiṇīmamīmāṃsāṃ nirdiśya, anirdiṣṭayogaviṣayiṇīṃ mīmāṃsāmeva kathayannāha- svabuddhyetyādi| kaṣāyādiṣu saptasu kaṣāyavartikalkasarpistailarasakriyācūrṇeṣu||76||-
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaścānilāpahaḥ ||77|| sa vātaduṣṭe dātavyaḥ kaṣāyādiṣu saptasu | nyagrodhādirgaṇo yastu kākolyādiśca yaḥ smṛtaḥ ||78|| tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu | āragvadhādistu gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrtitaḥ ||79|| tau deyau kaphaduṣṭe tu, saṃsṛṣṭe saṃyutā gaṇāḥ |80|
uṣṇa uṣṇavīryo muṣkakādiḥ surasādirvā śleṣmaghnaḥ| saṃsṛṣṭe saṃyutā gaṇāḥ| ayaṃ granthaḥ sarvo'pi śodhanaropaṇaviṣayaḥ||77-79||-
vātātmakānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān ||80|| sakṣaumayavasarpirbhirdhūpanāṅgaiśca dhūpayet |81|
dhūpanaviṣayamāha- vātātmakānityādi| ugrarujān sāsrāvāniti padadvayena vātakaphātmakatvamuktam| sakṣaumetyādi kṣaumamatasīvastram| dhūpanāṅgāni “śrīveṣṭake sarjarase” (sū. 37) ityādīni||80||-
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca ||81|| kuryādutsādanīyāni sarpīṃṣyālepanāni ca | māṃsāśināṃ ca māṃsāni bhakṣayedvidhivannaraḥ ||82|| viśuddhamanasastasya māṃsaṃ māṃsena vardhate |83|
utsādanaviṣayamāha- pariśuṣketyādi| pariśuṣkālpamāṃsānāṃ vātātmakānām| gambhīrāṇāṃ raktapittātmakānām| prayoge utsādanīyānīti apāmārgāśvagandhādīni utsādanadravyāṇītyarthaḥ| etaiḥ sarpiḥsaṃskāra ālepanaṃ ca kartavyam| utsādanaṃ nimnavraṇasyonnatikaraṇam| ābhyantaramutsādanamāha- māṃsāśināmityādi|- vyāghrādīnāmityarthaḥ| viśuddhamanasaḥ śokakrodhādyanabhibhūtamanasa ityarthaḥ; jejjaṭastu vyāghrādīnāṃ māṃsāni chadmopahitāni 58, evaṃ viśuddhamanasa iti vyākhyānayati||81-82||-
utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam ||83|| kuryāddravyairyathoddiṣṭaiścūrṇitairmadhunā saha |84|
avasādanaviṣayamāha- utsannetyādi| utsannamṛdumāṃsānāmiti utsannamuddhṛtaṃ mṛdu māṃsaṃ yeṣāṃ te tathā| avasādanam unnatavraṇasya nimnatvakaraṇam| yathoddiṣṭairdravyaiḥ kāsīsādibhiḥ||83||-
kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā ||84|| mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitaṃ cāpi mokṣayet | vātaghnauṣadhasaṃyuktān snehān sekāṃśca 59 kārayet ||85|| mṛdutvamāśurohaṃ ca gāḍho bandhaḥ karoti hi |86|
mṛdukarmaviṣayamāha- kaṭhinānāmityādi| amāṃsānām alpamāṃsānām| mātariśvanā vāyunā| mṛdvī kriyā madhurasnigdhakoṣṇalavaṇairantarbahiśca kriyamāṇairlepādibhiḥ 60| śoṇitamityādi tatra raktānugate mātariśvani raktamokṣaṇaṃ, kaphānugate snehān sekāṃśceti 61| mṛdutvamityādi| gāḍho bandhaḥ kiṃ karotītyāha- mṛdutvamāśurohaṃ ca||84-85||-
vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitam | dhavapriyaṅgvaśokānāṃ rohiṇyāśca tvacastathā ||86|| triphalādhātakīpuṣparodhrasarjarasān samān | kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇāni vraṇaṃ tairavacūrṇayet ||87||
dāruṇakarmaviṣayamāha- vraṇeṣvityādi| dāruṇīkaraṇaṃ kaṭhinīkaraṇam| rohiṇyāḥ kaṭphalasya 62||86-87||
utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān | tathaiva khalu duḥśodhyāñ śodhayet kṣārakarmaṇā ||88||
kṣāraviṣayamāha- utsannamāṃsānityādi||88||
sravato'śmabhavānmūtraṃ ye cānye raktavāhinaḥ | niḥśeṣacchinnasandhīṃśca sādhayedagnikarmaṇā ||89||
agnikarmaviṣayamāha- sravata ityādi| aśmabhavān aśmarīnirharaṇacchedasambhavān vraṇānagnikarmaṇā sādhayediti 63 sambandhaḥ| kiṃviśiṣṭān vraṇān? mūtraṃ sravataḥ; yadyapi te vraṇā mūtrasrāviṇastathā'pi sadyovraṇe mūtraṃ yāvattāvatte'dahanīyāḥ, saptāhādūrdhvaṃ punaryadā vraṇānāmasandhānena mūtraṃ svamārgaṃ na pratipadyate tadaivāgninā dahet||89||
durūḍhatvāttu śuklānāṃ kṛṣṇakarma hitaṃ bhavet | bhallātakān vāsayettu kṣīre prāṅmūtrabhāvitān | tato dvidhācchedayitvā lauhe kumbhe nidhāpayet ||90|| kumbhe'nyasmin nikhāte tu taṃ kumbhamatha yojayet | mukhaṃ mukhena sandhāya gomayairdāhayettataḥ ||91|| yaḥ snehaścyavate tasmādgrāhayettaṃ śanairbhiṣak | grāmyānūpaśaphān dagdhvā sūkṣmacūrṇāni kārayet ||92|| tailenānena saṃsṛṣṭaṃ śuklamālepayedvraṇam | bhallātakavidhānena sārasnehāṃstu kārayet ||93|| ye ca kecit phalasnehā vidhānaṃ teṣu pūrvavat 64|94|
idānīṃ rūḍhasyaiva vraṇasya vikṛtasya prakṛtibhāvārthaṃ paścātkarmārambhaḥ 65, tatra pūrvaṃ śuklasyaiva kṛṣṇīkaraṇamāha- durūḍhatvādityādi| prāk pūrvaṃ saptāhaṃ gavyamūtrabhāvitān bhallātakān gavyakṣīre vāsayet sthāpayet, atra kālasyānuktatvādvakṣyamāṇarohiṇīphalakṣīravāsanavat saptarātrameva vāsanaṃ kāryam| kumbhe'nyasminnityādi| anyasmin kumbhe nikhāte taṃ kumbhaṃ yojayed yatra kumbhe bhallātakāni nikṣipyante; kathaṃ yojayedityāha- mukhaṃ mukhenetyādi| tamapi kumbhaṃ nirantaracchidritāpidhānaṃ kṛtvā yojayet; anyathā'nāvṛtamukhāduparigatakumbhādbhallātakāni bhraśyante| grāmyānūpaśaphāniti grāmyā aśvādayaḥ, ānūpā mahiṣādayaḥ, śaphān khurān| kṛṣṇīkaraṇe snehānaparānapi nirdiśannāha- bhallātaketyādi| ye ca kecit piṇḍitakabibhītakādisnehāsteṣāmapyetadeva bhallātakasnehaniṣpādanavadvidhānaṃ, teṣu madhye ye kṛṣṇīkaraṇārthāsteṣāṃ grāmyādiśaphadāhabhasmacūrṇamiśrāṇāmavacāraṇamiti bhāvaḥ||89-93||
durūḍhatvāttu kṛṣṇānāṃ pāṇḍukarma hitaṃ bhavet ||94|| saptarātraṃ sthitaṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam | tenaiva piṣṭaṃ suślakṣṇaṃ savarṇakaraṇaṃ hitam ||95|| navaṃ kapālikācūrṇaṃ vaidulaṃ sarjanāma ca | kāsīsaṃ madhukaṃ caiva kṣaudrayuktaṃ pralepayet ||96|| kapitthamuddhṛte māṃse mūtreṇājena 66 pūrayet | kāsīsaṃ rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām ||97|| veṇunirlekhanaṃ cāpi prapunnāḍarasāñjanam | adhastādarjunasyaitanmāsaṃ bhūmau nidhāpayet ||98|| māsādūrdhvaṃ tatastena kṛṣṇamālepayedvraṇam |99|
idānīṃ kṛṣṇānāṃ pāṇḍukarmaṇā savarṇīkaraṇamāha- durūḍhatvādityādi| gayī tu ‘chāgale’ ityatra ‘bārkare’ iti paṭhati, tatra barkarī taruṇacchāgī, tasyā idaṃ bārkaram; anye tu vṛddhavatsāyāḥ kṣīraṃ baṣkayaṇīkṣīraṃ vā 67 bārkaramāhuḥ; tatra na śāstralokaprasiddhiriti gayī| rohiṇīphalamiti rohiṇī harītakībhedastatphalam; anye tu kaṭutumbīphalamāhuḥ; kaṭukāphalamiti pāṭhāntaram 68| tenaiva kṣīreṇetyarthaḥ| yogāntaramāha- navamityādi| kapālikā śarāvakarparikā taccūrṇaṃ navaṃ, sā punarāpākoddhṛtaiva 69 navā kapālikā bhavati; anye tu navaṃ pralepanamāhuḥ, tatra navamaparyuṣitamityarthaḥ| vidulo vetasastadbhavaṃ vaidulaṃ, ‘mūlaṃ’ iti śeṣaḥ| sarjanāma ca sarjavṛkṣamūlam| yogāntaramāha- kapitthamuddhṛte māṃsa ityādi| māṃsamatra ābhyantaro giraḥ, tamuddhṛtya ājamūtreṇa kāsīsādibhiśca kapitthaṃ pūrayet| veṇunirlekhanaṃ vaṃśatakṣaṇaṃ vaṃśatvagityarthaḥ| arjunaḥ kakubhaḥ, tasyādhastale nidhāpayet sthāpayet 70||94-98||-
kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhukaṃ samam ||99|| tathā samudramaṇḍūkī maṇicūrṇaṃ ca dāpayet | guṭikā mūtrapiṣṭāstā vraṇānāṃ pratisāraṇam ||100||
tayoreva śuklakṛṣṇavraṇayoḥ svaprayogairavaśiṣṭaśuklatvakārṣṇyayoḥ savarṇakaraṇaṃ nirdiśannāha- kukkuṭāṇḍetyādi| samudramaṇḍūkī jalaśuktiḥ, maṇicūrṇāni sphaṭikādicūrṇāni; śrībrahmadevastu samudramaṇḍūkīṃ muktāśuktimāha, jejjaṭācāryeṇa chedyarogapratiṣedhe vyākhyātatvānmaṇicūrṇaṃ 71 mauktikacūrṇamiti| pratisāraṇaṃ gharṣaṇam| asya tu sāvarṇyameva karmeti kṛṣṇapāṇḍukarmabhyāmasya bhedaḥ; nedamupakramāntaraṃ, śuklakṛṣṇakarmaṇoreva śeṣatvāt, ato na saṅkhyātirekaḥ||99-100||
hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyaṃ caiva rasāñjanam | romāṇyetena jāyante lepātpāṇitaleṣvapi ||101|| catuṣpadānāṃ tvagromakhuraśṛṅgāsthibhasmanā | tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavedromavatī punaḥ ||102|| kāsīsaṃ naktamālasya pallavāṃścaiva saṃharet | kapittharasapiṣṭāni romasañjananaṃ param ||103||
romasañjananamāha- hastidantetyādi| mukhyaṃ śreṣṭhamityarthaḥ| etena hastidantamasīrasāñjanena, ‘ajākṣīrasahitena’ iti vākyaśeṣaḥ| pāṇitalaṃ hastatalam| ayaṃ yogaḥ keśaśāte sati bahuśo dṛṣṭapratyayaḥ| catuṣpadānāmityādi catuṣpadā aśvagomahiṣādayaḥ| tailāktā cūrṇitā pūrvaṃ tailābhyaktā paścāccūrṇitā tvagromādibhasmacūrṇasaṃyuktā romavatī bhavedityarthaḥ| kāsīsamityādi| naktamālasya pallavāḥ karañjasya komalapatrāṇītyarthaḥ 72||101-103||
romākīrṇo vraṇo yastu na samyaguparohati | kṣurakartarisandaṃśaistasya romāṇi nirharet ||104|| (śaṅkhacūrṇasya 73 bhāgau dvau haritālaṃ ca bhāgikam | śuktena saha piṣṭāni lomaśātanamuttamam) ||105|| tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīraṃ tathaiva ca | pragṛhyaikatra matimān romaśātanamuttamam ||106|| kadalīdīrghavṛntābhyāṃ bhasmālaṃ lavaṇaṃ śamībījaṃ śītodapiṣṭaṃ vā romaśātanamācaret ||107|| āgāragodhikāpucchaṃ rambhā''laṃ 74 bījamaiṅgudam | dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṃ kacāntakṛt ||108||
romaśātanamāha- romākīrṇa ityādi| kartarī śmaśrukartanādyupayuktaṃ śastram| sandaṃśo nāsālomāpaho yantrabhedaḥ, nāsāvo(cho)ṭiketi loke| auṣadhakṛtaṃ lomaśātanamāha- tailamityādi| dīrghavṛntaḥ śyonākaḥ| ālaṃ haritālam| ślokārdhagatamapi śamībījamiti samastapadam| tatra raktaphalā śamī pralepe bhakṣaṇe ca keśaghnīti vṛddhavaidyā vadanti| śītodapiṣṭamiti etat sarvaṃ śītajalapiṣṭamityarthaḥ| āgāragodhikā gṛhagodhikā ‘brāhmaṇī’ iti loke| rambhā kadalī| ālaṃ haritālam 75| bījamaiṅgudaṃ iṅgudīvṛkṣabījam| kacāntakṛt keśavināśakārītyarthaḥ| atra gayī tu ‘tailaṃ bhallātakasya’ ityādi sarvaṃ pāṭhāntaraṃ kṛtvā ‘kośātakībhiḥ’ ityādi paṭhati; taccābhāvānna likhitam||104-108||
vātaduṣṭo vraṇo yastu rūkṣaścātyarthavedanaḥ | adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra bastirvidhīyate ||109||
bastiviṣayamāha- vātaduṣṭetyādi| bastiratra nirūhaḥ snaihikaścaḥ||109||
mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe'śmarīvraṇe 76| tathaivārtavadoṣe ca bastirapyuttaro hitaḥ ||110||
uttarabastiviṣayamāha- mūtrāghāte ityādi| mūtrāghātādayo yadā vraṇanimittā bhavanti tadottarabastividhānam||110||
yasmācchudhyati bandhena vraṇo yāti ca mārdavam | rohatyapi ca niḥśaṅkastasmādbandho vidhīyate ||111||
vraṇasya bandhakaraṇe hetumāha- yasmādityādi| niḥśaṅkaḥ nirgatā śaṅkā nirghātamakṣikādipatanānāṃ yatra saḥ; ‘niḥsaṅgaḥ’ iti kecit paṭhanti, tatra nirgato'bhighātahetoḥ saṅgaḥ sambandho yasyetyarthaḥ| ālepavidhau bandhyābandhyasyoktatvādviṣayo'sya prayogaścoktaḥ| atra kecid yasmācchudhyatītyataḥ prāk “aduṣṭiḥ samavartmatvaṃ vedanopaśamaḥ sukham| ālepanādyaiḥ śophasya sādhubandhādvidhīyate”- iti paṭhanti; sa tu pāṭho nibandhakārairna dhṛtaḥ, ityasmābhirna likhito na vyākhyātaśca||111||
sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām | patradānaṃ bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathartu ca ||112|| eraṇḍabhūrjapūtīkaharidrāṇāṃ tu vātaje | patramāśvabalaṃ yacca kāśmarīpatrameva ca ||113|| patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakāni tathaiva ca | dūṣite raktapittābhyāṃ vraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ ||114|| pāṭhāmūrvāguḍūcīnāṃ kākamācīharidrayoḥ | patraṃ ca śukanāsāyā yojayet kaphaje vraṇe ||115|| akarkaśamavicchinnamajīrṇaṃ sukumārakam | ajantujagdhaṃ mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate ||116|| snehamauṣadhasāraṃ ca paṭṭḥ patrāntarīkṛtaḥ 77| nādatte yattataḥ patraṃ 78 lepasyopari dāpayet ||117|| śaityauṣṇyajananārthāya snehasaṅgrahaṇāya ca | dattauṣadheṣu dātavyaṃ patraṃ vaidyena jānatā ||118||
patradānaviṣayamāha- sthirāṇāmityādi| doṣaviśeṣeṇa patraviśeṣamāha- eraṇḍetyādi| sugamam| patramāśvabalamiti aśvabalā upodakī tasyā idamāśvabalaṃ, brahmadevastu aśvabalā yavanabhūmau methikākārabījā bhavatītyāha| kṣīravṛkṣāvaṭādayaḥ| audakāni padmakumudādīni| kaphaje patradānamāha- pāṭhā mūrvetyādi| mūrvā dhanurguṇopayukto 79 latābhedaḥ| śukanāsā carmakāravaṭaḥ ‘kupyaka’ iti kānyakubje, ‘carmakārajambūpalāsikā’ 80 iti mālavīyā vadanti| ajīrṇaṃ navam| sukumārakaṃ tanu| ajantujagdhaṃ na kṛmibhakṣitam| mṛdu komalam| patradānasya prayojanamāha- snehamityādi| tatastasmāllepasyopari patraṃ dāpayediti sambandhaḥ| yat yasmāt kāraṇāt paṭṭo vraṇabandhanadravyaṃ; nādatte naiva gṛhṇāti; kiṃviśiṣṭaḥ paṭṭaḥ? patrāntarīkṛtaḥ patreṇāntarīkṛto vyavadhāpitaḥ 81| kiṃ nādatte? snehaṃ śatadhautaghṛtādikam| na kevalaṃ sneham, auṣadhasāraṃ ca; auṣadhasya sāraṃ vīryam| anye tu “snehamauṣadhasāraṃ ca paṭṭavastrāntarīkṛtam| na dūṣayati yat patraṃ tallepopari dāpayet”- iti paṭhanti| aparamapi patradānaprayojanamāha- śaityauṣṇyetyādi| pittaraktavraṇe śaityaṃ karaṇīyaṃ, vātakaphavraṇe auṣṇyaṃ, tadarthaṃ patram| dattauṣadheṣu ‘vraṇeṣu’ iti śeṣaḥ||112-118||
makṣikā vraṇamāgatya 82 niḥkṣipanti yadā kṛmīn | śvayathurbhakṣite taistu jāyate bhṛśadāruṇaḥ ||119|| tīvrā rujo vicitrāśca raktāsrāvaśca jāyate | surasādirhitastatra dhāvane pūraṇe tathā ||120|| saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ | hitā gomūtrapiṣṭāśca sekaḥ kṣārodakena vā ||121|| pracchādya māṃsapeśyā vā kṛmīnapaharedvraṇāt | viṃśatiṃ kṛmijātīstu vakṣyāmyupari bhāgaśaḥ ||122||
kṛmighnaviṣayamāha- makṣiketyādi| bhakṣite ‘vraṇe’ iti śeṣaḥ| taiḥ kṛmibhiḥ| bhṛśadāruṇaḥ atyarthaṃ kaṣṭakārī| vicitrāḥ todadāhakaṇḍvādinānārūpā ruja ityarthaḥ| dhāvane prakṣālane| saptaparṇakarañjetyādayo ‘hitā’ iti śeṣaḥ| sekaḥ pariṣekaḥ| pracchādya ‘vraṇam’ iti śeṣaḥ| māṃsapeśyā māṃsakhaṇḍena| vakṣyāmyuparīti uparyuttaratantre kṛmipratiṣedhīye (u. 54) ityarthaḥ||119-122||
dīrghakālāturāṇāṃ tu kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām | bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kāyāgniṃ 83 parirakṣatā ||123||
bṛṃhaṇaviṣayamāha- dīrghetyādi| bṛṃhaṇīyo dehopacayakaro vidhiḥ kāryaḥ| ‘kāryo'gniṃ 84 parirakṣatā’ iti kartavye yat kāyagrahaṇaṃ taddehagatakārśyadoṣasātmyādyanuktagrahaṇārtham| ‘kāryo'gniṃ parirakṣatā’ iti kecit paṭhanti||123||
viṣajuṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayameva ca | cikitsitaṃ ca vakṣyāmi kalpeṣu pratibhāgaśaḥ ||124||
viṣaghnaṃ nirdiśannāha- viṣajuṣṭasyetyādi| viṣajuṣṭasya ‘annapānādeḥ’ iti śeṣaḥ| vijñānaṃ lakṣaṇamityarthaḥ| viṣaniścayaṃ sthāvarajaṅgamādiviṣasya samyagjñānam| pratibhāgaśaḥ pratyekamityarthaḥ||124||
kaṇḍūmantaḥ saśophāśca ye ca jatrūpari vraṇāḥ | śirovirecanaṃ teṣu vidadhyātkuśalo bhiṣak ||125||
śirovirecanaviṣayamāha- kaṇḍūmanta ityādi|- jatru vakṣoṃ'sayoḥ sandhiḥ| śirovirecanaṃ nasyabhedaḥ||125||
rujāvanto'nilāviṣṭā rūkṣā ye cordhvajatrujāḥ | vraṇeṣu teṣu kartavyaṃ nasyaṃ vaidyena jānatā ||126||
nasyaviṣayamāha- rujāvanta ityādi| nasyaṃ snaihikameva||126||
doṣapracyāvanārthāya rujādāhakṣayāya ca | jihvādantasamutthasya haraṇārthaṃ malasya ca ||127|| śodhano ropaṇaścaiva vraṇasya mukhajasya vai | uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||128||
kavalagrahaviṣayamāha- doṣetyādi| doṣapracyāvanārthāyeti doṣapracyāvanaṃ triphalādrākṣādikaṣāyādibhiḥ| śodhanaḥ śodhanadravyakṛtaḥ| ropaṇo ropaṇadravyakṛtaḥ| uṣṇo vātakaphaje vraṇe, raktapittaje śītaḥ||127-128||
ūrdhvajatrugatān rogān vraṇāṃśca kaphavātajān | śophasrāvarujāyuktān dhūmapānairupācaret ||129||
dhūmaviṣayamāha- ūrdhvetyādi| dhūmapānairiti śophasrāvarujāpahadravyāṇāmityarthaḥ||129||
kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ sandhānārthaṃ tathaiva ca | sadyovraṇeṣvāyateṣu kṣaudrasarpirvidhīyate ||130||
madhusarpirviṣayamāha- kṣatoṣmaṇa ityādi| sandhānaṃ ghātaviśeṣāddvidhābhūtasyāvayavasyaikabhāvaḥ||130||
avagāḍhāstvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ | nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||131||
yantraviṣayamāha- avagāḍhā ityādi| avagāḍhā gambhīrāḥ| nivṛttahastoddharaṇā hastenākraṣṭumaśakyāḥ||131||
laghumātro laghuścaiva snigdha uṣṇo'gnidīpanaḥ | sarvavraṇibhyo deyastu sadā''hāro vijānatā ||132||
āhāraviṣayamāha- laghumātra ityādi| laghumātro mātrayā laghurityarthaḥ| laghuriti raktaśālijāṅgalamāṃsādirdravyalaghuḥ, agnidīpana 85 iti yāvad deyaḥ| gavyaghṛtādirayamāhāro vraṇitopāsanīyokto'pi punarupakramaprasaṅgenehokta iti na paunaruktyam||132||
niśācarebhyo rakṣyastu nityameva kṣatāturaḥ | rakṣāvidhānairuddiṣṭairyamaiḥ saniyamaistathā ||133||
rakṣāvidhānamāha- niśācarebhya ityādi| nityameveti divārātramapītyarthaḥ| rakṣāvidhānairuddiṣṭairiti guggulvādidhūpādibhiḥ, mantraiścāyurvedavihitaiḥ| yamaiḥ saniyamairiti pañca yamā niyamāśca pañca| uktaṃ ca- “ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ tathaiva ca| vyavahāranivṛttiśca yamāḥ pañca prakīrtitāḥ|| akrodho guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavam| apramādaśca pañcaite niyamāḥ parikīrtitāḥ”- iti| evaṃ yathāviṣayaṃ yathākramaṃ ṣaṣṭirupakramā uktāḥ||133||
ṣaṇmūlo'ṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ | ṣaṣṭyā vidhānairnirdiṣṭaiścaturbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||134||
atha vraṇaḥ katimūlaḥ, katyadhiṣṭhānaḥ, katilakṣaṇalakṣitaḥ, katibhirauṣadhaiḥ, kiyadbhiśca padārthaiḥ sādhyata ityāha- ṣaṇmūla ityādi| ṣaṇmūla iti vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantavaḥ ṣaḍeva mūlaṃ kāraṇāni yasya sa ṣaṇmūlaḥ; saṃsargaḥ pṛthagarthavaśādatra sannipātenāvaruddhaḥ, yasmāt sametya sambhūya dvayorbahūnāṃ vā nipātaḥ sannipātaḥ; saṅghātaḥ, saṃyogaḥ, saṃhitībhāvaḥ, saṃśleṣaḥ, samavāyaḥ, sambandhaḥ, sannipāta ityanarthāntaram| tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni parigṛhṇātītyaṣṭaparigrāhī; parigraho'dhiṣṭhānam, āśraya ityarthaḥ| pañcalakṣaṇalakṣita iti pañcānāṃ vātapittakaphasannipātāgantūnāṃ lakṣaṇāni tairlakṣitaḥ; raktajasya na pṛthaglakṣaṇamasti ‘pittavadraktajaḥ’ (iti vacanāt); evaṃ tarhyāgantorapi pṛthaglakṣaṇaṃ nāsti, yadāha- ‘pittaraktalakṣaṇa āgantuḥ’ iti; tarhyanyathaiva pañcalakṣaṇalakṣitatvaṃ vyākhyāyate- gandhavarṇāsrāvavedanākṛtibhirlakṣaṇairlakṣita iti| ṣaṣṭyā vidhānairnirdiṣṭairiti ṣaṣṭisaṅkhyairvidhānaiḥ pūrvamuddiṣṭaiḥ kṛtvā| caturbhiḥ sādhyate caturbhirvaidyāturaparicārakauṣadhairityarthaḥ| brahmadevastu ‘ṣaṣṭyupakramanirdiṣṭa’ iti paṭhati; ṣaṣṭirupakramā nirdiṣṭā yasyeti ca vyākhyānayati||134||
yo'lpauṣadhakṛto yogo bahugranthabhayānmayā | dravyāṇāṃ tatsamānānāṃ tatrāvāpo na duṣyati ||135||
idānīmalpauṣadheṣu śodhanaropaṇādiyogeṣvāvāpaviṣayamūhabījaṃ nirdiśannāha- ya ityādi| tatsamānānāmiti teṣāṃ śodhanaropaṇadravyāṇāṃ rasaguṇavīryavipākaiḥ samānāni tulyāni dravyāṇi tatsamānāni, teṣāmāvāpo nikṣepaḥ| tatra tasminnalpauṣadhe yoge na duṣyati| ‘alpagranthaṃ mṛgayatā yogo yo'lpauṣadhaiḥ kṛta’ iti kecit paṭhanti; tatra mṛgayatā anveṣayatā granthakāreṇetyarthaḥ||135||
prasaṅgābhihito yo vā bahudurlabhabheṣajaḥ | yathopapatti tatrāpi kāryameva cikitsitam ||136||
idānīṃ yathālābhamauṣadhaprayogamāha- prasaṅgetyādi| prasaṅgābhihito yo bahubheṣajo durlabhabheṣajo vā, tatra yathopapatti yathālābhaṃ cikitsitaṃ bheṣajaṃ kāryam| prasaṅgābhihito yathā- “piṇḍītakatrayaṃ rodhraṃ pūrvaṃ ye ca prakīrtitāḥ| vargāstrayaḥ pralepe te śophe sarvakṛte hitāḥ”- iti; atra hi vātapittakaphaśothoktauṣadhagaṇatrayaṃ prakaraṇasamānatvāt 86 sannipātoktamauṣadhaṃ prasaṅgābhihitaṃ; tatra yathālābhaṃ bheṣajānāṃ cikitsitaṃ kāryam| bahubheṣajo yathā- “ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaścānilāpahaḥ- ” iti; atra bhadradārvādigaṇasya bahubheṣajatvādyathālābhameva cikitsitaṃ kāryam| durlabhabheṣajo yathā- kiñcideva bheṣajaṃ kvaciddeśakālādau durlabhaṃ; tatra yathālābhaṃ cikitsitaṃ kāryamiti||136||
gaṇoktamapi yaddravyaṃ bhavedvyādhāvayaugikam | taduddharedyaugikaṃ tu prakṣipedapyakīrtitam ||137||
ekatraiva vyādhau yaugikasyānuktasyāpi grahaṇamayaugikasya parityāgaṃ copadarśayannāha- gaṇoktamityādi||137||
upadravāstu vividhā vraṇasya vraṇitasya ca | tatra gandhādayaḥ pañca vraṇasyopadravāḥ smṛtāḥ ||138|| jvarātisārau mūrcchā ca hikkā cchardirarocakaḥ | śvāsakāsāvipākāśca tṛṣṇā ca vraṇitasya tu ||139||
idānīmupadravānāha- upadravā ityādi| mūrcchā ceti cakāreṇānuktānāmapi visarpādīnāṃ 87 samuccayaḥ||138-139||
vraṇakriyāsvevamāsu vyāsenoktāsvapi kriyām | bhūyo'pyupari vakṣyāmi sadyovraṇacikitsite ||140||
idānīmanāgatāvekṣaṇaṃ nirdiśannāha- vraṇetyādi| evamanena prakāreṇa pūrvoktena, āsu imāsu vraṇakriyāsu, vyāsena vistareṇoktāsvapi, bhūyo'pi punarapi, upari sadyovraṇacikitsite, kriyāṃ vakṣyāmi| gayī tu “vraṇakriyāsvimāsveva saṅkṣepoktāsviha kriyām”- iti paṭhati; tatra vraṇakriyāsvimāsu iha saṅkṣepeṇoktāsu, upari vistarataḥ kriyāṃ vakṣyāmītyarthaḥ||140||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ ||1||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne prathamo'dhyāyaḥ||1||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘śītakriyāvadhāraṇavidhirviśeṣaḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘śītapicchilālpasrāvī’ iti pā.
  3. 3 ‘sthūlo ghanaḥ stabdhaḥ sirāsnāyujālāvatataḥ’ iti pā.
  4. 4 ‘pītāruṇābhāsaḥ’ iti pā.
  5. 5 ‘pītaḥ pāṇḍusrāvī’ iti pā.
  6. 6 ‘pāṇḍupītaraktāsrāvī’ iti pā.
  7. 7 ‘lomāpanayanaṃ’ iti ‘lomaśātanaṃ’ iti ca pā.
  8. 8 ‘aviśeṣatvāt’ iti pā.
  9. 9 ‘lomāpanayanādīn’ iti pā.
  10. 10 ‘kavalavidhānānyanyatra’ iti pā.
  11. 11 ‘śothapratīkārāḥ’ iti pā.
  12. 12 ‘bhavanti cātra’ iti pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate
  13. 13 asyāgre ‘annāmatā ca’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake
  14. 14 ‘taddhi mārutakṣuttṛṣṇāmukhaśoṣabhramānvitaiḥ | kāryaṃ na bāle vṛddhe vā na gurviṇyāṃ na durbale’ iti tā.
  15. 15 ‘pratyekaṃ caiva’ iti pā.
  16. 16 ‘aṣṭānāṃ’ iti pā.
  17. 17 ‘prabalatvamityanye’ iti pā.
  18. 18 ‘veṇunā vā śanaiḥ śanaiḥ’ iti pā.
  19. 19 ‘śyāme’ iti pā.
  20. 20 ‘śyāme’ iti pā.
  21. 21 ‘śopheṣu’ iti pā.
  22. 22 ‘prāptamiṣyate’ iti pā.
  23. 23 ‘bālavṛddhakṣatakṣīṇa’ iti tā.
  24. 24 ‘segeṣūktaṃ ca’ iti pā.
  25. 25 ‘piśite’ iti pā.
  26. 26 ‘pīḍanairavapīḍite’ iti pā.
  27. 27 ‘srutakṣāreṇa’ iti tā.
  28. 28 ‘pīḍanairityādi sugamam, lekhanamāha’ iti pā.
  29. 29 ‘kaṭhinasthūlavṛttauṣṭhān’ iti pā.
  30. 30 ‘vartmanā'nupramāṇena’ iti pā.| ‘anupramāṇena vidīrṇabhāga-pramāṇayogyena, vartmanā śastrapadena, niravaśeṣato manāgapyaparihārya, sulikhitaṃ vilatvādidoṣarahitaṃ, likhet ‘punaḥ punardīryamāṇān’ iti śeṣaḥ’ iti hārāṇacandraḥ
  31. 31 ‘tūlam’ iti pā.
  32. 32 ‘vraṇamadhyasthaniścayaṃ’ pā.
  33. 33 ‘saṃvṛtāpāvṛtāsyeṣu’ iti pā.
  34. 34 ‘daramātramava’ iti pā.
  35. 35 asyāgre ‘kaṣāyamadhvādibhiḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacit
  36. 36 ‘lepān’ iti pā.
  37. 37 ‘snehaneṣu ca bījeṣu kuryādutkārikāṃ’ iti pā.
  38. 38 ‘antaḥpūyān’ iti tā.
  39. 39 ‘nṛṇāṃ vraṇān’ iti tā.
  40. 40 ‘duḥśodhyānāṃ tathaiva ca| rasakriyāṃ śodhanīyāṃ kuryāddravyairudīritaiḥ’ iti tā.
  41. 41 ‘vyāmiśrayet’ iti pā.
  42. 42 ‘sūkṣmaiḥ’ iti tā.
  43. 43 ‘tacca’ iti pā.
  44. 44 ‘saṃropaṇaḥ’ iti pā.| ‘kalkastu ropaṇaḥ smṛtaḥ’ tā.
  45. 45 ‘madhukānvitaḥ’ iti pā.
  46. 46 ‘yuktaḥ samparopaṇaḥ’ iti pā.
  47. 47 ‘atidagdhaṃ praśamayedvidagdhaṃ cāpi’ iti tā.
  48. 48 ‘ropayecca tam’ iti pā.
  49. 49 ‘prakāreṇaikīyamataṃ’ iti pā.
  50. 50 ‘tairyathoditaiḥ’ iti pā.
  51. 51 ‘cāprarohatām’ iti pā.
  52. 52 ‘kuryādropaṇārthaṃ’ iti pā.
  53. 53 ‘doṣaviśeṣataḥ’ iti pā.
  54. 54 ‘kaṣāyādibhiḥ pratyekaṃ saptabhiḥ’ iti pā.
  55. 55 ‘vibhajedyuktyā’ iti tā.
  56. 56 ‘yogavit’ iti tā.
  57. 57 ‘doṣocchrāyeṇauṣadhāni’ iti tā.
  58. 58 ‘chadmopasiddhāni’ iti pā.
  59. 59 ‘svedāṃśca’ iti pā.
  60. 60 ‘punaḥ punaḥ sicyamānairlepādiḥ’ iti pā.
  61. 61 ‘svedāṃśca’ iti
  62. 62 ‘kaṭutumbyā valkalasya’ iti pā.
  63. 63 ‘sādhayet| tathā'pi sadyo vraṇakālaṃ yāvanna dahanīyāḥ’ iti pā.
  64. 64 ‘kartitam’ iti pā.
  65. 65 ‘paścātkarmārambhaṃ’ iti pā.
  66. 66 ‘mūtrasyājasya’ iti pā.
  67. 67 ‘baṣkayaṇīkṣīraṃ vā’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate
  68. 68 anye tu ‘kaṭphalavṛkṣaphalamāhuḥ’ iti pā.
  69. 69 āpākaḥ kumbhakārasya mutpātrapākasthānam
  70. 70 ‘nikhanet’ iti pā.
  71. 71 ‘vyākhyātasya maṇeścūrṇaṃ’ iti pā.
  72. 72 ‘komalapallavānītyarthaḥ’ iti pā.
  73. 73 ‘ayaṃ śloko’ hastalikhitapustake na paṭhyate
  74. 74 ‘rambhālī’ iti pā.
  75. 75 ‘āliḥ ādārī’ iti pā.
  76. 76 ‘śukradoṣe tathā'nile’ iti pā.
  77. 77 ‘paṭṭavastrāntarākṛtam| na dūṣayati yat patraṃ’ iti pā.
  78. 78 ‘naivādatte ca yasmāttallepasyopari’ iti pā.
  79. 79 ‘corasnāyuḥ’ iti pā.
  80. 80 ‘kapyuka’ iti kānyakubje, ‘carmakārajambuprabhāsikā’ iti mālavīyā vadanti’ iti pā.
  81. 81 ‘kiṃviśiṣṭaḥ? paṭṭavastrāntarīkṛtaḥ paṭṭavastreṇa antarīkṛto vyavadhāpitaḥ’ iti pā.
  82. 82 ‘vraṇajātasya’ iti pā.
  83. 83 ‘kāryo'gniṃ’ iti pā.
  84. 84 ‘kāryaḥ kāyāgniṃ’ iti pā.
  85. 85 etatpūrvaṃ ‘vraṇyo dravyaprabhāvena’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate kvaciddhastalikhitapustake
  86. 86 ‘prakaraṇāntaraṇa samānatvāt’ iti pā.
  87. 87 ‘śoṣādīnāṃ’ iti pā.