athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi||1-2||
alpāśino'nātmavato jantorvātātmakasya ca | upadravairvā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati ||3||
tatra prathamaṃ bhagnasya kṛcchrasādhyatvamāha- alpāśina ityādi| anātmavataḥ ajitendriyasya apathyaratasyetyarthaḥ| vātātmakasya vātaprakṛteḥ| upadravairiti upadravā jvarādhmānamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ| amuṃ pāṭhaṃ jejjaṭo na manyate; gayī tu manyata ityasmābhiraṅgīkṛtaḥ||3||
lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam | vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca ||4||
idānīmasevyānāha- lavaṇamityādi||4||
śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ | bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||5||
idānīṃ sevyānāha- śālirityādi| kṣīraṃ vraṇe sāmānyoktyā niṣiddhamapi bhagne'pavādatvāt prayujyate; anye punaravraṇe eva bhagne kṣīraṃ dātavyamityāhuḥ; kecittu bhagne kṣīradānaṃ viruddhaṃ, navadhānyādivargapaṭhitatvena pākapūyajanakatvādityāhuḥ; kecit kṣīrasarpiriti ca samastamekapadaṃ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- kṣīrādutthitaṃ sarpiḥ kṣīrasarpiriti| satīno vartulakalāyaḥ, satīnānāṃ vātakarāṇāmapi sarpirādisaṃskṛtatvādyūṣo bhagne yujyata eva| bṛṃhaṇaṃ dehavṛddhikaram||5||
madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ | vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet ||6||
bhagnavraṇabandhanadravyaṃ kuśā, tadarthaṃ dravyaṃ nirdiśannāha- madhūkodumbarāśvatthetyādi| upasaṃharet ekatra kuryāt| vaṃśasarjavaṭānāṃ ceti ‘tvaca’ iti śeṣaḥ| kuśāśabdena bhagnabandhanārthaṃ vaṃśavetrādikaṃ procyate; anye kuśyamiti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ||6||
ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam | śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet ||7||
bhagne lepanadravyāṇi nirdiśannāha- ālepanārthamityādi| saṃharet ekatra kuryāt| śālipiṣṭamityasya sthāne ‘amlapeṣitamāharet’ iti kecit paṭhanti, amlapeṣitaṃ kāñjikapiṣṭam||7||
saptāhādatha saptāhāt saumyeṣvṛtuṣu bandhanam | sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame'hani ||8|| āgneyeṣu tryahāt kuryādbhagnadoṣavaśena vā |9|
bhagnavraṇaviśeṣe bandhanakālāvadhiṃ nirdiśannāha- saptāhādityādi||8||-
tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate ||9|| gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca | tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||10||
idānīṃ trividho bandho vraṇe nirdiṣṭo gāḍhaḥ, samaḥ, śithila iti; tatra bhagneṣu gāḍhaśithilayorbandhayordoṣāvahatvāt samameva bandhaṃ nirdiśannāha- tatrātiśithilamityādi| sandhisthairyaṃ sandhīnāṃ dṛḍhatā 1||9-10||
nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane | pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane ||11||
tasya pittaprakṛtau kāle coṣṇe pariṣekaṃ nirdiśannāha- nyagrodhetyādi| sandhānārthaṃ pākādiparihārārthaṃ ca| vātottare sapitte saśūle ca pariṣekāntaramāha- pañcamūlītyādi| pañcamūlī svalpā, tasyāḥ śītavīryatvāt||11||
sukhoṣṇamavacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā |12|
vātakaphaprakṛtau saśūle saśīte ca kāle cakratailamāha- sukhoṣṇamityādi| avacāryaṃ ‘pariṣeke’ iti śeṣaḥ| cakratailaṃ sadyaḥpīḍitoddhṛtameke vadanti, anye punaraṇutailakalpena gṛhītamapakvaṃ tailaṃ cakratailamāhuḥ|12|-
vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam ||12|| pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyācchītameva ca |13|
vibhajya kālamityādi| śītameva ceti cakārāddoṣādyapekṣayoṣṇamapi||12||-
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam ||13|| śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ pibennaraḥ |14|
bhagne ābhyantaramauṣadhaṃ nirdiśannāha- gṛṣṭikṣīramityādi| gṛṣṭiḥ prathamaprasūtā gauḥ| madhurauṣadhāni kākolyādīni| prātaḥ pibenna tu bhukte| kalpanā ceyaṃ- kākolyādīnāṃ madhurāṇāṃ karṣamātraṃ dravyamaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ caturguṇodakasiddhaṃ kṣīraśeṣaṃ sarpirlākṣākarṣamātraprakṣepānvitaṃ; tacca laghau koṣṭhe deyam, iyaṃ ca dinaṃ prati mātrā||13||-
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ ||14|| pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret |15|
idānīṃ savraṇasya bhagnasya cikitsitamāha- savraṇasyetyādi| vraṇaṃ pratisārya lepayitvetyarthaḥ| kaiḥ pratisārya? kaṣāyaiḥ; kiṃviśiṣṭaiḥ? sarpirmadhūttaraiḥ ghṛtamadhupradhānaiḥ; kaṣāyo'tra nyagrodhādikalkaḥ| śeṣam āhāravihārādikamityarthaḥ||14||-
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet ||15|| alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake |16|
idānīṃ kāladoṣāśrayaṃ sādhyatvaṃ bhagne nirdiśannāha- prathame ityādi| evamiti uktāhārācāreṇetyarthaḥ| sukaraṃ sukhasādhyam||15||-
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||16|| madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ |17|
tasyaiva sukaratve 2 kālāvadhiṃ darśayannāha- prathame ityādi| sthiro dṛḍha ityarthaḥ| dviguṇāt kālād dvābhyāṃ māsābhyāmityarthaḥ| triguṇāditi tribhirmāsairityarthaḥ||16||-
avanāmitamunnahyedunnataṃ cāvapīḍayet ||17|| āñchedatikṣiptamadho gataṃ copari vartayet |18|
idānīṃ dvividhānāmapi sandhimuktakāṇḍabhagnānāṃ pratīkāropāyānāha- avanāmitamityādi| avanāmitam adhogatam| unnahyet ūrdhvaṃ kuryādityarthaḥ| atikṣiptam atipreritam, upari vartayedupari nayedityarthaḥ| gayī tu avanāmitamityādi paṭhitvā pañca sthāpanopāyānāha, sa ca pāṭho'bhāvānna likhitaḥ||17||-
āñchnaiḥ pīḍanaiścaiva saṅkṣepairbandhanaistathā ||18|| sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi | etaistu sthāpanopāyaiḥ sthāpayenmatimān bhiṣak ||19||
idānīṃ saṅkṣepataḥ sthāpanopāyānāha- āñchnairityādi| pīḍanagrahaṇena namanonnamanaparivartanāni gṛhyante| saṅkṣepaḥ samyak kṣepaḥ preraṇamityarthaḥ, tasya ca piccitaṃ viṣayaḥ; etena, āñchnādibhirupāyaiḥ prāk sandhāya bandhanairupācaredityarthaḥ| sandhīniti bāhulyena nirdeśaḥ, tena kāṇḍabhagnānapyetairupāyaiḥ sthāpayet| calānapyacalānapīti hastapādakaṭīhanugatāḥ sandhayaścalāḥ, tadviparītā acalāḥ| gayī tu saṅkṣepaśabdena ākuñcanamāha, pīḍanagrahaṇena ca namanonnamanākuñcanāni gṛhyante iti saṅkṣepagrahaṇamanarthakamiti kṛtvā jejjaṭasya pāṭhaṃ dūṣayitvā''pātanikāpūrvakaṃ pāṭhāntaraṃ paṭhati| tathāhi- “tatra sthāpanamuktamevopasaṃharannanuktaṃ ca sandhisthāneṣu nirdiśannāha- āñchnotpīḍanonnāmasaṅkṣobhairbandhanaistathā” ityādi; śeṣaṃ pūrvavat||18-19||
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet | tasya śītān parīṣekān pradehāṃścāvacārayet ||20|| abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ | ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi ||21|| paṭṭopari kuśān dattvā yathāvadbandhamācaret |22|
idānīmutpiṣṭaviśliṣṭayościkitsitamāha- utpiṣṭamityādi| utpiṣṭaṃ viśliṣṭaṃ ca sandhiṃ na ghaṭṭayenna cālayet; utpiṣṭaḥ cūrṇitaḥ, viśliṣṭaḥ vighaṭitaḥ svasthānāccyuta ityarthaḥ| pradeho lepaḥ||20-21||-
pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate ||22||
pratyaṅgabhagnacikitsitamāha- pratyaṅgabhagnasyetyādi| aṅgamaṅgaṃ prati pratyaṅgaṃ, nakhādārabhya yāvacchira iti||22||
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatamārayā | avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet ||23||
nakhasandhimityādi| samutpiṣṭaṃ cūrṇitam| raktānugataṃ duṣṭaraktasambaddham| ārayā carmakārāstreṇāvamathya raktaṃ srāvayedityarthaḥ||23||
bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā'ṅgulīṃ samām | aṇunā''veṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet ||24||
aṅgulibhagnacikitsitamāha- bhagnāmityādi| sthāpayitvā saṃsthāpanairnamanonnamanādibhiḥ| aṇunā sūkṣmeṇetyarthaḥ, sthūlapaṭṭena tvābādhā syāt||24||
abhyajya sarpiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram | vastrapaṭṭena badhnīyānna ca vyāyāmamācaret ||25||
talabhagnacikitsitamāha- abhyajyetyādi||25||
abhyajyāyāmayejjaṅghāmūruṃ ca susamāhitaḥ | dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet ||26||
jaṅghābhagnorubhagnayościkitsāmāha- abhyajyetyādi| jaṅghāpādasyopari nalakāśrayā| (āyāmayet 3 badhnīyāt|) susamāhitaḥ sāvadhānaḥ| dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā iti nyagrodhādiśītavṛkṣāṇāṃ kuśāṃ dattvetyarthaḥ||26||
matimāṃścakrayogena hyāñchedūrvasthi nirgatam | sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavadbhiṣak ||27||
cakrayogenāñchediti vartulāṃ kuśāṃ dattvā nāmayitvā cakravadāñchedbadhnīyādityarthaḥ| gayī tu sambhramabhramadbalavattarapuruṣo hastadvayopari gṛhītapārṣṇipādadvayatvāt tadbhramaṇajavena nirantarabhrāntasya bhagnavataḥ puruṣakāyasya cakrākāropalambhādyuktaścakrayoga 4 ityāha| sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpīti ūrvasthīti sambandhanīyam| apiśabdāt sphuṭitapiccitasadṛśeṣvanyeṣu bhagneṣu yadasthinirmuktaṃ tvagādibhirasaṃśliṣṭaṃ tadapanīya badhnīyādityarthaḥ| pūrvavat samamityarthaḥ||27||
āñchedūrdhvamadho vā'pi kaṭibhagnaṃ tu mānavam | tataḥ sthānasthite sandhau bastibhiḥ samupācaret ||28||
kaṭibhagnacikitsāmāha- āñchedūrdhvamityādi| āñchedūrdhvamadho vā'pīti ūrdhvagatamasthi adhaḥ kṛtvā badhnīyāt, adhogataṃ tūrdhvaṃ kṛtvā badhnīyādityarthaḥ| bastibhiḥ snehabastibhiḥ| nanu kaṭibhagnamasādhyamuktaṃ; tadyathā- “bhinnaṃ kapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam| jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca varjayettu vicakṣaṇaḥ” (ni. 15) iti vyarthameva cikitsitaṃ? naivaṃ, prati piṣṭaṃ ceti cakāro varjayedityatra draṣṭavyaḥ, tenānena yāpyatvaṃ samuccīyate; etaduktaṃ bhavati- kapālabhedo varjyaḥ, sandhimuktasandhicyute tu yāpye, tena tadviṣayacikitsitamidaṃ sārthakamiti gayī; jejjaṭastu varjayedityatra varjanaśabdaḥ kṛcchrasādhyatvapratipādanārtho na tu niṣedhārtha ityāha||28||
parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ | dakṣiṇāsvathavā vāmāsvanumṛjya nibandhanīḥ ||29|| tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ | tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram ||30||
parśukābhagnacikitsitamāha- parśukāsvathetyādi| parśukrāḥ pṛṣṭhabhāganibandhanānyasthīni, teṣāṃ namanameva bhagnatvam| tiṣṭhata iti ūrdhvasthitaśarīrasya, nopaviṣṭasyetyarthaḥ| dakṣiṇāsvathavā vāmāsu parśukāsviti sambandhaḥ| anumṛjya ghṛtāktahastena samīkaraṇārthamavamṛjya| nibandhanīḥ māṃsarajjava ityarthaḥ 5| kavalikā vaṃśādividalaśakalā, vastramayītyanye| veṣṭayediti ‘vellitakabandhena’ iti śeṣaḥ| susamāhitaḥ sāvadhāno vaidyaḥ| droṇī kāṣṭhaviracitā nauriva||29-30||
musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate | sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ ||31||
skandhabhagnacikitsitamāha- musalenetyādi| utkṣipet ūrdhvaṃ nayet| aṃsasandhau bāhuśiraḥsandhau| visaṃhate viśliṣṭe| svastikena bandhaviśeṣeṇetyarthaḥ||31||
kaurparaṃ tu tathā sandhimaṅguṣṭhenānumārjayet | anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāccyutam ||32|| prasāryākuñcayeccainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet |33|
kūrparasandhibhagnacikitsitamāha- kaurparamityādi| bāhumadhye kūrparasandhiḥ| anumārjayet anumardayet; pracyutasya sandhyasthno mārgopalambhārthaṃ mārjanaṃ vidheyam||32||-
evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet ||33||
kūrparasandhicikitsitaṃ saṅkṣepārthamanyatrātidiśannāha- evamityādi| evaṃ kūrparasandhicikitsitaprakāreṇetyarthaḥ| gulphaḥ pārṣṇyuparigranthiḥ| maṇibandho hastatalasyoparitanaḥ sandhiḥ||33||
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ | badhnīyādāmatailena pariṣekaṃ ca kārayet ||34|| mṛtpiṇḍaṃ 6 dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ param | haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam ||35||
prāk pādatalacikitsitamuktam, atha hastatalacikitsitamāha- ubhe tale ityādi| ubhe tale iti ekaṃ pāṇitalaṃ, dvitīyaṃ pādatalam, ityubhe tale iti jejjaṭaḥ; gayī tu ume api hastatale; tatraikasya bhaṅge vāmaṃ dakṣiṇena, dakṣiṇaṃ vāmena, ubhayostu bhaṅge tatsamena kāṣṭhamayena ubhe api badhnīyādityāha| anye tu vyākhyānayanti- hastatalaṃ pādatalaṃ vā tatsamena kāṣṭhamayena mitvā dve api saha badhnīyādevaṃ dārḍhyaṃ bhavatīti| mṛtpiṇḍādidhāraṇamātmakarmaprāptyartham| jejjaṭastu ‘mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ’ ityādi pāṭhaṃ na manyate, kintu ‘prāggomayamayaṃ piṇḍaṃ dhārayenmṛnmayaṃ tataḥ| haste jātabale paścāt kuryāt pāṣāṇadhāraṇam’ iti paṭhati||34-35||
sannamunnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu | tathonnataṃ pīḍayecca badhnīyādgāḍhameva ca ||36||
natonnatayorakṣakayościkitsitamāha- sannamityādi| sannam adhaḥpraviṣṭam, unnamayet musaleneti sambandhaḥ; svinnamunnataṃ musalenādhaḥ pīḍayet| akṣakoṃ'sasandherupariṣṭādbhavati||36||
ūruvaccāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam |37|
bāhubhagnacikitsitamūrubhagnacikitsitenātidiśannāha- ūruvadityādi| kūrparāṃśayormadhye bāhuḥ|37|-
grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho'pi vā ||37|| avaṭāvatha hanvośca pragṛhyonnamayennaram | tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet ||38|| uttānaṃ śāyayeccainaṃ saptarātramatandritaḥ |39|
grīvāyāmityādi| vivṛttāyāṃ vakrāyām| kṛkāṭikābhāgasandhau garto'vaṭuḥ, hanū mukhasandhī, avaṭau hanvośca gṛhītvā unnamayediti jejjaṭaḥ; gayī tu, adhaḥ praviṣṭāyāmavaṭau gṛhītvā, vivṛttāyāṃ hanvoriti kramamāha| kuśāṃ samaṃ dattveti samamiti dattvetyasya viśeṣaṇaṃ, veṣṭayedityasya viśeṣaṇamidamityanye; etena nātigāḍhaṃ nātiśithilamityarthaḥ| atandrito'nalasaḥ, ‘vaidya’ iti śeṣaḥ||37-38||-
hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate ||39|| svedayitvā sthite samyak pañcāṅgīṃ vitaredbhiṣak | vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam ||40||
hanubhagnacikitsitamāha- hanvasthinītyādi| samānīyeti dakṣiṇaṃ vāmena, vāmaṃ dakṣiṇena samamānīyetyarthaḥ| visaṃhate viśliṣṭe svasthānāccyute ityarthaḥ| pañcāṅgī bandhaviśeṣaḥ pañcapadacīrāṅgī| vātaghnamadhurairiti vātaghnāni bhadradārvādīni, vidārigandhādīnītyanye, madhurāṇi kākolyādīni, taiḥ siddhaṃ sarpirghṛtaṃ, kalkakaṣāyābhyāmityarthaḥ||39-40||
abhagnāṃścalitān dantān saraktānavapīḍayet | taruṇasya manuṣyasya śītairālepayedbahiḥ ||41|| siktvā'mbubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyairupācaret | utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate ||42|| jīrṇasya tu manuṣyasya varjayeccalitān dvijān |43|
dantabhagnacikitsitamāha- abhagnānityādi| sandhānīyairiti madhughṛtādibhiḥ, nyagrodhādīnāṃ kaṣāyāṇāṃ kalkaiścetyarthaḥ||41-42||-
nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā ||43|| pṛthaṅgāsikayornāḍyau dvimukhyau sampraveśayet | tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet ||44||
nāsābhagnacikitsitamāha- nāsāmityādi| sannām abhighātenāntaḥpraviṣṭām| vivṛttāṃ vakrām| tatra sannāṃ śalākayonnamya, vakrāṃ punaḥ ṛjūkṛtvetyarthaḥ| dvimukhyau nāḍyau antarbahirmukhyau, niḥśvāsocchvāsasiṃhāṇakādinirgamārtham| ghṛtasekaṃ ghṛtapariṣekam||43-44||
bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā ghṛtaplutam | sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ paścāt samācaret ||45||
karṇabhagnacikitsitamāha- bhagnamityādi| bhagnaṃ kuṭilam, antaḥpraviṣṭaṃ vā| sadyaḥkṣatavidhānamiti madhughṛtābhyaṅgaśītapariṣekādi| atra ‘sadyaḥkṣatavidhiścāpi nayane nirgate bahiḥ’- iti kecit paṭhanti| tanna paṭhanīyaṃ, bhinnaṃ netramakarmaṇyamityādinaiva siddhatvāt; anye tu cakṣurbhagnadvayapratipādanārthaṃ paṭhanīyamiti manyante||45||
mastuluṅgādvinā 7 bhinne kapāle madhusarpiṣī | dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibeddhṛtam ||46||
kapālabhagnacikitsitamāha- mastuluṅgādvinetyādi| mastuluṅgasrāve tu prāgabhihitaiva bālavartirityabhiprāyaḥ||46||
patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṃ yadakṣatam | śītān pradehān sekāṃśca bhiṣak tasyāvacārayet ||47||
śītān pradehān sekāṃśca śītān; noṣṇān kathamapi, atisrutaraktatvena pākabhayāt||47||
atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam | kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā ||48|| yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā | sandherubhayato dvau dvau tale caikaśca kīlakaḥ ||49||
jaṅghorubhaṅgeṣu paścātkarmaviśeṣaṃ nirdiśannāha- atha jaṅghetyādi| bhagnānāṃ kāṇḍabhagnānāṃ, dvividhānāmapītyapare| kapāṭaśayanamavaśyaṃ kāryam| kapāṭaśayanenaiva saha deśāddeśāntaranayanārtham, ādhārabhūtaśayanacālanārthamityanye| ādheyabhūtaśarīrāvayavacalanaparihārārthaṃ kīlāḥ| kīlānāṃ pañcasaṅkhyātvaṃ jaṅghorvordvayorekatarasya bhagnamapekṣya; tatra jaṅghābhagne tu gulphasandherubhayato dvau, jānusandherapyubhayato dvau, ekaśca tale, evaṃ pañca; ūrubhagne jānusandherubhayato dvau, dvau vaṅkṣaṇasandherubhayataḥ, tale caika ityatrāpi pañca; ubhayabhaṅgāpekṣayā tu saptabhireva kīlairyantraṇam| tathāhi- ubhayato bahirdvau gulphayoḥ, dvau ca jānunoḥ, dvau ca vaṅkṣaṇayoḥ, tale caika evaṃ sapta| atra “jaṅghorvoḥ pārśvayordvau dvau tale caikaśca kīlaka” iti kecit paṭhanti; tacca nibandhakārairna paṭhitaṃ, tasmānna paṭhanīyam| gayadāsaścātra pāṭhāntaraṃ kimapi paṭhati; taccābhāvānna likhitam||48-49||
śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasyakṣakayostathā | bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimenaṃ samācaret ||50||
amumeva jaṅghorubhagnakapāṭaśayanādividhimanyatrāpi darśayannāha- śroṇyāmityādi| śroṇiḥ kaṭiḥ| vakṣa uraḥ| akṣakau aṃsasandherupari| bhagnasandhivimokṣeṣviti kāṇḍabhagneṣu tathā sandhivimokṣeṣvapi dvividheṣu bhagneṣu samācaredityarthaḥ| vidhimenamiti kapāṭaśayanakīlakaniyamanādikam||50||
sandhīṃściravimuktāṃstu snigdhān svinnān mṛdūkṛtān uktairvidhānairbuddhyā ca samyak prakṛtimānayet ||51||
sadyobhagnavidhānaṃ nirdiśya cirabhagnavidhānamāha- sandhīnityādi| buddhyā ceti ‘svayamapyūhya’ iti śeṣaḥ||51||
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite | āpothya samayedbhagnaṃ tato bhagnavadācaret ||52||
ciravimuktasandhimabhidhāya cirakāṇḍabhagnavidhimāha- kāṇḍabhagna ityādi| āpothya viśleṣya| samayet samaṃ kuryādityarthaḥ||52||
kalpayennirgataṃ śuṣkraṃ vraṇānte'sthi samāhitaḥ | sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat ||53||
kalpayet chindyāt| vraṇānte vraṇaikadeśe| samāhitaḥ sāvadhānaḥ; yathā'nyatra vraṇo na bhavati tathā chindyādityarthaḥ| sandhyante sandhisamīpa ityarthaḥ| kiṃviśiṣṭe sandhyante? savraṇe vraṇayukta ityarthaḥ||53||
ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam | ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsvanuvāsanam ||54||
idānīmūrdhvādhaḥkāyaviśeṣeṇa bhagnakriyāviśeṣaṃ nirdiśannāha- ūrdhvakāya ityādi| mastiṣkyaṃ śirobastiprakāraḥ, sa ca snehāktapicuplotādibhiḥ| nasyaṃ praśākhāsviti prakṛṣṭāḥ śākhāḥ praśākhāstāsu; jānujaṅghābāhudvayagate bhagne nasyaṃ, ghṛtapānaṃ bastiśca sarvatraiveti jejjaṭaḥ; gayī tu mastiṣkyādikaṃ nasyāntaṃ sarvamūrdhvakāyagatabhagna eva, praśākhāsu bastiriti vyākhyānayati||54||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakam | rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayedasthire jale ||55|| divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet | tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā ||56|| tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃścūrṇayedbhiṣak | kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā ||57|| kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam | śatapuṣpāṃ ca sañcūrṇya tilacūrṇena yojayet ||58|| pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ | caturguṇena payasā tattailaṃ vipacedbhiṣak ||59|| elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā | rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam ||60|| saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām | piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktānyauṣadhāni ca ||61|| ebhistadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā'gninā | etattailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu ||62|| ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā'rdite | manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe ||63|| bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ | pathyaṃ pāne tathā'bhyaṅge nasye bastiṣu bhojane 8||64|| grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate | mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam ||65|| gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut | rājārhametat kartavyaṃ rājñāmeva vicakṣaṇaiḥ ||66||
tadeva bastikarṇapūraṇapānanasyānuvāsanasādhanatailaṃ nirdiśannāha- ata ityādi| vāsayediti prathamaṃ saptarātraṃ yāvat| asthire jale vahati pānīye| gavāṃ kṣīreṇeti ‘bhāvyadravyasamena’ iti śeṣaḥ| bhāvayed dvitīyaṃ saptarātram| madhukāmbuneti ‘bhāvyadravyasamena’ iti śeṣaḥ| tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītāniti kṣīreṇa bhāvyadravyasamena punarbhāvitān, caturthasaptarātramiti tātparyārthaḥ| kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvamiti yaṣṭimadhuni kākolyādāvukte'pi punaryaṣṭīpāṭho dvibhāgārthaṃ, yathālābhaparibhāṣāparihāreṇāvaśyaṃ prakṣepārthaṃ vā| kākolyādiśatapuṣpāntānāṃ cūrṇapādaṃ tilacūrṇapādaistribhiryojayanti tantrāntaradarśino vṛddhavaidyā iti jejjaṭaḥ| gayī tu “tilacūrṇasya catvāro bhāgāḥ, bhāgaścaikaḥ prakīrtitānāṃ (kākolyādīnāṃ), tathā yaṣṭyāhvādīnāṃ śatapuṣpāntānāṃ dvitīyo bhāga iti ṣaḍbhāgāḥ” iti vyākhyānayati| vaṅgadattastu tilacūrṇasamaṃ tatra militaṃ cūrṇamiṣyata ityāha| sarvagandhaśṛtaṃ paya ityatra sarvagandhā elādayaḥ, anye ca kaṭukaphalādayaḥ, taiḥ śṛtaṃ kvathitaṃ, payaḥ kṣīram| atra ca kṣīrapāke iyaṃ paribhāṣā smaraṇīyā- “kvāthyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaṃ kartavyaṃ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ” iti| yāvatā ca kṣīreṇa tilacūrṇamutsādanīyaṃ bhavati tāvanmātraṃ śṛtaṃ karaṇīyam| tataḥ śṛtena kṣīreṇoṣṇenaiva kākolyādicūrṇasahitaṃ tattilacūrṇamārdrīkṛtya cakreṇa pīḍayet| pīḍanādutpannaṃ tailaṃ yathā saṃskāryaṃ taṃ prakāramāha- caturguṇenetyādi| aṃśumatī śālaparṇī| kālānusārivā tagaraṃ; tagarasya dviruccāraṇaṃ bhāgadvayapratipādanārtham| saireyakaṃ kaṇṭaśelukaḥ| kṣīraśuklā kṣīravidārī| anantā utpalasārivā| madhūlikā markaṭatṛṇaviśeṣaḥ| śṛṅgāṭakaṃ trikaṇṭakaṃ jalajaṃ phalam| pūrvoktānyauṣadhāni kākolyādīni śatapuṣpāntāni, tāni sarvāṇi ca tāvatā bhāgena samena kalpayitavyāni, yāvatā tailapādikāni bhavanti| mṛdunā'gnineti mṛdvagnermānamucyate- “padmavistarayuktena mṛdunā vahninā śanaiḥ| pacet snehamadhaścordhvaṃ cālayitvā nirantaram|| samyakpāko bhavatyevamanyathā dagdhatāṃ vrajet”- iti| sarvakarmasu pānābhyaṅgādiṣu| gandhatailamidaṃ nāmneti asya tailasya gandhatailamiti sañjñā; vaitaraṇe punarasyāṇutailasañjñā| rājñāmeveti rājñāmevedaṃ tailaṃ paṇḍitairvidhātavyaṃ, mahāsambhārasādhyatvāt; na punaranyeṣāṃ niṣiddham||55-66||
trapusākṣapriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha | vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet ||67|| snehottamamidaṃ cāśu kuryādbhagnaprasādhanam | pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane ||68||
trapusaṃ karkaṭībhedaḥ, akṣo bibhītakaḥ, priyālaścāraḥ| madhuraiḥ kākolyādibhiḥ| tāni ca snehapādikāni| vasāṃ dattvā yathālābhamiti yadi labhyate tadā nikṣipedityarthaḥ| secane pariṣeke| amuṃ pāṭhaṃ kecidanārṣaṃ manyante||67-68||
bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak | pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati ||69||
idānīṃ bhagne bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca pākakāriṇāṃ parihārāya pākapraśamakāriṇāṃ ca sevanāyāha- bhagnaṃ naitītyādi| naiti na gacchatītyarthaḥ| prayateta prayatnaṃ kurvītetyarthaḥ||69||
bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam | sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet ||70||
samyagrūḍhalakṣaṇamāha- bhagnamityādi| anāviddham anākulam| anulbaṇam anunnatam| sukhaceṣṭāpracāramiti ceṣṭāpracāra ākuñcanaprasāraṇādikaḥ||70||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagnacikitsitaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ ||3||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ||3||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sthiratā’ iti pā. ↩
- 2 ‘kālasya sukaratve'vadhiṃ’ iti pā. ↩
- 3 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 4 ‘cakrākāropalambhayukteścakrayogaḥ’ iti pā. ↩
- 5 asyāgre ‘sacara’ iti vadhakā vadanti’ ityadhikaṃ paṭhyate hastalikhitapustake ↩
- 6 ‘prāggomayamayaṃ piṇḍaṃ dhārayenmṛnmayaṃ ‘tataḥ|’ iti pā. ↩
- 7 ‘mastuluṅgaṃ vinā’ iti pā. ↩
- 8 ‘śodhane’ iti pāṭhāntaram ↩