athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2||
dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ | viśvāmitrasutaṃ 1 śiṣyamṛṣiṃ suśrutamanvaśāt ||3||
gurupūrvakramaṃ nirdiśannāha- dhanvantarirityādi| dharmabhṛtāmanyeṣāmapi rājarṣīṇāṃ madhye variṣṭhaḥ pradhānatamaḥ| vāgviśārada iti arthavatīṃ salakṣaṇāṃ hṛdayagrāhiṇīmapunaruktāṃ vācaṃ vadatīti vāgviśāradaḥ| anvaśāt śikṣitavān||3||
nānādhārāmukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | nānārūpā vraṇā ye syusteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||4||
vraṇākṛtimātre viśeṣahetuṃ nirdiśannāha- nānādhārāmukhairityādi| nānāsthānāni dehasthānāni, teṣu nipātitairnikṣiptairityarthaḥ| anena ślokena nānāprakāraśastradhārā, nānāprakāraśastramukhāni, nānāprakāradehasthānāni ceti trīṇi vraṇākṛtikāraṇānyuktāni||4||
āyatāścaturasrāśca tryasrā maṇḍalinastathā | ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilāstathā ||5|| śarāvanimnamadhyāśca 2 yavamadhyāstathā'pare | evamprakārākṛtayo bhavantyāgantavo vraṇāḥ ||6|| doṣajā vā svayaṃ bhinnā, na tu vaidyanimittajāḥ |7|
idānīṃ vraṇākṛtimāha- āyatā ityādi| caturasrāścatuṣkoṇāḥ| tryasrāstrikoṇāḥ| maṇḍalino vartulāḥ| viśālā vistīrṇāḥ| kuṭilā vakrāḥ| svayaṃ bhinnāḥ svayaṃ pakvabhinnā ityarthaḥ| na tu vaidyanimittajāḥ teṣāmāyataviśālasamapravibhaktalakṣaṇā ākṛtayo vraṇaguṇatvenaivoktāḥ, yatastā ākṛtīrbhiṣajaḥ pradeśaviśeṣa eva kurvanti||5-6||-
bhiṣagvraṇākṛtijño hi na mohamadhigacchati ||7|| bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣvapi |8|
vraṇākṛtijñānaphalamāha 3 - bhiṣagvraṇākṛtijña ityādi| durdarśarūpeṣu gośṛṅgavadudgatamāṃsaprarohādiṣu||7||-
anantākṛtirāgantuḥ 4 sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||8|| samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ |9|
āgantuvraṇākṛtimāha- anekākṛtirityādi||8||-
chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca ||9|| ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam |10|
tadeva ṣaḍvidhatvamāha- chinnamityādi| chinnaṃ bhinnaṃ ca sadhāreṇa śastreṇa, viddhaṃ punaraṇumukhena śastreṇa, kṣatādīni tu pāṣāṇalaguḍādibhirapi syuḥ||9||-
tiraścīna ṛjurvā'pi yo vraṇaścāyato bhavet ||10|| gātrasya pātanaṃ cāpi chinnamityupadiśyate |11|
teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- tiraścīna ityādi| tiraścīnaḥ tiryagvyavasthita ityarthaḥ; ṛjuravakraḥ; anayordvayorapi āyata iti viśeṣaṇam| gātrapātanaṃ śastrādiprahāreṇa hastādipātanaṃ, cakārādapātanaṃ ca kiñcicchinnamātram||10||-
kuntaśaktyṛṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhirāśayaḥ ||11|| hataḥ 5 kiñcit sravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate |12|
bhinnamāha- kuntetyādi| śaktistrimukhī, ṛṣṭiḥ śarbalā, viṣāṇaṃ śṛṅgam; agraśabdaḥ kuntādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| āśaya āmādisthānam| kiñcit sravediti kimapyanirdiṣṭamityarthaḥ| tatrodaraṃ yakṛt plīhā ca raktaṃ, bastirmūtraṃ, purīṣāśayaḥ purīṣamiti||11||-
sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca ||12|| hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate |13|
ke punarāśayā ityāha- sthānānyāmāgnipakvānāmityādi| sthānaśabda āmādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate||12||-
tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate ||13|| mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati | mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca ||14|| viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā | lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca ||15|| hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi... |16|
tasminnityādi| tasmin koṣṭhe ityarthaḥ| raktapūrṇa iti sarvatraiva raktasya vidyamānatvāt| atrādho nābhe raktaṃ gudamūtramārgābhyāṃ pravartate, nābherūrdhvaṃ mukhaghrāṇābhyāmiti| abhaktacchando bhojanānabhilāṣaḥ| viḍādisaṅgaḥ purīṣādinirodhaḥ| svedāsrāvaḥ svedasrutiḥ| lohagandhitvaṃ lohagandhibhāvo mukhasya||13-15||-
... viśeṣaṃ cātra me śṛṇu | āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayet 6 punaḥ ||16|| ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam | pakvāśayagate cāpi rujo gauravameva ca ||17|| śītatā cāpyadho nābheḥ khebhyo raktasya cāgamaḥ |18|
viśeṣamityādi| pakvāśayagate pakvāśayasthe, ‘rudhire’ iti śeṣaḥ| khebhyaḥ srotobhyaḥ||16-17||-
abhinne'pyāśaye'ntrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmairantrapūraṇam ||18|| pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam |19|
abhinne ityādi| kathamabhinne'pyantrāśaye raktenāntrapūraṇaṃ yujyata ityāha- pihitāsya ityādi| yathā pihitāsye ācchāditamukhe ghaṭe sūkṣmaiḥ khai randhrairudakapūraṇaṃ lakṣyata ityarthaḥ| tasya cāntrāśayasya, gauravaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ||18||-
sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā ||19|| uttuṇḍitaṃ 7 nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet |20|
viddhalakṣaṇamāha- sūkṣmāsyetyādi| āśayādvineti āśayam āmādisthānam| uttuṇḍitam unnamitamukhaṃ, nirgataṃ nirgataśalyam||19||-
nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam ||20|| viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhinirdiśet |21|
kṣatalakṣaṇamāha- nāticchinnamityādi| nāticchinnaṃ nātyarthadvidhābhūtam| nātibhinnaṃ nātyarthavidīrṇam| ubhayoriti cchinnabhinnayorityarthaḥ| viṣamaṃ vraṇamiti vraṇasya vaiṣamyaṃ nimnonnatatvaṃ, na tu kṛcchrasādhyatvam||20||-
prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam ||21|| sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam |22|
piccitalakṣaṇamāha- prahāretyādi| prahāro mudgarādyabhighātaḥ, pīḍanaṃ kapāṭādiyantreṇa| pṛthutāṃ vistīrṇatāṃ gatamiti| sāsthi asthiyuktam| majjaraktapariplutamiti majjaraktābhivyāptamityarthaḥ||21||-
vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṅgharṣādanyathā'pi vā ||22|| uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamityupadiśyate |23|
ghṛṣṭalakṣaṇamāha- vigatatvagityādi| vigatatvak tvagrahitam| saṅgharṣād dravyāntareṇa saṅgharṣaṇāt| anyathā anyena prakāreṇetyarthaḥ| ‘anyathā'pi vā’ ityasya sthāne kecit ‘anyajādapi’ iti paṭhanti, tatrānyajāt saṅgharṣāt dravyāntarajāt saṅgharṣaṇādityarthaḥ| uṣā dāhaviśeṣaḥ||22||-
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vā'sṛgatisravet ||23|| raktakṣayādrujastatra karoti pavano bhṛśam | snehapānaṃ hitaṃ tatra tatseko vihitastathā ||24|| veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam | dhānyasvedāṃśca kurvīta snigdhānyālepanāni ca ||25|| vātaghnauṣadhasiddhaiśca snehairbastirvidhīyate |26|
lakṣaṇaiḥ ṣaṅvidhaṃ sadyovraṇaṃ nirdiśyedānīṃ caturṣu chinnādiṣu cikitsāmāha- chinne ityādi| tatseko vihita iti koṣṇasnehaseka ityarthaḥ| veśavārairnirasthisvinnasnigdhapiṣṭamāṃsaiḥ| kṛśarā tilataṇḍumāṣakṛtā yavāgūḥ| upanāhanaṃ bandhanam| dhānyasvedānityādi dhānyasvedo māṣādikoṣṇadhānyasveda ityeke; anye tu dhānyaṃ dhānyāmlam, amlaśabdottarapadalopena| ālepanaśabdo lepane| snehapānamūrdhvanābhijeṣu vraṇeṣu, nābheradhogateṣu bastiriti||23-25||-
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitam ||26|| agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaśca jāyate | tatroṣmaṇo nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ ||27|| śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ |28|
idānīṃ piccitaghṛṣṭayorasrutaśoṇitatvena samānadharmaṇorekameva cikitsitamāha- piccita ityādi| agacchati asravati sati| tasmin rudhire| bhṛśam atyartham| anye tu ‘śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ’- ityasya sthāne ‘śītamālepanaṃ sekaḥ śuddhī raktavimokṣaṇam’ iti paṭhanti| śuddhirvamanādiḥ; tatrordhvanābhijeṣu vamanaṃ, dāhottare madhyakāyaje recanam, adhonābhijeṣu punarāsthāpanaṃ, styānarakteṣu raktamokṣaṇam||26-27||-
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ ||28|| jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam |29|
uktamevopasaṃharannāha- ṣaṭsveteṣvityādi| samarpitaṃ samyagarpitam| jñeyaṃ jñātavyam||28||-
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam ||29|| ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ | tān sīvyedvidhinoktena badhnīyādgāḍhameva ca ||30||
atha mūrdhādyavayavāśrayaṃ cikitsāviśeṣamāha- ata ūrdhvamityādi| vivṛtā vyāttamukhāḥ| śiraḥpārśvāvalambino mastakapārśvāvalambanaśīlāḥ, anye tu śiro'valambinastathā pārśvāvalambinaścetyevaṃ vyākhyānayanti| vidhinoktena ṛjugranthisevanādinā sīvyedityarthaḥ||29-30||
karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā yathāsthitam | sīvyedyathoktaṃ tailena srotaścābhipratarpayet ||31|| kṛkāṭikānte chinne tu gacchatyapi samīraṇe | samyaṅniveśya badhnīyāt sīvyeccāpi nirantaram ||32|| ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu kārayet | uttāno'nnaṃ samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ ||33||
karṇamityādi| sthānādapahṛtaṃ niḥśeṣataśchinnam| tailena vātaghnauṣadhasiddhena| kṛkāṭikānte grīvāyāḥ paścāt kṛkāṭikāparyante| gacchatyapi samīraṇe iti vāte nirvahatyapi sīvyedityarthaḥ, ‘asādhyā vāyunirvāhiṇa’ (sū. 23) ityasyāyamapavādaḥ| samyaṅniveśya yathāsthānaṃ sthāpayitvā| uttāno'nnaṃ samaśnīyāditi tathaiva kṛkāṭikāyāḥ susthitatvāt; annamityupalakṣaṇaṃ, tena śayanamūtrapurīṣotsargādi cottānasyaiveti| śayīta ca suyantrita iti yathā kṛkāṭikā sthirā bhavati||31-33||
śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam | sīvyet samyaṅniveśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ ||34|| baddhvā vellitakenāśu tatastailena secayet | carmaṇā gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito bhavet ||35||
śākhāsu patitānityādi| śākhāsu catasṛṣu| samyaṅniveśyetyādi āśu sandhyasthīni samyaṅniveśya yathāsthānaṃ sthāpayitvā sīvyet| anupūrvaśa iti anuśabdaḥ sadṛśārthaḥ; tena pūrvasadṛśena| vellitakeneti ‘bandhena’ iti śeṣaḥ||34-35||
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaveduttānaṃ śāyayettu tam | ato'nyathā corasije śāyayet puruṣaṃ vraṇe ||36||
pṛṣṭhe ityādi| uttānaṃ śāyayediti doṣasrutyartham, anyathā'nirgacchan antaravasthito doṣa utsaṅgaṃ kṛtvā vikaroti; anyatheti adhomukhamityarthaḥ| uktaṃ ca- “urovraṇī uttānaśayyāṃ pariharet, pṛṣṭhavraṇī tu stanoro'vaṣṭabhya, doṣastvanyathā na prasicyate, anirgacchan vikārānutpādayati”- iti jejjaṭaḥ| gayī tu “pṛṣṭhe vraṇo yasya bhavedanuttānaḥ śayīta saḥ| ato'nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe”- iti paṭhati, vyākhyānayati ca- anuttāno'vāṅmukho'dhomukhaḥ śayīta, urasijeṣu vraṇeṣvanyathā uttāna eva śayīteti||36||
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena buddhimān | badhnīyāt kośabandhena prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam ||37||
śākhānāṃ niḥśeṣacchede vidhānāntaramāha- chinnāmityādi| kośabandhena sthagikābandhena| prāptaṃ yuktam| ropaṇamiti śodhanasyāgninaiva kṛtatvāt||37||
candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ | haridrā madhukaṃ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam ||38|| tailamebhirvipakvaṃ tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam |39|
asya ropaṇārthaṃ tailamāha- candanamityādi| payo dugdhaṃ, syāt bhavet, taccaturguṇamānam| nanu saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāsiddhāvaṣṭamagrahaṇaṃ kimartham? ucyate- nātra pāko jaleneṣyate, payasaiva pākaṃ manyate; anye tvaṣṭamagrahaṇenāṣṭāṅgasañjñakamidaṃ tailamiti kathayanti 8||38||-
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayā'mṛtā ||39|| hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā padmakotpale | trayodaśāṅgaṃ trivṛtametadvā payasā'nvitam ||40|| tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu vraṇaropaṇe |41|
asya ropaṇārthaṃ dvitīyaṃ candanāditailamāha- candanamityādi| karkaṭākhyā karkaṭaśṛṅgī| sahe māṣaparṇī mudgaparṇī ca| amṛtā guḍūcī| hareṇavaḥ kalāyāḥ| mṛṇālam uśīram| utpalaṃ nīlotpalam| trivṛtamiti tribhirghṛtavasāmajjabhirvṛtaṃ tailaṃ trivṛtam| etat trayodaśāṅgaṃ tailam| payasā kṣīreṇa caturguṇena pakvam| vāśabdaḥ pūrvoktatailāpekṣayā| ‘māṃsyāhvayā’ ityasya sthāne ‘somāhvayā’ iti kecit paṭhanti; somāhvayā trisandhikā, ‘somalatā’ ityapare| gayī tu majjavarjaṃ trayaḥ snehāstrivṛtamityāha, tanmate trivṛtaṃ payasā vipakvaṃ vraṇaropaṇamiti vyākhyānam||39-40||-
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam ||41|| bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu yat | tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ ||42|| pīḍayet pāṇinā samyak padmapattrāntareṇa tu | tato'sya tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā ||43||
ata ūrdhvamityādi| yadyapi āśayaviṣaye bhinnalakṣaṇaṃ prāguktaṃ, tathā'pi netramapyāśaya eva vyavahartavyamata āha- bhinnaṃ netramityādi| akarmaṇyam avalokanādisvakarmaṇo'sampādakam; anye tu, akarmaṇyamasādhyamāhuḥ| taccābhinnaṃ karmaṇyaṃ ca sādhyaṃ cikitsitavyam| niveśya sthāpayitvā| avyāviddhasiram anākulitasiram; anye tu ‘avyāviddhaśiraṃ’ iti paṭhitvā akuṭilamastakamiti vyākhyānayanti| pāṇinā hastena| padmapatrāṇāmantaratvamūṣmatvavyudāsārthaṃ mārdavārthaṃ ca| tato madhusarpirdānānantaraṃ tarpaṇaṃ pūraṇaṃ kāryam| anena vakṣyamāṇenetyarthaḥ| anye tu ‘anena’ ityasya sthāne ‘ājena’ iti paṭhanti||41-43||
ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca | jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpirvipācayet ||44|| sarvanetrābhighāte tu sarpiretat praśasyate |45|
tadevājaṃ ghṛtamutpādayannāha- ājaṃ ghṛtamityādi| ajāghṛtaṃ madhukādibhiḥ samāṃśaṃ piṣṭvā sarpirgavyaṃ kṣīrapātraṃ kṣīrāḍhakaṃ dattvā vipācayet| nanu cājaghṛtasya kiṃ peṣaṇena? ucyate- yathāsambhavaṃ peṣaṇaṃ kāryam| dravyasamatvamatrābhidhīyate yathā'nyeṣu yogeṣvarkakṣīrādīnāṃ; tataśca pañcadravyāṇi yathā mātrayā'ṣṭau palāni bhavanti tathā mātrāṃ parikalpya ghṛtasya prasthaṃ kṣīrāḍhakamāvāpya vipacedityeṣa śāstravṛddhavyavahāraḥ| anye tu ājaṃ ghṛtaṃ gavyaṃ ca tulyaṃ kṛtvā madhukādikalkena pacet, śeṣaṃ pūrvavat; naivam, vṛddhā āḍhakaśabdena dravadravyasya dviguṇatayā paribhāṣitatvādaṣṭāviṃśatyadhikapalaśataṃ gṛhṇanti| piṣṭvā sarpirvipācayediti sarpiriti ca sarpiṣo dviruccāraṇaṃ niyamārthaṃ; tena, anenaiva ghṛtena tarpaṇaṃ nasyaṃ ca praśastaṃ na tvanyeneti| gayī tu, “ajāghṛtasya prasthaṃ, kṣīrasya punarāḍhakaṃ, madhukādīni catvāri dvipalikānyaṣṭapalatvena ghṛtasya pādikāni” ityāha||44||-
udarānmedaso vartirnirgatā yasya dehinaḥ ||45|| kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa sūtravit | agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam ||46|| baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe'nne sarpiṣaḥ pānamiṣyate | snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate ||47|| śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā | citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam ||48|| āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo vā'cchidyamānayā | medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tacca yojayet ||49||
udarabhedacikitsitamāha- udarādityādi| kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ ‘tāṃ vartim’ iti śeṣaḥ; kaṣāyāḥ sarjakārjunādayaḥ, teṣāṃ bhasma kṣāraḥ 9, mṛt kṛṣṇamṛt, kīrṇāṃ guṇḍitām 10; anye tu ‘kaṣāyacūrṇamṛtkīrṇām’ iti paṭhanti| baddhveti mūlamiti 11 śeṣaḥ| sūtravit śāstravit| agnitaptena śastreṇa chindyāt, anyathā ataptaśastracchedane pākabhayaṃ syāt| sā punaḥ kṣataṃ yadā praveśyamānā na praviśati praviṣṭā vā nāvatiṣṭhate tadā tasyāśchedaḥ| citrā eraṇḍaḥ, dantītyanye| kalpanā ceyaṃ- kṣīrasya yaṣṭimadhukvathitasya saśarkarairaṇḍatailaprakṣepasya pānamityeko yogaḥ, śvadaṃṣṭrākvathitaṃ kṣīraṃ salākṣācitrātilatailaprakṣepaṃ pīyata iti dvitīyo yogaḥ| vāśabdāt kecidekameva yogamāmananti, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇe'nne ghṛtaṃ pibet| kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam|| rugdāhajit sayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ” (a. saṃ. u. 31) iti| kṣīrapākavidhirayaṃ- “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ”- iti| pratidinaṃ kṣīracatuṣpalaṃ peyaṃ, śarkarairaṇḍatailaṃ tu pratyekaṃ kārṣikam; evaṃ dvitīyayoge'pi| rujādāhavināśanamiti payaḥ- pānamiti sambandhaḥ| medovarteracchede phalamāha- āṭopa ityādi| acchidyamānayā akṛttamānayā| medogranthau tu yattailamiti “dvikarañja” (ci. 18) ityādikam||45-49||
tvaco'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā | koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāduktānupadravān ||50||
medovartipratyāsattyā jaṭharagataśalyalakṣaṇamāha- tvaco'tītyetyādi| tvaco'tītya tvaco'tikramya, tvacaḥ sapta; sirādīni sirāmāṃsasnāyusandhyasthīni| sirācchedaliṅgaṃ tu “surendragopapratimaṃ” (sū. 25) ityādi pūrvamuktam| pratiṣṭhitam avasthitam| uktānupadravāniti praṇaṣṭaśalyavijñānīye “koṣṭhagate tvāṭopānāhavidradhyādīn” (sū. 26) iti||50||
tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam | śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet ||51||
koṣṭhagataśalyasyāsādhyasya lakṣaṇamāha- tatrāntarlohitamityādi| antarlohitaṃ koṣṭhamadhyapatitarudhiramityarthaḥ| pāṇḍuṃ śvetam| śītapādakarānanaṃ śītacaraṇahastamukham| ānaddhaṃ svamārgādapravartamānadoṣamalam| evaṃvidhaṃ śalyavantaṃ pumāṃsaṃ vivarjayet pariharedityarthaḥ||51||
āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate | pakvāśayasthe deyaṃ ca virecanamasaṃśayam ||52|| āsthāpanaṃ ca niḥsnehaṃ kāryamuṣṇairviśodhanaiḥ | yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca ||53|| bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām | atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk ||54||
sādhyasya cikitsitamāha- āmāśayasthe ityādi| pakvāśayasthe pittāśayasthe ityarthaḥ| vātāśayasthe punarāsthāpanameva; āsthāpanaṃ nirūhaḥ| uṣṇairviśodhanairgomūtrādibhirāsthāpanaṃ kāryamiti sambandhaḥ| viśuddhasya raktānulomanamannamāha- yavakoletyādi| aniḥsrutaraktasya 12 cikitsāmabhidhāyātiniḥsrutaraktasya cikitsāṃ nirdiśannāha- atiniḥsrutetyādi| pibedasṛgiti jīvitānubandhanārtham||52-54||
svamārgapratipannāstu yasya viṇmūtramārutāḥ | vyupadravaḥ sa bhinne'pi koṣṭhe jīvati mānavaḥ ||55||
bhinnakoṣṭhasya sādhyasya lakṣaṇamāha- svamārgetyādi| vyupadravaḥ vigatā upadravā yasya saḥ, upadravā jvarādhmānādayaḥ||55||
abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet | pipīlikāśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu ||56|| prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃśubhiḥ | praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||57|| praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplutam | aṅgulyā'bhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi ||58|| hastapādeṣu 13 saṅgṛhya samutthāpya 14 mahābalāḥ | bhavatyantaḥpraveśastu yathā nirdhunuyustathā ||59|| tathā'ntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca | vraṇālpatvādbahutvādvā duṣpraveśaṃ bhavettu yat ||60|| tadāpāṭya pramāṇena bhiṣagantraṃ praveśayet | yathāsthānaṃ niviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyedatandritaḥ ||61|| sthānādapetamādatte prāṇān gupitameva vā | veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet ||62|| ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca citrātailasamanvitam | mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥpravṛttaye ||63|| tatastailamidaṃ kuryādropaṇārthaṃ cikitsakaḥ | tvaco'śvakarṇadhavayormocakīmeṣaśṛṅgayoḥ ||64|| śallakyarjunayoścāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṃ tathā | balāmūlāni cāhṛtya tailametairvipācayet ||65|| vraṇaṃ saṃropayettena varṣamātraṃ yateta ca |66|
idānīṃ koṣṭhagatāntrabhedamāha- abhinnetyādi| nānyatheti yathaiva sthitāni tathaiva praveśyāni tenaiva prakāreṇetyarthaḥ| apare tvanyathā vyākhyānayanti, yathā- abhinnādanyathā aparaprakāraṃ bhinnamantraṃ praveśyaṃ na bhavet; tathāca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nahyato'nyathā” (a. saṃ. u. 32)- iti| bhinnamapi matāntareṇa praveśyamiti nirdiśannāha- pipīlikāśirograstamityādi| tadapi bhinnamapi, antraṃ praveśyamiti sambandhaḥ| pipīlikāśirograstamityanena pipīlikāvadanasandaṃśasaṃhite antre tāsāṃ kabandhacchedaḥ kārya iti vyākhyānayanti 15| gayī tu ‘alāṅgulaśirograstam’ iti paṭhati; tatra alāṅgulaḥ sthūlapipīlikaḥ| prakṣālyetyādi| payasā kṣīreṇa, digdhaṃ guṇḍitaṃ, āvṛtamityarthaḥ 16| pāṃśuḥ dhūliḥ| kṛttanakhaḥ chinnanakhaḥ| praviṣṭe'ntre svasthānanayanārthamantrasyopāyatrayamāha- aṅgulyetyādi| abhimṛśet spṛśet| udvejayet trāsayet| samutthāpya 17 ūrdhvaṃ nītvā antrabhedavantaṃ puruṣaṃ mahābalāḥ puruṣāstathā nirdhunuyuryathā'ntrasyāntaḥpraveśo bhavatīti sambandhaḥ; nirdhunuyuḥ āloḍayeyurityarthaḥ 18| ebhiḥ prayogaiḥ kiṃ bhavatītyāha- tathā'ntrāṇītyādi| (antrāṇi yathā'ntaḥ viśanti tathā) svāṃ kalāṃ pīḍayanti svakīyā kalā pañcamī maladharā tāṃ pīḍayanti svasthānaṃ nirviśantītyarthaḥ| duḥpraveśasya cikitsāmāha- vraṇālpatvādityādi| vraṇālpatvāt vraṇasūkṣmatvāt, bahutvād vraṇasya bahulatvāt, tatra vipulatve sati sa vraṇaḥ sīvyaḥ| kecidbahutvādityantraviśeṣaṇamaṅgīkṛtya vraṇasūkṣmatve antrabahutve cobhayatrāpi pāṭanapūrvaṃ praveśaṃ manyante; tacca pāṭanaṃ yāvatā'ntraṃ praviśati tāvat kāryam| atandritaḥ analasaḥ| svasthāne'niviṣṭaṃ vyākulitaṃ cāntraṃ kiṃ karotītyāha- sthānādapetamityādi| apetam apagatam| prāṇānādatte gṛhṇāti mārayatītyarthaḥ| gupitaṃ vyākulitaṃ parasparamatikrāntamityarthaḥ| ataḥ paraṃ kriyāvidhiḥ- veṣṭayitvetyādi| madhughṛtābhyaktaṃ paṭṭaveṣṭitaṃ ghṛtena koṣṇena siñcet| citrātailasamanvitamiti citrātailam eraṇḍatailaṃ, tatphalaṃ purīṣamārdavaṃ vātānulomanaṃ ca| idaṃ vakṣyamāṇam| tvaco'śvakarṇetyādi| aśvakarṇaḥ pūrvadeśaprasiddho'śvatthasadṛśaḥ; mocakī śālmalī, meṣaśṛṅgaṃ karkaṭaśṛṅgaṃ, putrañjīvakabheda ityanye, kṣīriṇyo nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ, eṣāṃ tvagbhirbalāmūlaiśca tailapādena kalkīkṛtairjalaṃ dattvā caturguṇaṃ tailaprasthaṃ pācayediti jejjaṭaḥ; gayī tu “eṣāṃ dravyāṇāmāḍhakaṃ salilāḍhakaiścaturbhiḥ kvathitamāḍhakaśeṣaṃ, tena kaṣāyeṇāśvakarṇāditvakpādakalkaṃ tailaprasthaṃ pācayet” ityāha| varṣamātraṃ yateteti maithunavyāyāmādi pariharan yatnaṃ kurvītetyarthaḥ||56-65||
pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī ||66|| praveśya tunnasevanyā muṣkau sīvyettataḥ param | kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭyāmāveśya 19 yantrakam ||67|| na kuryāt snehasekaṃ ca tena klidyati hi vraṇaḥ | kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ ||68|| śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta ropaṇam |69|
muṣkabhedacikitsitamāha- pādau nirastamuṣkasyetyādi| pādāvakṣiṇī ca jalena prokṣya siktvetyarthaḥ; ‘muṣkaphale’ ityadhyāhāraḥ| muṣkau aṇḍakoṣau, tunnasevanyā sevanīviśeṣeṇa, sīvyet| gophaṇikā kaupīnaṃ kacchoṭaka ityarthaḥ| kaṭyāmāveśya yantrakamityādi| paṭṭayantramāveśya, calanabhayādityarthaḥ| kālānusāryetyādi| kālānusāryā tagaraṃ, śilā manaḥśilā||66-68||-
śiraso'pahṛte śalye bālavartiṃ niveśayet ||69|| bālavartyāmadattāyāṃ mastuluṅgaṃ vraṇāt sravet | hanyādenaṃ tato vāyustasmādevamupācaret ||70|| vraṇe rohati caikaikaṃ śanairbālamapakṣipet |71|
ataḥ paraṃ viddhacikitsārambhaḥ, tatra prāgevottamāṅge viddhacikitsitamāha- śirasa ityādi| apahṛte karṣite| bālavartimiti keśaracitavartiṃ vraṇamukhapidhānārthaṃ niveśayet niravaśeṣeṇa praveśayet| bālavartyadāne doṣamāha- bālavartyāmityādi| mastuluṅgamiti śiraso balādhānaṃ styānaghṛtākāraṃ mastuluṅgamucyate| enam āturam| tato mastuluṅgasravaṇāt| evamiti pūrvoktaprakāreṇa| upācaret cikitsāṃ kuryāt| apakṣipet karṣet||69-70||-
gātrādapahṛte'nyasmāt snehavartiṃ praveśayet ||71|| kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣate hitaḥ |72|
sāmānyaśarīrāvayavasya cikitsāmāha- gātrādapahṛte ityādi| gātrāditi sphuṭam| anyasmād gātrādavayavāt, apahṛte ‘śalye’ iti śeṣaḥ| snehāktā paṭṭavartiḥ snehavartiḥ; sneho'tra tailam, upariṣṭāccakratailopadeśāt| praveśayediti apahṛtaśalye gātra iti vibhaktivipariṇāmena sambandhaḥ| tasminnapi gātre pākabhayānniḥśoṇite kṛte, vidhiḥ sadyaḥkṣate hita iti sadyaḥkṣataviṣaye yo vidhiḥ so'trāpi hito madhughṛtādiḥ sandhānārtham||71||-
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān ||72|| kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena tarpayet |73|
viṣayaviśeṣeṇa viddhacikitsitamāha- dūrāvagāḍhā ityādi| dūrāvagāḍhā dūrānupraviṣṭā ityarthaḥ| sūkṣmeṇa netreṇeti| netreṇa vraṇaprakṣālanayantreṇa, taccāṣṭāṅgulaṃ mudgatulyasrotaḥ| cakrataileneti tilatailapīḍanopakaraṇakāṣṭhebhyo'ṇutailanyāyena gṛhītaṃ tailaṃ cakratailaṃ, sadyaḥpīḍanoddhṛtamātraṃ vā| tarpayet pūrayet||72||-
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca ||73|| viḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ sakarañjikām | saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam ||74||
samaṅgāmityādi| samaṅgā 20 mañjiṣṭhā, rajanī haridrā, padmā bhārgī, trivargaḥ triphalā, pathyā harītakī, trivargagrahaṇenaiva pathyāyāṃ labdhāyāṃ punaḥ pathyāgrahaṇaṃ bhāgadvayaprakṣepārthaṃ; (yathā 21 puṣyānuge madhukasya dviḥ pāṭhaḥ) yaduktaṃ- “ghṛte taile ca yoge ca yaddravyaṃ punarucyate| tajjñātavyamihācāryairbhāgato dviguṇaṃ bhavet”- iti| karañjikā naktamālaphalamityarthaḥ| kāle iti adoṣopaplavakāle vraṇasaṃrohaṇakāle ityarthaḥ||73-74||
tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam | haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ ||75|| pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam |76|
aparamapi ropaṇatailamāha- tālīśamityādi| hareṇu reṇukānāma gandhadravyam||75||-
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ ||76||
kṣatapiccitayościkitsitamāha- kṣate kṣatavidhirityādi| kṣate iti “nāticchinnaṃ nātibhinnaṃ” ityādinā paribhāṣite, kṣatavidhiḥ sāmānyakṣatavidhiḥ kṣaudraghṛtatailābhyaṅgādirityarthaḥ| piccite bhagnavadvidhiḥ bhagnābhihito bandhasekarūkṣabhojanādiḥ (atra 22 pāṭhāttu bandhādicikitsitasamāveśaḥ)||76||
ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇairupacaredvraṇam |77|
ghṛṣṭacikitsitamāha- ghṛṣṭe ityādi| rujo nigṛhya madhukaśītādibhirnigṛhya 23 nirvāpya, gayī tu madhughṛtasekādinā 24 nirvāpyeti vyākhyāti| cūrṇaiḥ śālasarjārjunādīnām||77|-
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatameva ca ||77|| vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanam | ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā ||78||
idānīṃ sadyovraṇaprasaṅgena viśliṣṭādidehasya sadyaḥkṣatavraṇasāmānyena cikitsāṃ nirdiśannāha- viśliṣṭadehamityādi| viśliṣṭadehamiti namanākarṣaṇārohaṇapatanavadhasāhasādibhiḥ 25 svasthānacyutāvayavadehaṃ, patitaṃ vṛkṣādibhyaḥ, mathitaṃ balīyasā viloḍitaṃ, hataṃ vegavatā dravyeṇa daṇḍamuṣṭyādibhirvā| vāsayet sthāpayet| droṇī dāruracitā nausadṛśī| ayamevetyādi| kṣīṇe adhvādikṣīṇe| marmahata iti| marmāṇi hṛdayādīni||77-78||
ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā | tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ śarīrartūnavekṣya hi ||79||
idānīṃ viṣayaviśeṣoktasyāpi 26 tailasya sadyovraṇeṣu niṣedhamanuktasyāpi ghṛtasya vidhiṃ darśayannāha- ropaṇe ityādi| vātakaphaprakṛtikaṃ śarīraṃ kālaṃ śiśirādikamapekṣya tailaṃ prayojyaṃ, raktapittaprakṛtikaṃ śarīraṃ kālaṃ śaradādikaṃ punaravekṣya ghṛtaṃ prayojyamiti||79||
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau | sadyovraṇeṣu deyāni tāni vaidyena jānatā ||80||
atha saṅkṣepārthaṃ ghṛtānyanyātideśena nirdiśannāha- ghṛtānītyādi| tānīti “prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ” (ci. 16) ityādīni||80||
sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet | sarpiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ ||81||
atha yasyāmavasthāyāṃ ghṛtatailapariṣekāḥ kāryāstāṃ nirdiśannāha- sadya ityādi| sarpiṣā nātiśīteneti pittaraktaprakṛtike śarīre kāle ca śaradādike pariṣekaḥ; balātailena vātakaphaprakṛtau dehe kāle ca śīte iti||81||
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ suvarcalām | padmakaṃ rodhramadhukaṃ viḍaṅgāni hareṇukām ||82|| tālīśapatraṃ naladaṃ candanaṃ padmakeśaram | mañjiṣṭhośīralākṣāśca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān ||83|| priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni phalāni ca | yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhirvipācayet ||84|| sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu ropaṇam |85|
sāmānyena sarvavraṇānāmaduṣṭānāṃ ropaṇārthaṃ tailamāha- samaṅgāmityādi| samaṅgā mañjiṣṭhā 27| padmā bhārgī| suvarcalā sūryabhaktā| hareṇukā reṇukā| taruṇāni āmāni||82-84||
kaṣāyamadhurāḥśītāḥ kriyāḥ snigdhāśca yojayet ||85|| sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret |86|
atha kiyantaṃ kālaṃ sadyovraṇakriyetyāha- kaṣāyetyādi| pūrvoktaṃ dvivraṇīyoktam| amuṃ ślokaṃ jejjaṭācāryo'nārṣamāha; gayī tvārṣam, ityasmābhirapyaṅgīkṛtaḥ||85||-
duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam ||86|| viśoṣaṇaṃ tathā''hāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇam | kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam ||87|| tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ śodhanamiṣyate | kṣārakalpena 28 vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitam ||88||
sarveṣāmaduṣṭānāṃ ropaṇamuktaṃ, duṣṭānāṃ kiṃ vidhānamiti tadāha- duṣṭavraṇeṣvityādi| ūrdhvaṃ śodhanaṃ vamanaśirovirecane, adhaḥśodhanaṃ virecanāsthāpanaṃ, viśoṣaṇaṃ laṅghanam| āhāro'pi viśoṣaṇa eva tiktakaṭukaṣāyādiḥ| tatrordhvanābhijeṣu kaphajeṣu vamanaṃ, pittajeṣu pittāśayajeṣu ca virecanaṃ, vātāśayādhaḥkāyajeṣu malena mārgāvaraṇaduṣṭasamīraṇadūṣiteṣu punarāsthāpanaṃ, śirasijeṣu tu kaphajeṣu śirovirecanam| rājavṛkṣādāviti āragvadhādāvityarthaḥ| tayoreva gaṇayoḥ kaṣāyeṇa pādakalkaṃ tailaṃ śodhanaṃ sādhyate| kṣārakalpena veti kṣāraprasthamudakaprasthaiḥ ṣaḍbhirekaviṃśativārān srāvitaṃ tasmiṃstailaprasthāccaturguṇe kṣārodake tailaṃ pācayet; atra tu ‘kṣāradravyāṇyeva kalkāni’ ityeke, ‘akalkamevaitattailam’ ityanye| kṣāradravyeṣu muṣkakapalāśādiṣu||86-88||
dravantī cirabilvaśca dantī citrakameva ca | pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ tutthameva ca ||89|| trivṛttejovatī nīlī haridre saindhavaṃ tilāḥ | bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā ||90|| naipālī jālinī caiva madayantī mṛgādanī | sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ ||91|| yathopapatti kartavyaṃ tailametaistu śodhanam | ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā ||92||
idānīṃ sarvaduṣṭavraṇānāṃ tailaghṛtayogitayā vraṇakalkadravyayogidravyaṃ nirdiśannāha- dravantītyādi| dravantī cīritapatrā| dantī cirabilvo vṛkṣakarañjakaḥ| dantī udumbaraparṇī| pṛthvīkā sthūlajīrakaḥ, eletyanye, hiṅgupatriketyapare| tejovatī kākamardanikā, nīli nilāñjanikā śāradā| bhūmikadambo muṇḍitikā| suvahā godhāpadī| śukākhyā carmakāravaṭaḥ| lāṅgalāhvayā kalihārikā| naipālī manaḥśilā| jālinī kośātakī| madayantī mendikā nakharañjanī| mṛgādanī indravāruṇī| sudhā sehuṇḍaḥ| mūrvā corasnāyuḥ| kīṭāriḥ viḍaṅgaḥ, kīṭamāriṇītyanye; karañjikā naktamālaphalam| yathopapatti yathālābham| prāptamiti yuktaṃ pūrvoktaśarīrakālādyapekṣayā| kalkā iti ‘prāptā’ iti śeṣaḥ| tailaṃ prāptameṣu “utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṃstathā” (ci. 1) ityādiṣu, ghṛtaṃ punareṣu prāptaṃ “pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān” (ci. 1) ityādiṣu, kalkāḥ punareṣu yuktāḥ “pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃśca” (ci. 1) ityādiṣu||89-92||
saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike | trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilairyutaḥ ||93|| kaphaje tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ | duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo mehakuṣṭhavraṇeṣvapi 29||94||
atha vātādibhedena kalkānāha- saindhavamityādi||93-94||
ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ | nātaḥ śakyaṃ paraṃ vaktumapi niścitavādibhiḥ ||95||
idānīṃ chinnādiṣaṭke kasyacidvipratipattiṃ nirākurvannāha- ṣaḍvidha ityādi| ataḥ ṣaḍvidhatvāt paraṃ saptavidhatvādi; niyamena vaktuṃ śīlairapi vaktuṃ na śakyamityarthaḥ||95||
upasargairnipātaiśca tattu paṇḍitamāninaḥ | kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā mānagarvitāḥ ||96|| bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate | viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam ||97||
upasargairityādi- upasargāḥ praparādayaḥ, nipātāścādayaḥ, taiḥ saṃyojya bhāṣante; yathā- samyak chinnaṃ sañchinnaṃ, paritaḥ chinnaṃ paricchinnam, alpaṃ hi chinnamācchinnamiti; nipātairyathā- atikramya cchinnamaticchinnaṃ, pūjitaṃ chinnaṃ succhinnam, alpaṃ chinnamīṣacchinnamiti| taditi chinnādiṣaṭkam| tathā'pi ṣaṭkameveti dṛṣṭāntena darśayannāha- bahu tadbhāṣitamityādi| teṣāṃ vādinām| tat pūrvoktaṃ bahubhāṣitam, eṣu ṣaṭsu cchinnādiṣu, avatiṣṭhate antarbhavatītyarthaḥ| viśeṣā iva sāmānye iti yathaiva hi karmasāmānye namanonnamanaprasāraṇākuñcanādīnāṃ karmaviśeṣāṇāmavarodhaḥ, tathā chedasāmānye sarveṣāmeva sañcchinnaparicchinnāticchinnādīnāṃ chedaviśeṣāṇāmavarodhaḥ, evaṃ śeṣeṣvapi pañcasu| ṣaṭkaṃ tu iti tuśabdo'vadhāraṇe, tena ṣaṭkamevetyarthaḥ||96-97||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sadyovraṇacikitsitaṃ nāma dvitiyo'dhyāyaḥ ||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsitasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ||2||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘viśvāmitrātmajamṛṣiṃ śiṣyaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘śarāvavannimnamadhyāḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘āgantuvraṇākṛtijñānaphalamāha’ iti pā. ↩
- 4 ‘anekākṛtiḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘hato yaḥ sravate taddhi’ iti pā. ↩
- 6 ‘chardayatyapi’ iti pā. ↩
- 7 ‘uttuṇḍitum uttānitatvaṅmāṃsamīṣaddaṣṭamukhaṃ vā’ iti pā. ↩
- 8 ‘bodhayati’ iti pā. ↩
- 9 ‘rakṣā’ iti pā. ↩
- 10 asyāgre kvacitpustake ‘kharaṇṭikāmityarthaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 11 ‘mūle samaṃ’ iti vākyaśeṣaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘atisañcitaraktasya’ iti pā. ↩
- 13 ‘hastapāde tu’ iti pā. ↩
- 14 ‘samutkṣipya’ iti pā. ↩
- 15 ‘bodhayati’ iti pā. ↩
- 16 ‘kharaṇṭitamityarthaḥ’ iti pā. ↩
- 17 ‘samutkṣipya’ iti pā. ↩
- 18 ‘āndolayeyuḥ’ iti pā. ↩
- 19 ‘kaṭyāmāveṣṭya’ iti pā. ↩
- 20 ‘sparśarodanikā lajjāulī’ iti loke, ‘varāhakrāntetyapare’ iti pā. ↩
- 21 ayaṃ pāṭho mudritapustake nopalabhyate ↩
- 22 ayaṃ pāṭho mudritapustake nopalabhyate ↩
- 23 ‘madhumadhuraśītādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 24 ‘vihitaghṛtasekādinā’ iti pā. ↩
- 25 ‘tulābhramaṇākarṣaṇabhārodvahanayānapatanavadhasāhasādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 26 ‘idānīmuktasyāpi’ iti pā. ↩
- 27 ‘sparśarodanikā’ iti pā. ↩
- 28 ‘kṣārakalkena’ iti pā. ↩
- 29 ‘mehikuṣṭhivraṇeṣu’ iti pā. ↩