2. sadyovraṇacikitsitam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2||
dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ | viśvāmitrasutaṃ 1 śiṣyamṛṣiṃ suśrutamanvaśāt ||3||
gurupūrvakramaṃ nirdiśannāha- dhanvantarirityādi| dharmabhṛtāmanyeṣāmapi rājarṣīṇāṃ madhye variṣṭhaḥ pradhānatamaḥ| vāgviśārada iti arthavatīṃ salakṣaṇāṃ hṛdayagrāhiṇīmapunaruktāṃ vācaṃ vadatīti vāgviśāradaḥ| anvaśāt śikṣitavān||3||
nānādhārāmukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ | nānārūpā vraṇā ye syusteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||4||
vraṇākṛtimātre viśeṣahetuṃ nirdiśannāha- nānādhārāmukhairityādi| nānāsthānāni dehasthānāni, teṣu nipātitairnikṣiptairityarthaḥ| anena ślokena nānāprakāraśastradhārā, nānāprakāraśastramukhāni, nānāprakāradehasthānāni ceti trīṇi vraṇākṛtikāraṇānyuktāni||4||
āyatāścaturasrāśca tryasrā maṇḍalinastathā | ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilāstathā ||5|| śarāvanimnamadhyāśca 2 yavamadhyāstathā'pare | evamprakārākṛtayo bhavantyāgantavo vraṇāḥ ||6|| doṣajā vā svayaṃ bhinnā, na tu vaidyanimittajāḥ |7|
idānīṃ vraṇākṛtimāha- āyatā ityādi| caturasrāścatuṣkoṇāḥ| tryasrāstrikoṇāḥ| maṇḍalino vartulāḥ| viśālā vistīrṇāḥ| kuṭilā vakrāḥ| svayaṃ bhinnāḥ svayaṃ pakvabhinnā ityarthaḥ| na tu vaidyanimittajāḥ teṣāmāyataviśālasamapravibhaktalakṣaṇā ākṛtayo vraṇaguṇatvenaivoktāḥ, yatastā ākṛtīrbhiṣajaḥ pradeśaviśeṣa eva kurvanti||5-6||-
bhiṣagvraṇākṛtijño hi na mohamadhigacchati ||7|| bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣvapi |8|
vraṇākṛtijñānaphalamāha 3 - bhiṣagvraṇākṛtijña ityādi| durdarśarūpeṣu gośṛṅgavadudgatamāṃsaprarohādiṣu||7||-
anantākṛtirāgantuḥ 4 sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||8|| samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ |9|
āgantuvraṇākṛtimāha- anekākṛtirityādi||8||-
chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca ||9|| ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam |10|
tadeva ṣaḍvidhatvamāha- chinnamityādi| chinnaṃ bhinnaṃ ca sadhāreṇa śastreṇa, viddhaṃ punaraṇumukhena śastreṇa, kṣatādīni tu pāṣāṇalaguḍādibhirapi syuḥ||9||-
tiraścīna ṛjurvā'pi yo vraṇaścāyato bhavet ||10|| gātrasya pātanaṃ cāpi chinnamityupadiśyate |11|
teṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha- tiraścīna ityādi| tiraścīnaḥ tiryagvyavasthita ityarthaḥ; ṛjuravakraḥ; anayordvayorapi āyata iti viśeṣaṇam| gātrapātanaṃ śastrādiprahāreṇa hastādipātanaṃ, cakārādapātanaṃ ca kiñcicchinnamātram||10||-
kuntaśaktyṛṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhirāśayaḥ ||11|| hataḥ 5 kiñcit sravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate |12|
bhinnamāha- kuntetyādi| śaktistrimukhī, ṛṣṭiḥ śarbalā, viṣāṇaṃ śṛṅgam; agraśabdaḥ kuntādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate| āśaya āmādisthānam| kiñcit sravediti kimapyanirdiṣṭamityarthaḥ| tatrodaraṃ yakṛt plīhā ca raktaṃ, bastirmūtraṃ, purīṣāśayaḥ purīṣamiti||11||-
sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca ||12|| hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate |13|
ke punarāśayā ityāha- sthānānyāmāgnipakvānāmityādi| sthānaśabda āmādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate||12||-
tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate ||13|| mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati | mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca ||14|| viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo'kṣiraktatā | lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca ||15|| hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi... |16|
tasminnityādi| tasmin koṣṭhe ityarthaḥ| raktapūrṇa iti sarvatraiva raktasya vidyamānatvāt| atrādho nābhe raktaṃ gudamūtramārgābhyāṃ pravartate, nābherūrdhvaṃ mukhaghrāṇābhyāmiti| abhaktacchando bhojanānabhilāṣaḥ| viḍādisaṅgaḥ purīṣādinirodhaḥ| svedāsrāvaḥ svedasrutiḥ| lohagandhitvaṃ lohagandhibhāvo mukhasya||13-15||-
... viśeṣaṃ cātra me śṛṇu | āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ chardayet 6 punaḥ ||16|| ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam | pakvāśayagate cāpi rujo gauravameva ca ||17|| śītatā cāpyadho nābheḥ khebhyo raktasya cāgamaḥ |18|
viśeṣamityādi| pakvāśayagate pakvāśayasthe, ‘rudhire’ iti śeṣaḥ| khebhyaḥ srotobhyaḥ||16-17||-
abhinne'pyāśaye'ntrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmairantrapūraṇam ||18|| pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam |19|
abhinne ityādi| kathamabhinne'pyantrāśaye raktenāntrapūraṇaṃ yujyata ityāha- pihitāsya ityādi| yathā pihitāsye ācchāditamukhe ghaṭe sūkṣmaiḥ khai randhrairudakapūraṇaṃ lakṣyata ityarthaḥ| tasya cāntrāśayasya, gauravaṃ ‘bhavati’ iti śeṣaḥ||18||-
sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā ||19|| uttuṇḍitaṃ 7 nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet |20|
viddhalakṣaṇamāha- sūkṣmāsyetyādi| āśayādvineti āśayam āmādisthānam| uttuṇḍitam unnamitamukhaṃ, nirgataṃ nirgataśalyam||19||-
nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam ||20|| viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhinirdiśet |21|
kṣatalakṣaṇamāha- nāticchinnamityādi| nāticchinnaṃ nātyarthadvidhābhūtam| nātibhinnaṃ nātyarthavidīrṇam| ubhayoriti cchinnabhinnayorityarthaḥ| viṣamaṃ vraṇamiti vraṇasya vaiṣamyaṃ nimnonnatatvaṃ, na tu kṛcchrasādhyatvam||20||-
prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam ||21|| sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam |22|
piccitalakṣaṇamāha- prahāretyādi| prahāro mudgarādyabhighātaḥ, pīḍanaṃ kapāṭādiyantreṇa| pṛthutāṃ vistīrṇatāṃ gatamiti| sāsthi asthiyuktam| majjaraktapariplutamiti majjaraktābhivyāptamityarthaḥ||21||-
vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṅgharṣādanyathā'pi vā ||22|| uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamityupadiśyate |23|
ghṛṣṭalakṣaṇamāha- vigatatvagityādi| vigatatvak tvagrahitam| saṅgharṣād dravyāntareṇa saṅgharṣaṇāt| anyathā anyena prakāreṇetyarthaḥ| ‘anyathā'pi vā’ ityasya sthāne kecit ‘anyajādapi’ iti paṭhanti, tatrānyajāt saṅgharṣāt dravyāntarajāt saṅgharṣaṇādityarthaḥ| uṣā dāhaviśeṣaḥ||22||-
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vā'sṛgatisravet ||23|| raktakṣayādrujastatra karoti pavano bhṛśam | snehapānaṃ hitaṃ tatra tatseko vihitastathā ||24|| veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam | dhānyasvedāṃśca kurvīta snigdhānyālepanāni ca ||25|| vātaghnauṣadhasiddhaiśca snehairbastirvidhīyate |26|
lakṣaṇaiḥ ṣaṅvidhaṃ sadyovraṇaṃ nirdiśyedānīṃ caturṣu chinnādiṣu cikitsāmāha- chinne ityādi| tatseko vihita iti koṣṇasnehaseka ityarthaḥ| veśavārairnirasthisvinnasnigdhapiṣṭamāṃsaiḥ| kṛśarā tilataṇḍumāṣakṛtā yavāgūḥ| upanāhanaṃ bandhanam| dhānyasvedānityādi dhānyasvedo māṣādikoṣṇadhānyasveda ityeke; anye tu dhānyaṃ dhānyāmlam, amlaśabdottarapadalopena| ālepanaśabdo lepane| snehapānamūrdhvanābhijeṣu vraṇeṣu, nābheradhogateṣu bastiriti||23-25||-
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitam ||26|| agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaśca jāyate | tatroṣmaṇo nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ ||27|| śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ |28|
idānīṃ piccitaghṛṣṭayorasrutaśoṇitatvena samānadharmaṇorekameva cikitsitamāha- piccita ityādi| agacchati asravati sati| tasmin rudhire| bhṛśam atyartham| anye tu ‘śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ’- ityasya sthāne ‘śītamālepanaṃ sekaḥ śuddhī raktavimokṣaṇam’ iti paṭhanti| śuddhirvamanādiḥ; tatrordhvanābhijeṣu vamanaṃ, dāhottare madhyakāyaje recanam, adhonābhijeṣu punarāsthāpanaṃ, styānarakteṣu raktamokṣaṇam||26-27||-
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ ||28|| jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam |29|
uktamevopasaṃharannāha- ṣaṭsveteṣvityādi| samarpitaṃ samyagarpitam| jñeyaṃ jñātavyam||28||-
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam ||29|| ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ | tān sīvyedvidhinoktena badhnīyādgāḍhameva ca ||30||
atha mūrdhādyavayavāśrayaṃ cikitsāviśeṣamāha- ata ūrdhvamityādi| vivṛtā vyāttamukhāḥ| śiraḥpārśvāvalambino mastakapārśvāvalambanaśīlāḥ, anye tu śiro'valambinastathā pārśvāvalambinaścetyevaṃ vyākhyānayanti| vidhinoktena ṛjugranthisevanādinā sīvyedityarthaḥ||29-30||
karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā yathāsthitam | sīvyedyathoktaṃ tailena srotaścābhipratarpayet ||31|| kṛkāṭikānte chinne tu gacchatyapi samīraṇe | samyaṅniveśya badhnīyāt sīvyeccāpi nirantaram ||32|| ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu kārayet | uttāno'nnaṃ samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ ||33||
karṇamityādi| sthānādapahṛtaṃ niḥśeṣataśchinnam| tailena vātaghnauṣadhasiddhena| kṛkāṭikānte grīvāyāḥ paścāt kṛkāṭikāparyante| gacchatyapi samīraṇe iti vāte nirvahatyapi sīvyedityarthaḥ, ‘asādhyā vāyunirvāhiṇa’ (sū. 23) ityasyāyamapavādaḥ| samyaṅniveśya yathāsthānaṃ sthāpayitvā| uttāno'nnaṃ samaśnīyāditi tathaiva kṛkāṭikāyāḥ susthitatvāt; annamityupalakṣaṇaṃ, tena śayanamūtrapurīṣotsargādi cottānasyaiveti| śayīta ca suyantrita iti yathā kṛkāṭikā sthirā bhavati||31-33||
śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam | sīvyet samyaṅniveśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ ||34|| baddhvā vellitakenāśu tatastailena secayet | carmaṇā gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito bhavet ||35||
śākhāsu patitānityādi| śākhāsu catasṛṣu| samyaṅniveśyetyādi āśu sandhyasthīni samyaṅniveśya yathāsthānaṃ sthāpayitvā sīvyet| anupūrvaśa iti anuśabdaḥ sadṛśārthaḥ; tena pūrvasadṛśena| vellitakeneti ‘bandhena’ iti śeṣaḥ||34-35||
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaveduttānaṃ śāyayettu tam | ato'nyathā corasije śāyayet puruṣaṃ vraṇe ||36||
pṛṣṭhe ityādi| uttānaṃ śāyayediti doṣasrutyartham, anyathā'nirgacchan antaravasthito doṣa utsaṅgaṃ kṛtvā vikaroti; anyatheti adhomukhamityarthaḥ| uktaṃ ca- “urovraṇī uttānaśayyāṃ pariharet, pṛṣṭhavraṇī tu stanoro'vaṣṭabhya, doṣastvanyathā na prasicyate, anirgacchan vikārānutpādayati”- iti jejjaṭaḥ| gayī tu “pṛṣṭhe vraṇo yasya bhavedanuttānaḥ śayīta saḥ| ato'nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe”- iti paṭhati, vyākhyānayati ca- anuttāno'vāṅmukho'dhomukhaḥ śayīta, urasijeṣu vraṇeṣvanyathā uttāna eva śayīteti||36||
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena buddhimān | badhnīyāt kośabandhena prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam ||37||
śākhānāṃ niḥśeṣacchede vidhānāntaramāha- chinnāmityādi| kośabandhena sthagikābandhena| prāptaṃ yuktam| ropaṇamiti śodhanasyāgninaiva kṛtatvāt||37||
candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ | haridrā madhukaṃ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam ||38|| tailamebhirvipakvaṃ tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam |39|
asya ropaṇārthaṃ tailamāha- candanamityādi| payo dugdhaṃ, syāt bhavet, taccaturguṇamānam| nanu saṅkhyeyanirdeśādeva saṅkhyāsiddhāvaṣṭamagrahaṇaṃ kimartham? ucyate- nātra pāko jaleneṣyate, payasaiva pākaṃ manyate; anye tvaṣṭamagrahaṇenāṣṭāṅgasañjñakamidaṃ tailamiti kathayanti 8||38||-
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayā'mṛtā ||39|| hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā padmakotpale | trayodaśāṅgaṃ trivṛtametadvā payasā'nvitam ||40|| tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu vraṇaropaṇe |41|
asya ropaṇārthaṃ dvitīyaṃ candanāditailamāha- candanamityādi| karkaṭākhyā karkaṭaśṛṅgī| sahe māṣaparṇī mudgaparṇī ca| amṛtā guḍūcī| hareṇavaḥ kalāyāḥ| mṛṇālam uśīram| utpalaṃ nīlotpalam| trivṛtamiti tribhirghṛtavasāmajjabhirvṛtaṃ tailaṃ trivṛtam| etat trayodaśāṅgaṃ tailam| payasā kṣīreṇa caturguṇena pakvam| vāśabdaḥ pūrvoktatailāpekṣayā| ‘māṃsyāhvayā’ ityasya sthāne ‘somāhvayā’ iti kecit paṭhanti; somāhvayā trisandhikā, ‘somalatā’ ityapare| gayī tu majjavarjaṃ trayaḥ snehāstrivṛtamityāha, tanmate trivṛtaṃ payasā vipakvaṃ vraṇaropaṇamiti vyākhyānam||39-40||-
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam ||41|| bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu yat | tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ ||42|| pīḍayet pāṇinā samyak padmapattrāntareṇa tu | tato'sya tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā ||43||
ata ūrdhvamityādi| yadyapi āśayaviṣaye bhinnalakṣaṇaṃ prāguktaṃ, tathā'pi netramapyāśaya eva vyavahartavyamata āha- bhinnaṃ netramityādi| akarmaṇyam avalokanādisvakarmaṇo'sampādakam; anye tu, akarmaṇyamasādhyamāhuḥ| taccābhinnaṃ karmaṇyaṃ ca sādhyaṃ cikitsitavyam| niveśya sthāpayitvā| avyāviddhasiram anākulitasiram; anye tu ‘avyāviddhaśiraṃ’ iti paṭhitvā akuṭilamastakamiti vyākhyānayanti| pāṇinā hastena| padmapatrāṇāmantaratvamūṣmatvavyudāsārthaṃ mārdavārthaṃ ca| tato madhusarpirdānānantaraṃ tarpaṇaṃ pūraṇaṃ kāryam| anena vakṣyamāṇenetyarthaḥ| anye tu ‘anena’ ityasya sthāne ‘ājena’ iti paṭhanti||41-43||
ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca | jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpirvipācayet ||44|| sarvanetrābhighāte tu sarpiretat praśasyate |45|
tadevājaṃ ghṛtamutpādayannāha- ājaṃ ghṛtamityādi| ajāghṛtaṃ madhukādibhiḥ samāṃśaṃ piṣṭvā sarpirgavyaṃ kṣīrapātraṃ kṣīrāḍhakaṃ dattvā vipācayet| nanu cājaghṛtasya kiṃ peṣaṇena? ucyate- yathāsambhavaṃ peṣaṇaṃ kāryam| dravyasamatvamatrābhidhīyate yathā'nyeṣu yogeṣvarkakṣīrādīnāṃ; tataśca pañcadravyāṇi yathā mātrayā'ṣṭau palāni bhavanti tathā mātrāṃ parikalpya ghṛtasya prasthaṃ kṣīrāḍhakamāvāpya vipacedityeṣa śāstravṛddhavyavahāraḥ| anye tu ājaṃ ghṛtaṃ gavyaṃ ca tulyaṃ kṛtvā madhukādikalkena pacet, śeṣaṃ pūrvavat; naivam, vṛddhā āḍhakaśabdena dravadravyasya dviguṇatayā paribhāṣitatvādaṣṭāviṃśatyadhikapalaśataṃ gṛhṇanti| piṣṭvā sarpirvipācayediti sarpiriti ca sarpiṣo dviruccāraṇaṃ niyamārthaṃ; tena, anenaiva ghṛtena tarpaṇaṃ nasyaṃ ca praśastaṃ na tvanyeneti| gayī tu, “ajāghṛtasya prasthaṃ, kṣīrasya punarāḍhakaṃ, madhukādīni catvāri dvipalikānyaṣṭapalatvena ghṛtasya pādikāni” ityāha||44||-
udarānmedaso vartirnirgatā yasya dehinaḥ ||45|| kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa sūtravit | agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam ||46|| baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe'nne sarpiṣaḥ pānamiṣyate | snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate ||47|| śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā | citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam ||48|| āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo vā'cchidyamānayā | medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tacca yojayet ||49||
udarabhedacikitsitamāha- udarādityādi| kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ ‘tāṃ vartim’ iti śeṣaḥ; kaṣāyāḥ sarjakārjunādayaḥ, teṣāṃ bhasma kṣāraḥ 9, mṛt kṛṣṇamṛt, kīrṇāṃ guṇḍitām 10; anye tu ‘kaṣāyacūrṇamṛtkīrṇām’ iti paṭhanti| baddhveti mūlamiti 11 śeṣaḥ| sūtravit śāstravit| agnitaptena śastreṇa chindyāt, anyathā ataptaśastracchedane pākabhayaṃ syāt| sā punaḥ kṣataṃ yadā praveśyamānā na praviśati praviṣṭā vā nāvatiṣṭhate tadā tasyāśchedaḥ| citrā eraṇḍaḥ, dantītyanye| kalpanā ceyaṃ- kṣīrasya yaṣṭimadhukvathitasya saśarkarairaṇḍatailaprakṣepasya pānamityeko yogaḥ, śvadaṃṣṭrākvathitaṃ kṣīraṃ salākṣācitrātilatailaprakṣepaṃ pīyata iti dvitīyo yogaḥ| vāśabdāt kecidekameva yogamāmananti, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “sakṣaudre ca vraṇe baddhe sujīrṇe'nne ghṛtaṃ pibet| kṣīraṃ vā śarkarācitrālākṣāgokṣurakaiḥ śṛtam|| rugdāhajit sayaṣṭyāhvaiḥ paraṃ pūrvodito vidhiḥ” (a. saṃ. u. 31) iti| kṣīrapākavidhirayaṃ- “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ”- iti| pratidinaṃ kṣīracatuṣpalaṃ peyaṃ, śarkarairaṇḍatailaṃ tu pratyekaṃ kārṣikam; evaṃ dvitīyayoge'pi| rujādāhavināśanamiti payaḥ- pānamiti sambandhaḥ| medovarteracchede phalamāha- āṭopa ityādi| acchidyamānayā akṛttamānayā| medogranthau tu yattailamiti “dvikarañja” (ci. 18) ityādikam||45-49||
tvaco'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā | koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāduktānupadravān ||50||
medovartipratyāsattyā jaṭharagataśalyalakṣaṇamāha- tvaco'tītyetyādi| tvaco'tītya tvaco'tikramya, tvacaḥ sapta; sirādīni sirāmāṃsasnāyusandhyasthīni| sirācchedaliṅgaṃ tu “surendragopapratimaṃ” (sū. 25) ityādi pūrvamuktam| pratiṣṭhitam avasthitam| uktānupadravāniti praṇaṣṭaśalyavijñānīye “koṣṭhagate tvāṭopānāhavidradhyādīn” (sū. 26) iti||50||
tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam | śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet ||51||
koṣṭhagataśalyasyāsādhyasya lakṣaṇamāha- tatrāntarlohitamityādi| antarlohitaṃ koṣṭhamadhyapatitarudhiramityarthaḥ| pāṇḍuṃ śvetam| śītapādakarānanaṃ śītacaraṇahastamukham| ānaddhaṃ svamārgādapravartamānadoṣamalam| evaṃvidhaṃ śalyavantaṃ pumāṃsaṃ vivarjayet pariharedityarthaḥ||51||
āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate | pakvāśayasthe deyaṃ ca virecanamasaṃśayam ||52|| āsthāpanaṃ ca niḥsnehaṃ kāryamuṣṇairviśodhanaiḥ | yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca ||53|| bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām | atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk ||54||
sādhyasya cikitsitamāha- āmāśayasthe ityādi| pakvāśayasthe pittāśayasthe ityarthaḥ| vātāśayasthe punarāsthāpanameva; āsthāpanaṃ nirūhaḥ| uṣṇairviśodhanairgomūtrādibhirāsthāpanaṃ kāryamiti sambandhaḥ| viśuddhasya raktānulomanamannamāha- yavakoletyādi| aniḥsrutaraktasya 12 cikitsāmabhidhāyātiniḥsrutaraktasya cikitsāṃ nirdiśannāha- atiniḥsrutetyādi| pibedasṛgiti jīvitānubandhanārtham||52-54||
svamārgapratipannāstu yasya viṇmūtramārutāḥ | vyupadravaḥ sa bhinne'pi koṣṭhe jīvati mānavaḥ ||55||
bhinnakoṣṭhasya sādhyasya lakṣaṇamāha- svamārgetyādi| vyupadravaḥ vigatā upadravā yasya saḥ, upadravā jvarādhmānādayaḥ||55||
abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet | pipīlikāśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu ||56|| prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃśubhiḥ | praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||57|| praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplutam | aṅgulyā'bhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi ||58|| hastapādeṣu 13 saṅgṛhya samutthāpya 14 mahābalāḥ | bhavatyantaḥpraveśastu yathā nirdhunuyustathā ||59|| tathā'ntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca | vraṇālpatvādbahutvādvā duṣpraveśaṃ bhavettu yat ||60|| tadāpāṭya pramāṇena bhiṣagantraṃ praveśayet | yathāsthānaṃ niviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyedatandritaḥ ||61|| sthānādapetamādatte prāṇān gupitameva vā | veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet ||62|| ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca citrātailasamanvitam | mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥpravṛttaye ||63|| tatastailamidaṃ kuryādropaṇārthaṃ cikitsakaḥ | tvaco'śvakarṇadhavayormocakīmeṣaśṛṅgayoḥ ||64|| śallakyarjunayoścāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṃ tathā | balāmūlāni cāhṛtya tailametairvipācayet ||65|| vraṇaṃ saṃropayettena varṣamātraṃ yateta ca |66|
idānīṃ koṣṭhagatāntrabhedamāha- abhinnetyādi| nānyatheti yathaiva sthitāni tathaiva praveśyāni tenaiva prakāreṇetyarthaḥ| apare tvanyathā vyākhyānayanti, yathā- abhinnādanyathā aparaprakāraṃ bhinnamantraṃ praveśyaṃ na bhavet; tathāca vṛddhavāgbhaṭaḥ- “abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nahyato'nyathā” (a. saṃ. u. 32)- iti| bhinnamapi matāntareṇa praveśyamiti nirdiśannāha- pipīlikāśirograstamityādi| tadapi bhinnamapi, antraṃ praveśyamiti sambandhaḥ| pipīlikāśirograstamityanena pipīlikāvadanasandaṃśasaṃhite antre tāsāṃ kabandhacchedaḥ kārya iti vyākhyānayanti 15| gayī tu ‘alāṅgulaśirograstam’ iti paṭhati; tatra alāṅgulaḥ sthūlapipīlikaḥ| prakṣālyetyādi| payasā kṣīreṇa, digdhaṃ guṇḍitaṃ, āvṛtamityarthaḥ 16| pāṃśuḥ dhūliḥ| kṛttanakhaḥ chinnanakhaḥ| praviṣṭe'ntre svasthānanayanārthamantrasyopāyatrayamāha- aṅgulyetyādi| abhimṛśet spṛśet| udvejayet trāsayet| samutthāpya 17 ūrdhvaṃ nītvā antrabhedavantaṃ puruṣaṃ mahābalāḥ puruṣāstathā nirdhunuyuryathā'ntrasyāntaḥpraveśo bhavatīti sambandhaḥ; nirdhunuyuḥ āloḍayeyurityarthaḥ 18| ebhiḥ prayogaiḥ kiṃ bhavatītyāha- tathā'ntrāṇītyādi| (antrāṇi yathā'ntaḥ viśanti tathā) svāṃ kalāṃ pīḍayanti svakīyā kalā pañcamī maladharā tāṃ pīḍayanti svasthānaṃ nirviśantītyarthaḥ| duḥpraveśasya cikitsāmāha- vraṇālpatvādityādi| vraṇālpatvāt vraṇasūkṣmatvāt, bahutvād vraṇasya bahulatvāt, tatra vipulatve sati sa vraṇaḥ sīvyaḥ| kecidbahutvādityantraviśeṣaṇamaṅgīkṛtya vraṇasūkṣmatve antrabahutve cobhayatrāpi pāṭanapūrvaṃ praveśaṃ manyante; tacca pāṭanaṃ yāvatā'ntraṃ praviśati tāvat kāryam| atandritaḥ analasaḥ| svasthāne'niviṣṭaṃ vyākulitaṃ cāntraṃ kiṃ karotītyāha- sthānādapetamityādi| apetam apagatam| prāṇānādatte gṛhṇāti mārayatītyarthaḥ| gupitaṃ vyākulitaṃ parasparamatikrāntamityarthaḥ| ataḥ paraṃ kriyāvidhiḥ- veṣṭayitvetyādi| madhughṛtābhyaktaṃ paṭṭaveṣṭitaṃ ghṛtena koṣṇena siñcet| citrātailasamanvitamiti citrātailam eraṇḍatailaṃ, tatphalaṃ purīṣamārdavaṃ vātānulomanaṃ ca| idaṃ vakṣyamāṇam| tvaco'śvakarṇetyādi| aśvakarṇaḥ pūrvadeśaprasiddho'śvatthasadṛśaḥ; mocakī śālmalī, meṣaśṛṅgaṃ karkaṭaśṛṅgaṃ, putrañjīvakabheda ityanye, kṣīriṇyo nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ, eṣāṃ tvagbhirbalāmūlaiśca tailapādena kalkīkṛtairjalaṃ dattvā caturguṇaṃ tailaprasthaṃ pācayediti jejjaṭaḥ; gayī tu “eṣāṃ dravyāṇāmāḍhakaṃ salilāḍhakaiścaturbhiḥ kvathitamāḍhakaśeṣaṃ, tena kaṣāyeṇāśvakarṇāditvakpādakalkaṃ tailaprasthaṃ pācayet” ityāha| varṣamātraṃ yateteti maithunavyāyāmādi pariharan yatnaṃ kurvītetyarthaḥ||56-65||
pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī ||66|| praveśya tunnasevanyā muṣkau sīvyettataḥ param | kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭyāmāveśya 19 yantrakam ||67|| na kuryāt snehasekaṃ ca tena klidyati hi vraṇaḥ | kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ ||68|| śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta ropaṇam |69|
muṣkabhedacikitsitamāha- pādau nirastamuṣkasyetyādi| pādāvakṣiṇī ca jalena prokṣya siktvetyarthaḥ; ‘muṣkaphale’ ityadhyāhāraḥ| muṣkau aṇḍakoṣau, tunnasevanyā sevanīviśeṣeṇa, sīvyet| gophaṇikā kaupīnaṃ kacchoṭaka ityarthaḥ| kaṭyāmāveśya yantrakamityādi| paṭṭayantramāveśya, calanabhayādityarthaḥ| kālānusāryetyādi| kālānusāryā tagaraṃ, śilā manaḥśilā||66-68||-
śiraso'pahṛte śalye bālavartiṃ niveśayet ||69|| bālavartyāmadattāyāṃ mastuluṅgaṃ vraṇāt sravet | hanyādenaṃ tato vāyustasmādevamupācaret ||70|| vraṇe rohati caikaikaṃ śanairbālamapakṣipet |71|
ataḥ paraṃ viddhacikitsārambhaḥ, tatra prāgevottamāṅge viddhacikitsitamāha- śirasa ityādi| apahṛte karṣite| bālavartimiti keśaracitavartiṃ vraṇamukhapidhānārthaṃ niveśayet niravaśeṣeṇa praveśayet| bālavartyadāne doṣamāha- bālavartyāmityādi| mastuluṅgamiti śiraso balādhānaṃ styānaghṛtākāraṃ mastuluṅgamucyate| enam āturam| tato mastuluṅgasravaṇāt| evamiti pūrvoktaprakāreṇa| upācaret cikitsāṃ kuryāt| apakṣipet karṣet||69-70||-
gātrādapahṛte'nyasmāt snehavartiṃ praveśayet ||71|| kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣate hitaḥ |72|
sāmānyaśarīrāvayavasya cikitsāmāha- gātrādapahṛte ityādi| gātrāditi sphuṭam| anyasmād gātrādavayavāt, apahṛte ‘śalye’ iti śeṣaḥ| snehāktā paṭṭavartiḥ snehavartiḥ; sneho'tra tailam, upariṣṭāccakratailopadeśāt| praveśayediti apahṛtaśalye gātra iti vibhaktivipariṇāmena sambandhaḥ| tasminnapi gātre pākabhayānniḥśoṇite kṛte, vidhiḥ sadyaḥkṣate hita iti sadyaḥkṣataviṣaye yo vidhiḥ so'trāpi hito madhughṛtādiḥ sandhānārtham||71||-
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān ||72|| kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena tarpayet |73|
viṣayaviśeṣeṇa viddhacikitsitamāha- dūrāvagāḍhā ityādi| dūrāvagāḍhā dūrānupraviṣṭā ityarthaḥ| sūkṣmeṇa netreṇeti| netreṇa vraṇaprakṣālanayantreṇa, taccāṣṭāṅgulaṃ mudgatulyasrotaḥ| cakrataileneti tilatailapīḍanopakaraṇakāṣṭhebhyo'ṇutailanyāyena gṛhītaṃ tailaṃ cakratailaṃ, sadyaḥpīḍanoddhṛtamātraṃ vā| tarpayet pūrayet||72||-
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca ||73|| viḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ sakarañjikām | saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam ||74||
samaṅgāmityādi| samaṅgā 20 mañjiṣṭhā, rajanī haridrā, padmā bhārgī, trivargaḥ triphalā, pathyā harītakī, trivargagrahaṇenaiva pathyāyāṃ labdhāyāṃ punaḥ pathyāgrahaṇaṃ bhāgadvayaprakṣepārthaṃ; (yathā 21 puṣyānuge madhukasya dviḥ pāṭhaḥ) yaduktaṃ- “ghṛte taile ca yoge ca yaddravyaṃ punarucyate| tajjñātavyamihācāryairbhāgato dviguṇaṃ bhavet”- iti| karañjikā naktamālaphalamityarthaḥ| kāle iti adoṣopaplavakāle vraṇasaṃrohaṇakāle ityarthaḥ||73-74||
tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam | haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ ||75|| pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam |76|
aparamapi ropaṇatailamāha- tālīśamityādi| hareṇu reṇukānāma gandhadravyam||75||-
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ ||76||
kṣatapiccitayościkitsitamāha- kṣate kṣatavidhirityādi| kṣate iti “nāticchinnaṃ nātibhinnaṃ” ityādinā paribhāṣite, kṣatavidhiḥ sāmānyakṣatavidhiḥ kṣaudraghṛtatailābhyaṅgādirityarthaḥ| piccite bhagnavadvidhiḥ bhagnābhihito bandhasekarūkṣabhojanādiḥ (atra 22 pāṭhāttu bandhādicikitsitasamāveśaḥ)||76||
ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇairupacaredvraṇam |77|
ghṛṣṭacikitsitamāha- ghṛṣṭe ityādi| rujo nigṛhya madhukaśītādibhirnigṛhya 23 nirvāpya, gayī tu madhughṛtasekādinā 24 nirvāpyeti vyākhyāti| cūrṇaiḥ śālasarjārjunādīnām||77|-
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatameva ca ||77|| vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanam | ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā ||78||
idānīṃ sadyovraṇaprasaṅgena viśliṣṭādidehasya sadyaḥkṣatavraṇasāmānyena cikitsāṃ nirdiśannāha- viśliṣṭadehamityādi| viśliṣṭadehamiti namanākarṣaṇārohaṇapatanavadhasāhasādibhiḥ 25 svasthānacyutāvayavadehaṃ, patitaṃ vṛkṣādibhyaḥ, mathitaṃ balīyasā viloḍitaṃ, hataṃ vegavatā dravyeṇa daṇḍamuṣṭyādibhirvā| vāsayet sthāpayet| droṇī dāruracitā nausadṛśī| ayamevetyādi| kṣīṇe adhvādikṣīṇe| marmahata iti| marmāṇi hṛdayādīni||77-78||
ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā | tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ śarīrartūnavekṣya hi ||79||
idānīṃ viṣayaviśeṣoktasyāpi 26 tailasya sadyovraṇeṣu niṣedhamanuktasyāpi ghṛtasya vidhiṃ darśayannāha- ropaṇe ityādi| vātakaphaprakṛtikaṃ śarīraṃ kālaṃ śiśirādikamapekṣya tailaṃ prayojyaṃ, raktapittaprakṛtikaṃ śarīraṃ kālaṃ śaradādikaṃ punaravekṣya ghṛtaṃ prayojyamiti||79||
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau | sadyovraṇeṣu deyāni tāni vaidyena jānatā ||80||
atha saṅkṣepārthaṃ ghṛtānyanyātideśena nirdiśannāha- ghṛtānītyādi| tānīti “prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ” (ci. 16) ityādīni||80||
sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet | sarpiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ ||81||
atha yasyāmavasthāyāṃ ghṛtatailapariṣekāḥ kāryāstāṃ nirdiśannāha- sadya ityādi| sarpiṣā nātiśīteneti pittaraktaprakṛtike śarīre kāle ca śaradādike pariṣekaḥ; balātailena vātakaphaprakṛtau dehe kāle ca śīte iti||81||
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ suvarcalām | padmakaṃ rodhramadhukaṃ viḍaṅgāni hareṇukām ||82|| tālīśapatraṃ naladaṃ candanaṃ padmakeśaram | mañjiṣṭhośīralākṣāśca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān ||83|| priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni phalāni ca | yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhirvipācayet ||84|| sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu ropaṇam |85|
sāmānyena sarvavraṇānāmaduṣṭānāṃ ropaṇārthaṃ tailamāha- samaṅgāmityādi| samaṅgā mañjiṣṭhā 27| padmā bhārgī| suvarcalā sūryabhaktā| hareṇukā reṇukā| taruṇāni āmāni||82-84||
kaṣāyamadhurāḥśītāḥ kriyāḥ snigdhāśca yojayet ||85|| sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret |86|
atha kiyantaṃ kālaṃ sadyovraṇakriyetyāha- kaṣāyetyādi| pūrvoktaṃ dvivraṇīyoktam| amuṃ ślokaṃ jejjaṭācāryo'nārṣamāha; gayī tvārṣam, ityasmābhirapyaṅgīkṛtaḥ||85||-
duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam ||86|| viśoṣaṇaṃ tathā''hāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇam | kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam ||87|| tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ śodhanamiṣyate | kṣārakalpena 28 vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitam ||88||
sarveṣāmaduṣṭānāṃ ropaṇamuktaṃ, duṣṭānāṃ kiṃ vidhānamiti tadāha- duṣṭavraṇeṣvityādi| ūrdhvaṃ śodhanaṃ vamanaśirovirecane, adhaḥśodhanaṃ virecanāsthāpanaṃ, viśoṣaṇaṃ laṅghanam| āhāro'pi viśoṣaṇa eva tiktakaṭukaṣāyādiḥ| tatrordhvanābhijeṣu kaphajeṣu vamanaṃ, pittajeṣu pittāśayajeṣu ca virecanaṃ, vātāśayādhaḥkāyajeṣu malena mārgāvaraṇaduṣṭasamīraṇadūṣiteṣu punarāsthāpanaṃ, śirasijeṣu tu kaphajeṣu śirovirecanam| rājavṛkṣādāviti āragvadhādāvityarthaḥ| tayoreva gaṇayoḥ kaṣāyeṇa pādakalkaṃ tailaṃ śodhanaṃ sādhyate| kṣārakalpena veti kṣāraprasthamudakaprasthaiḥ ṣaḍbhirekaviṃśativārān srāvitaṃ tasmiṃstailaprasthāccaturguṇe kṣārodake tailaṃ pācayet; atra tu ‘kṣāradravyāṇyeva kalkāni’ ityeke, ‘akalkamevaitattailam’ ityanye| kṣāradravyeṣu muṣkakapalāśādiṣu||86-88||
dravantī cirabilvaśca dantī citrakameva ca | pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ tutthameva ca ||89|| trivṛttejovatī nīlī haridre saindhavaṃ tilāḥ | bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā ||90|| naipālī jālinī caiva madayantī mṛgādanī | sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ ||91|| yathopapatti kartavyaṃ tailametaistu śodhanam | ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā ||92||
idānīṃ sarvaduṣṭavraṇānāṃ tailaghṛtayogitayā vraṇakalkadravyayogidravyaṃ nirdiśannāha- dravantītyādi| dravantī cīritapatrā| dantī cirabilvo vṛkṣakarañjakaḥ| dantī udumbaraparṇī| pṛthvīkā sthūlajīrakaḥ, eletyanye, hiṅgupatriketyapare| tejovatī kākamardanikā, nīli nilāñjanikā śāradā| bhūmikadambo muṇḍitikā| suvahā godhāpadī| śukākhyā carmakāravaṭaḥ| lāṅgalāhvayā kalihārikā| naipālī manaḥśilā| jālinī kośātakī| madayantī mendikā nakharañjanī| mṛgādanī indravāruṇī| sudhā sehuṇḍaḥ| mūrvā corasnāyuḥ| kīṭāriḥ viḍaṅgaḥ, kīṭamāriṇītyanye; karañjikā naktamālaphalam| yathopapatti yathālābham| prāptamiti yuktaṃ pūrvoktaśarīrakālādyapekṣayā| kalkā iti ‘prāptā’ iti śeṣaḥ| tailaṃ prāptameṣu “utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṃstathā” (ci. 1) ityādiṣu, ghṛtaṃ punareṣu prāptaṃ “pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān” (ci. 1) ityādiṣu, kalkāḥ punareṣu yuktāḥ “pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃśca” (ci. 1) ityādiṣu||89-92||
saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike | trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilairyutaḥ ||93|| kaphaje tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ | duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo mehakuṣṭhavraṇeṣvapi 29||94||
atha vātādibhedena kalkānāha- saindhavamityādi||93-94||
ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ | nātaḥ śakyaṃ paraṃ vaktumapi niścitavādibhiḥ ||95||
idānīṃ chinnādiṣaṭke kasyacidvipratipattiṃ nirākurvannāha- ṣaḍvidha ityādi| ataḥ ṣaḍvidhatvāt paraṃ saptavidhatvādi; niyamena vaktuṃ śīlairapi vaktuṃ na śakyamityarthaḥ||95||
upasargairnipātaiśca tattu paṇḍitamāninaḥ | kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā mānagarvitāḥ ||96|| bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate | viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam ||97||
upasargairityādi- upasargāḥ praparādayaḥ, nipātāścādayaḥ, taiḥ saṃyojya bhāṣante; yathā- samyak chinnaṃ sañchinnaṃ, paritaḥ chinnaṃ paricchinnam, alpaṃ hi chinnamācchinnamiti; nipātairyathā- atikramya cchinnamaticchinnaṃ, pūjitaṃ chinnaṃ succhinnam, alpaṃ chinnamīṣacchinnamiti| taditi chinnādiṣaṭkam| tathā'pi ṣaṭkameveti dṛṣṭāntena darśayannāha- bahu tadbhāṣitamityādi| teṣāṃ vādinām| tat pūrvoktaṃ bahubhāṣitam, eṣu ṣaṭsu cchinnādiṣu, avatiṣṭhate antarbhavatītyarthaḥ| viśeṣā iva sāmānye iti yathaiva hi karmasāmānye namanonnamanaprasāraṇākuñcanādīnāṃ karmaviśeṣāṇāmavarodhaḥ, tathā chedasāmānye sarveṣāmeva sañcchinnaparicchinnāticchinnādīnāṃ chedaviśeṣāṇāmavarodhaḥ, evaṃ śeṣeṣvapi pañcasu| ṣaṭkaṃ tu iti tuśabdo'vadhāraṇe, tena ṣaṭkamevetyarthaḥ||96-97||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sadyovraṇacikitsitaṃ nāma dvitiyo'dhyāyaḥ ||2||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsitasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ||2||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘viśvāmitrātmajamṛṣiṃ śiṣyaṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘śarāvavannimnamadhyāḥ’ iti pā.
  3. 3 ‘āgantuvraṇākṛtijñānaphalamāha’ iti pā.
  4. 4 ‘anekākṛtiḥ’ iti pā.
  5. 5 ‘hato yaḥ sravate taddhi’ iti pā.
  6. 6 ‘chardayatyapi’ iti pā.
  7. 7 ‘uttuṇḍitum uttānitatvaṅmāṃsamīṣaddaṣṭamukhaṃ vā’ iti pā.
  8. 8 ‘bodhayati’ iti pā.
  9. 9 ‘rakṣā’ iti pā.
  10. 10 asyāgre kvacitpustake ‘kharaṇṭikāmityarthaḥ’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate
  11. 11 ‘mūle samaṃ’ iti vākyaśeṣaḥ’ iti pā.
  12. 12 ‘atisañcitaraktasya’ iti pā.
  13. 13 ‘hastapāde tu’ iti pā.
  14. 14 ‘samutkṣipya’ iti pā.
  15. 15 ‘bodhayati’ iti pā.
  16. 16 ‘kharaṇṭitamityarthaḥ’ iti pā.
  17. 17 ‘samutkṣipya’ iti pā.
  18. 18 ‘āndolayeyuḥ’ iti pā.
  19. 19 ‘kaṭyāmāveṣṭya’ iti pā.
  20. 20 ‘sparśarodanikā lajjāulī’ iti loke, ‘varāhakrāntetyapare’ iti pā.
  21. 21 ayaṃ pāṭho mudritapustake nopalabhyate
  22. 22 ayaṃ pāṭho mudritapustake nopalabhyate
  23. 23 ‘madhumadhuraśītādibhiḥ’ iti pā.
  24. 24 ‘vihitaghṛtasekādinā’ iti pā.
  25. 25 ‘tulābhramaṇākarṣaṇabhārodvahanayānapatanavadhasāhasādibhiḥ’ iti pā.
  26. 26 ‘idānīmuktasyāpi’ iti pā.
  27. 27 ‘sparśarodanikā’ iti pā.
  28. 28 ‘kṣārakalkena’ iti pā.
  29. 29 ‘mehikuṣṭhivraṇeṣu’ iti pā.