athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| āmāśayagate vāte cchardayitvā yathākramam | deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā ||3|| citrakendrayave pāṭhā kaṭukā'tiviṣā'bhayā | vātavyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||4||
prathamamāmāśayagatavāyościkitsitamāha- āmāśayetyādi| chardayitvā vamanaṃ kārayitvā| vamanaṃ ca sotkleśe puruṣe bahudoṣe balavati jñeyam| āmāśayagate chardanaṃ kaphasthānatvāt| yathākramamiti atra yathākramaśabdena pūrvakālāparakālakartavyatāḥ sarvaivākṣiptāḥ snehasvedanapānalaiṅgikavaigikamānikakāyaśuddhisamsarjanabhojanādayaḥ| deya iti dātumarhaḥ| ṣaḍdharaṇa iti ṣaṇṇāṃ citrakādīnāṃ dharaṇā mānaviśeṣā yatra yoge sa ṣaḍdharaṇo yogaḥ| tatra dharaṇapramāṇaṃ madhyamairekaviṃśatibhirniṣpāvairbhavati| sukhāmbunā īṣaduṣṇāmbunetyarthaḥ| ṣaḍdharaṇāni kathaṃ saptadinānyupayujyante? ucyate- ekasmin dine karṣayogaḥ, sa cāṣṭādaśaniṣpāvairbhavati, tatra ṣaḍdharaṇebhyaḥ pratidinaṃ trayastrayo niṣpāvā ucchritā bhavanti, tataḥ ṣaḍbhistrikairaṣṭādaśaniṣpāvāḥ, tairaṣṭādaśabhiḥ saptamaṃ dinaṃ pūryate; athavā sañjñaiṣā ṣaḍdharaṇa iti| idānīṃ ṣaḍdharaṇayogamāha- citraketyādi| ‘kaṭukā'tiviṣā kṣapā’ iti kecit paṭhanti| vātavyādhipraśamana iti āmāśayagata eva vātavyādhirgṛhītavyo na punarākṣepakādayaḥ, rūkṣaviṣayatvena vātakāritvādasya| anye tu ‘mahāvyādhipraśamana’ iti paṭhanti, mahāvyādhiriha medoyuto'nilo nānyaḥ||1-4||h
pakvāśayagate cāpi deyaṃ snehavirecanam | bastayaḥ śodhanīyāśca prāśāśca lavaṇottarāḥ ||5||
pakvāśayagatavāyościkitsāmāha- pakvāśayetyādi| snehavirecanaṃ tilvakasarpirādivirecanam| bastayaḥ śodhanīyāśceti “śodhanadravyaniṣkvāthāstatkalkasnehasaṃyutāḥ” (ci. 38) ityādyāḥ| prāśāśca lavaṇottarā iti snehalavaṇakalyāṇakalavaṇādayaḥ; anye tu prāśyanta iti prāśā āhārāḥ, na tu lehāḥ; lavaṇottarā lavaṇapradhānāḥ| gayī tvatrāha- pakvāśayaḥ punariha dvividhaḥ- pittavātāśayabhedena; tayormadhye pittāśayagate vāyau snehavirecanaṃ tilvakasiddhameraṇḍatailādibhirvā, vātāśayagatasya tu vāyormalakaphapittairāvṛtasya yathādoṣaṃ kaṣāyakalkasnehabastayaḥ; tatra malāvṛtavāyau vidārīkalkasiddhaḥ snehayukto vyaktoṣṇakṣāraśca bastiḥ, śleṣmāvṛtavāyau vyaktakṣāroṣṇo bastiḥ; (trivṛdādidravyamūtravidārīkalkasiddhaḥ 1 ) pittāvṛte punarakṣārabastiḥ śītaḥ; śeṣaṃ samam||5||
kāryo bastigate cāpi vidhirbastiviśodhanaḥ |6|
bastigatasya vāyościkitsitamāha- kārya ityādi| bastiviśodhano vidhiriti aśmarīcikitsitokto mūtrāghātādyuktaśca|6|-
śrotrādiṣu prakupite kāryaścānilahā kramaḥ ||6||
śrotrādiṣu prakupitavāyościkitsitamāha- śrotretyādi| ādiśabdāttvagghrāṇajihvānetrāṇīndriyāṇi gṛhyante| atra kramaḥ “snehaḥ svedastathā'bhyaṅga” ityādiko doṣadūṣyapratyanīko yathāyathaṃ kāryaḥ, sa cendriyasātmyamapekṣya kartavyaḥ; tena snehaśabdasāmānye'pi netrayoḥ kṣīrasarpistarpaṇaṃ, tailatarpaṇaṃ punaḥ karṇādiṣviti||6||
snehābhyaṅgopanāhāśca mardanālepanāni ca | tvaṅmāṃsāsṛksirāprāpte kuryāt cāsṛgvimokṣaṇam ||7||
dhātūpadhātugasya vāyościkitsitamāha- snehetyādi| snehābhyaṅgopanāhāṃścetyatra cakāreṇa tvaggatavāyau hṛdyamapyannapānamanuktaṃ samuccīyate| tvagatra rasaḥ, sirāḥ punarasṛja upadhātuḥ, prāpte gate ityarthaḥ| raktagate vāyau raktasrāvo raktādhiṣṭhānavātanivṛttyarthaḥ| yadā dravyaprabhāvaviśeṣeṇa kharjūramātuluṅgasauvarcalādisnehābhyaṅgādibhirna praśamameti tadā niyamena raktāvaraṇaṃ parijñāya raktamokṣaṇaṃ kartavyaṃ, na punaranyathā| medogate punarihānile cikitsā nopadiṣṭā, tasya snehāviṣayatvena vātavyādhikarmaṇāmaviṣayatvāt; mahāvātavyādhau punarāvaraṇaprasaṅgena medogatamanilaṃ vakṣyati||7||
snehopanāhāgnikarmabandhanonmardanāni ca | snāyusandhyasthisamprāpte kuryādvāyāvatandritaḥ ||8||
snāyugatasya sandhyasthigatasya ca vāyościkitsāmāha- snehetyādi| sneho'tra bāhya ābhyantaraśca| atandritaḥ analasaḥ; etena cirakālaṃ nirantaraṃ kriyeti darśayati||8||
niruddhe'sthani vā vāyau pāṇimanthena dārite 2| nāḍīṃ dattvā'sthani bhiṣak cūṣayetpavanaṃ balī ||9||
asthani gate majjasthe ca karma nirdiśannāha- niruddhe ityādi| tvaṅmāṃsaṃ śastreṇa vipāṭya, asthi pāṇimanthena ārāśastreṇa viddhvā, tatra randhre dvimukhīṃ nāḍīṃ praṇidhāya, mukhamārutā cūṣaṇena pavanāpakarṣaṇaṃ karaṇīyamiti| balī balayuktaḥ| ‘bāhyābhyantarasnehaiśca’ ityādi kecit paṭhanti| tatra bāhyasnehaḥ pariṣekāvagāhābhyaṅgamastiṣkyaśirobastyādiḥ, ābhyantarastu pānabastyādiḥ; asya pāṭhasyābhāvānnirṇayo na kṛtaḥ||9||
śukraprāpte'nile kāryaṃ śukradoṣacikitsitam |10|
śukragatasya vāyościkitsāmāha- śukretyādi| śukradoṣacikitsitamiti śukraśoṇitaśuddhyuktaṃ cikitsitaṃ vājīkaraṇoktaṃ mūtradoṣacikitsitoktaṃ ca kāryaṃ; “teṣvādyān śukradoṣāṃstrīn” (śā. 2) ityādikam|10|-
avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ ||10|| jayet sarvāṅgajaṃ vātaṃ sirāmokṣaiśca buddhimān | ekāṅgagaṃ ca matimāñchṛṅgaiścāvasthitaṃ jayet ||11||
dhātūpadhātugatamabhidhāya sarvāṅgagatasya vāyościkitsāmāha- avagāhetyādi| tatra vātaharakvāthapūrṇadroṇyādiṣvavagāho dravasvedaḥ| kuṭī caturdvārā bhūmāvāropitā'panītavidhūmāṅgāravātaharadravasiktā, sā coṣmasvedaḥ| karṣūḥ puruṣāyāmamātranikhātadagdhāvanipradeśe vātaharadravasikte śayanaṃ, sa coṣmasvedaviśeṣaḥ| svinnatuṣadhānyādibhirāstṛtāyāṃ 3 bhūmau pariśayanaṃ prastaraḥ, so'pi coṣmasvedaviśeṣa eva| snehapūrvā avagāhādayaḥ 4| ete ca sarvāṅgagate vāte sarvāṅgayoginaḥ, upanāhasvedastvavayavage'pi vāte 5; tāpasvedastvatra rūkṣatvādayukta eva| yadyapi sarvāṅgago vātaprakopaḥ prāyo dhātukṣayanimittaḥ, tathā'pi śoṇitādhiṣṭhānatvādraktamokṣo'pi 6 yuktaḥ| sirāmokṣairiti bahuvacanāt pañcānāṃ sirāṇāṃ mokṣaṇaṃ snehādibhirapraśāmyati vāte| ekāṅgagatasya vāyościkitsitamāha- ekāṅgagamityādi| śṛṅgaiśceti bahuvacanamasakṛtprayogajñāpanāya| cakāreṇa sarvāṅgavātoktāvagāhādayo'pyanukṛṣyante| taiścāvagāhādibhirekāṅgagatamanavasthitameva vātaṃ jayet, avasthitaṃ śṛṅgaireva||10-11||
balāsapittaraktaistu saṃsṛṣṭamavirodhibhiḥ |12|
saṃsargasya cikitsāmāha- balāsapittetyādi| sugamam|12|-
suptivāte tvasṛṅmokṣaṃ kuryāttu bahuśo bhiṣak ||12|| dihyācca lavaṇāgāradhūmaistailasamanvitaiḥ |13|
raktāvṛtasya vāyościkitsāmāha- suptītyādi| raktāvaraṇakṛtayā suptyā lakṣito vātaḥ suptivātaḥ| suptiḥ sparśājñānam| na punā rasāvaraṇakṛtayā suptatayā lakṣito vātaḥ, tasya snehopanāhādiviṣayatvāt; anyadhātugate vāyau raktāpakarṣaṇasyāyuktatvāt| bahuśo bahūn vārān, alpālpasrāvaṇāt; anyathā vātakopaḥ syāt| dihyāt lepayet| anye tu suptavātastvaggatavātaḥ, ‘vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ raukṣyaṃ suptiṃ cumacumāyanam” (ni. 1) ityuktatvāt| teṣāṃ mate tvaṅmāṃsetyādinā prāguktamapi śoṇitamokṣaṇamiha punaruktaṃ; lavaṇāgāradhūmairityādipradeho'dhika uktaḥ||12||-
pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||13|| susnigdho dhānyayūṣo vā hito vātavikāriṇām |14|
sarvavātavikāriṇāṃ bhojanānyāha- pañcamūlītyādi| pañcamūlī ādyā dvitīyā vā| phalairdāḍimādibhiramlaḥ| raso māṃsarasaḥ| dhānyayūṣaḥ kulatthādivātaharadhānyayūṣaḥ| susnigdhaśabdo yūṣarasābhyāṃ saha sambadhyate| doṣaprakṛtisātmyāpekṣayā kṣīrādi prayojyam| ‘vātibhyo bhojanaṃ hitam’ iti kecit paṭhanti||13||-
kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ ||14|| sānūpaudakamāṃsastu sarvasnehasamanvitaḥ | sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ ||15|| tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā vātarogiṇām |16|
upanāhasvedamāha- kākolyādirityādi| kākolyādiḥ prasiddhaḥ| savātaghna iti saha vātaghnairbhadradārvādibhirvidārigandhādibhirvartata iti savātaghnaḥ| sarvāmladravyasaṃyuta iti amladravyāṇi śuktakāñjikasurāsauvīrakadadhimastvādīni; kecidācāryā evaṃ vadanti- amladravyāṇi dāḍimādīni| ānūpaudakamāṃsena saha vartata iti sānūpaudakamāṃsaḥ; atrānūpaśabdo'yaṃ kūlacareṣveva vartate, audakaśabdena tu kośasthāḥ pādino matsyāśca gṛhyante; ye punaraudakagrahaṇaṃ na paṭhanti te tu pañcasvapi vartayanti| sarvasnehā ghṛtatailavasāmajjānastaiḥ samanvitaḥ| sukhoṣṇa īṣaduṣṇaḥ| spaṣṭalavaṇa iti spaṣṭāni vyaktāni saindhavādīni lavaṇāni yatra saḥ spaṣṭalavaṇaḥ| saha āsamantāllavaṇena vartata iti sālvaṇaḥ| upanāho bandhanam| eṣāṃ ca bhāgamānamāha- “māṃsenātrauṣadhaṃ tulyaṃ yāvatā'mlena cāmlatā| tāvantaśca catuḥsnehāḥ snigdhatvaṃ ca yathā bhavet”- iti| dravyasvabhāvaṃ svedyadeśamapyavekṣya kalpanīya ityeke vadanti||14-15||-
kuñcyamānaṃ rujārtaṃ vā gātraṃ stabdhamathāpi vā ||16|| gāḍhaṃ paṭṭairnibadhnīyāt kṣaumakārpāsikaurṇikaiḥ | biḍālanakulondrāṇāṃ carmagoṇyāṃ mṛgasya vā ||17|| praveśayedvā svabhyaktaṃ sālvaṇenopanāhitam |18|
anagnimeva svedaṃ darśayannāha- kuñcyamānamityādi| kuñcyamānaṃ saṅkocyamānaṃ, tacca sirāgatena vāyunā; yadāha- “kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam” (ni. 1) iti| rujārtaṃ vedanārtam, atra pradhānena vāyunā; etena pittaraktāvṛte vāte bandhanavidhirniṣiddhaḥ| anye tu ‘vālkakārpāsikaurṇikaiḥ’ iti paṭhanti; tatra vālkaṃ valkalamayam| undraḥ pānīyabiḍālaḥ| carmagoṇī carmaprasevakaḥ 7, chagalādigalla ityarthaḥ||16-17||-
skandhavakṣastrikaprāptaṃ vāyuṃ manyāgataṃ tathā ||18|| vamanaṃ hanti nasyaṃ ca kuśalena prayojitam |19|
avayavaviśeṣagate vāyau kriyāviśeṣamāha- skandhetyādi| vakṣaḥ stanāntarālam| trikam ūrdhvatrikam| nasyamatra śirovirecanam| kuśalena kriyāvidā avasthāvidā bhiṣajetyarthaḥ||18||-
śirogataṃ śirobastirhanti vā'sṛgvimokṣaṇam ||19|| snehaṃ mātrāsahasraṃ tu dhārayettatra yogataḥ |20|
śirogate'pi viśeṣamāha- śira ityādi| cakāro'tra vamanaṃ śirovirecanaṃ cānuktamapi samuccinoti| raktamokṣaṇaṃ punaratra kriyāntareṇāpraśāmyati vāte kartavyam| śirobastidhāraṇe kālāvadhāraṇaṃ nirdiśannāha- snehamityādi| mātrā kālaviśeṣaḥ| tathāhi- “nimiṣonmeṣaṇe puṃsāṃ sphoṭanaṃ vā tathā'ṅguleḥ| akṣarasya laghorvā'pi mātrā tūccāraṇaṃ bhavet”- iti| yogato yuktitaḥ| yuktiṃ cottaratantre kriyākalpe vyākhyāsyāmaḥ| nanu vāte daśasahasrāṇyuktāni, atra tu sahasramātrādhāraṇamuktamiti virodhaḥ? satyam, atrākṣiṇi sthitānāṃ sirāṇāmatyantasūkṣmatvāttāvataiva kālena guṇo bhavatīti jejjaṭaḥ; gayī tu yogata iti yoge svasthavṛtte mātrāsahasradhāraṇopadeśaṃ manyate| tatra hi śālākyakriyākalpokte śirobastau yathādoṣaṃ ṣaḍaṣṭadaśasahasrāṇi dhāraṇamātroktā, na svasthasya śirobastidhāraṇamātrā tatroktā, ata iha svasthasya mātrāsahasradhāraṇopadeśaḥ kṛta iti||19||-
sarvāṅgagatamekāṅgasthitaṃ vā'pi samīraṇam ||20|| ruṇaddhi kevalo bastirvāyuvegamivācalaḥ |21|
tatra snehabastimeva vātavyādhau darśayannāha- sarvāṅgetyādi||20||-
snehasvedastathā'bhyaṅgo bastiḥ snehavirecanam ||21|| śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaḥ snaihika eva ca | sukhoṣṇaḥ snehagaṇḍūṣo nasyaṃ snaihikameva ca ||22|| rasāḥ kṣīrāṇi māṃsāni snehāḥ snehānvitaṃ ca yat | bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||23|| sukhoṣṇāśca parīṣekāstathā saṃvāhanāni ca | kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||24|| kauśeyaurṇikaraumāṇi kārpāsāni gurūṇi ca | nivātātapayuktāni tathā garbhagṛhāṇi ca ||25|| mṛdvī śayyā'gnisantāpo brahmacaryaṃ tathaiva ca | samāsenaivamādīni yojyānyanilarogiṣu ||26||
idānīṃ sarvavātavyādhīnāmuktānāmanuktānāṃ ca sāmānyena sakalaṃ pratyanīkaṃ darśayannāha- snehasveda ityādi| snehasveda iti snehasvedo na rūkṣasvedaḥ, tasya vātakāritvāt; anye tu snehaḥ sveda iti vicchidya paṭhanti, tanmate snehānvitaṃ ca yaditi snehagrahaṇaṃ punaruktam| rasā māṃsarasāḥ| snehā ghṛtādayaḥ| snehānvitaṃ ca yaditi yat kiccidvastu ghṛtādiyuktamityarthaḥ, athavā snehaguṇayuktaṃ yat kiñcidvastu| phalāmlāni dāḍimādyamlīkṛtāni| saṃvāhanaṃ sukhakarasparśaḥ| kauśeyetyādi ‘āvaraṇāni’ iti śeṣaḥ| kauśeyaṃ kośakārakṛmilālodgataṃ ‘tasara’ iti loke, raumaṇi mūṣakādiromajātāni raumāṇītyarthaḥ| garbhagṛhāṇi apavarakādīnītyarthaḥ| etāni ca yathāvasthaṃ yathāvyādhi ca prayojyāni||21-26||-
trivṛddantīsuvarṇakṣīrīsaptalāśaṅkhinītriphalāviḍaṅgānāmakṣasamāḥ bhāgāḥ 8, bilvamātraḥ kalkastilvakamūlakampillakayoḥ, triphalārasadadhipātre dve dve, ghṛtapātramekaṃ, tadaikadhyaṃ saṃsṛjya vipacet; tilvakasarpiretat snehavirecanamupadiśanti vātarogiṣu | tilvakavidhirevāśokaramyakayordraṣṭavyaḥ ||27||
tilvakasarpirutpādayati- trivṛdityādi| trivṛdādayo viḍaṅgāntā akṣasamāḥ karṣapramāṇā ityarthaḥ| suvarṇakṣīrī kaṅkuṣṭham| saptalā yavatiktābhedaḥ, śaṅkhinyapi tadbhedaḥ| bilvamātra ityādi| tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ| kampillako rocanikāvṛkṣaḥ phalāruṇareṇuḥ| etayoḥ pratyekaṃ kalko bilvamātro bilvapramāṇa ityarthaḥ| triphaletyādi| triphalākvāthapātre dve, dadhipātre api dve; pātramāḍhakaścatuḥṣaṣṭipalāni, sa ca dravatvād dviguṇo jñeyaḥ; ghṛtapātramapyevam| tilvakavidhimatidiśannāha- tilvaketyādi| kalpanā ceyaṃ- tilvakasthāne'śokaḥ, anyatra ramyakaḥ; śeṣaṃ punaḥ kampillakatrivṛddantyādi triphalārasādi samānaṃ pūrveṇa| ramyako drekkā parvatanimbaḥ ‘rājanimba’ iti loke||27||
tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālaṃ tailaparipītānyaṇūni khaṇḍaśaḥ kalpayitvā'vakṣudya mahati kaṭāhe pānīyenābhiplāvya kvāthayet, tataḥ snehamambupṛṣṭhādyadudeti tat sarakapāṇyoranyatareṇādāya vātaghnauṣadhapratīvāpaṃ snehapākakalpena vipacet, etadaṇutailamupadiśanti vātarogiṣu; aṇubhyastailadravyebhyo niṣpādyata ityaṇutailam ||28||
aṇutailamutpādayannāha- tiletyādi| tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhāni cakrayaṣṭimarkaṭikāprabhṛtīni| analpakālaṃ tailaparipītāni cirakālaṃ tailabhāvitānītyarthaḥ| aṇūni sūkṣmāṇi| khaṇḍaśaḥ kalpayitvā kṛtvetyarthaḥ| avakṣudya suṣṭhu 9 piṣṭvā cūrṇayitvā ca| abhiplāvya prakṣipya| ambupṛṣṭhāt pānīyopari, yadudeti yadutpadyate, tat sarakapāṇyoranyatareṇaikena, ādāya gṛhītvā; sarakaṃ mṛnmayaṃ pātraṃ ‘śarāva’ iti loke, gayī tu sarakaṃ kāṃsyatāmrādibhājanaṃ; pāṇirhastaḥ| vātaghnauṣadhāni bhadradārvādīni| prativāpaḥ kalkaḥ| snehapākakalpena vipacediti snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, snehāccaturguṇo drava ityarthaḥ| dravāḥ punaratra vakṣyamāṇatailoditāḥ kvāthamāṃsarasakṣīrāmlāni catvāri samabhāgāni; dravānukteścaturguṇamevātra jalamityanye| aṇubhya ityādi kāraṇāṇutvena kāryeṣvaṇutvavyapadeśa ityarthaḥ||28||
atha mahāpañcamūlakāṣṭhairbahubhiravadahyāvanipradeśamasitamuṣitamekarātramupaśānte'gnāvapohya bhasma nivṛttāṃ bhūmiṃ vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatena tulyapayasā'bhiṣicyaikarātramavasthāpya tato yāvatī mṛttikā snigdhā syāttāmādāyoṣṇodakena mahati kaṭāhe'bhyāsiñcet, tatra yattailamuttiṣṭhettat pāṇibhyāṃ paryādāya svanuguptaṃ nidadhyāt; tatastailaṃ vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa sahasrapākaṃ vipacedyāvatā kālena śaknuyāt paktuṃ, prativāpaścātra haimavatā dakṣiṇāpathagāśca gandhā vātaghnāni ca, tasmin sidhyati śaṅkhānādhmāpayeddundubhīnāghātayecchatraṃ dhārayedbālavyajanaiśca vījayedbrāhmaṇasahasraṃ bhojayet, tat sādhu siddhamavatārya sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tadetat sahasrapākamaprativāravīryaṃ rājārhaṃ tailam; evaṃ bhāgaśatavipakvaṃ śatapākam ||29||
sahasrapākaṃ vyutpādayannāha- athetyādi| pañcamūlapramāṇaṃ tailaṃ pariplāvya bhūmibhāgapramāṇena| asitaṃ kṛṣṇabhūmipradeśamityarthaḥ| uṣitaṃ sthitam| apohya sphoṭayitvā| nivṛttāṃ bhūmim upaśāntatāpāmityarthaḥ| vidārigandhādītyādi| kalkakaṣāyakalpena vidārigandhādipakvena tailaghaṭaśatena tulyapayasā bhūmimabhisiñcayet| tailamatra tilatailam| snigdheti tailakṣīrābhyāmārdrīkṛtetyarthaḥ| mahati kaṭāhe atraikavacanaṃ jātyapekṣayā| tenaikasmin dvayostriṣu vā| abhyāṣiñcet plāvayet| vātaharauṣadhāni bhadradārvādīni, teṣāṃ kvāthaḥ kvāthakalpena siddhaḥ, māṃsarasaḥ jāṅgalamāṃsarasakalpena siddhaḥ, kṣīraṃ gokṣīram, amlaṃ kāñjikam| bhāgasahasreṇeti atra bhāgaścaturthāṃśaḥ; tena vātaharakvāthamāṃsarasakṣīrāmlānāṃ pratyekaṃ bhāgasahasraṃ; tenaitaduktaṃ bhavati- pratipākaṃ kvāthādibhistailāpekṣayā pratyekaṃ pādikaiḥ samudāyatastailasamaiḥ sahasrapākaṃ yathā bhavatyevaṃ vārasahasraṃ pacediti gayī| jejjaṭastu kvāthādīnāṃ samudāyatastailāpekṣayā caturthāṃśānāṃ sahasramapyekavārameva nikṣipya vipacediti manyate, sahasrapākamiti tu sañjñā, pratyekaṃ sahasravārān pāke sati tailopakṣayaḥ syāt| etacca gayadāsena dūṣitaṃ; tadyathā- nahi sarvatailopakṣayo bhavati, kintu kiñcideva, pratipākaṃ kṣīrasya pādikasya praveśāt, alpaḥ punarupakṣayo rājñāṃ mahādhanānāṃ yatkiñcideveti| tasmāt mahācāryābhyāṃ vyākhyātatvāt pākaprakāradvayamapi pramāṇam| yadyapi dravasahasrabhāgena śataṃ vārān vipacediti kenaciduktaṃ, tathā'pīdṛśaṃ na boddhavyaṃ, pramādavyākhyānatvāt| prativāpaścātra gandhakalkasyāvāpa ityarthaḥ| haimavatā iti haimavatā uttarāpathasambhūtāḥ, te punaḥ kastūrīśaṭīkuṣṭhamāṃsīsaralasuradārumurādayaḥ| dakṣiṇapathagāḥ candanajātīphalakaṅkolalavaṅgādayaḥ| taiḥ kalkīkṛtaistailapādikaiḥ| vātaghnāni ceti vātaghnairapi śatapuṣpāmiśriprabhṛtibhirvātaharagaṇaparipaṭhitaiḥ| tatra śaṅkhādhmāpanādyacintyaśaktitvādatiśayavyutpādanārtham| anye tu “tailaghaṭaśatena dugdhavasābhyāmabhyāṣiñcet” iti paṭhanti; tanna paṭhitavyaṃ, vivekakartṛbhirupādhyāyairavyākhyātatvāt| śatapākamutpādayannāha- evaṃ bhāgaśatetyādi| etat subodham||29||h
gandharvahastamuṣkakanaktamālāṭarūṣakapūtīkāragvadhacitrakādīnāṃ patrāṇyārdrāṇi lavaṇena sahodūkhale'vakṣudya snehaghaṭe prakṣipyāvalipya gośakṛdbhirdāhayet; etatpatralavaṇamupadiśanti vātarogeṣu ||30||
vātapradhāneṣu kaphapradhāneṣu vā tathā stabdhasaṅkucitādhmātādiṣu bhojanopayogīni lavaṇānyutpādayannāha- gandharvetyādi| gandharvahasta eraṇḍaḥ, muṣkakaḥ kṛṣṇapuṣpamuṣkakaḥ, naktamālaḥ karañjaḥ, pūtīkaścirabilvaḥ, sarvapatrasamaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ deyamiti vṛddhavaidyāḥ| etadvātarogeṣu kaphaprāyeṣu||30||
evaṃ snuhīkāṇḍavārtākuśigrulavaṇāni saṅkṣudya ghaṭaṃ pūrayitvā sarpistailavasāmajjabhiḥ prakṣipyāvalipya gośakṛdbhirdāhayet; etat snehalavaṇamupadiśanti vātarogeṣu | (iti kāṇḍalavaṇam) ||31||
evamityādi| snuhīkāṇḍaḥ sehuṇḍayaṣṭiḥ| catuḥsnehasya lavaṇasya saindhavasya ca sarvadravyeṇa samatvaṃ boddhavyam| vātarogeṣu vātaprāyeṣu||31||
gaṇḍīrapalāśakuṭajabilvārkasnuhyapāmārgapāṭalāpāribhadrakanādeyīkṛṣṇagandhānīpanimbanirdahanyaṭarūṣakanaktamālaka- pūtikabṛhatīkaṇṭakārikābhallātakeṅgudīvaijayantīkadalībāṣpadvayekṣurakendravāruṇīśvetamokṣakāśokā 10 ityevaṃ vargaṃ samūlapatraśākhamārdramāhṛtya lavaṇena saha saṃsṛjya pūrvavaddagdhvā kṣārakalpena parisrāvya vipacet, prativāpaścātra hiṅgvādibhiḥ pippalyādibhirvā | ityetat kalyāṇakalavaṇaṃ vātarogagulmaplīhāgniṣaṅgājīrṇārśo'rocakārtānāṃ kāsādibhiḥ kṛmibhirupadrutānāṃ copadiśanti pānabhojaneṣvapīti ||32||
gaṇḍīretyādi| gaṇḍīro dvividhaḥ sthalajo jalajaśca; tatra sthalajo haritaśākapaṭhitaḥ, jalajo jalapippalīgaṇḍīraḥ; palāśaḥ śaṭī; nādeyī jalajambūḥ; kṛṣṇagandhā śobhāñjanakaḥ; nīpo mahākadambaḥ; nirdahanī moraṭaḥ, agnimantha ityeke, apare citrakamāhuḥ; vaijayantī araṇikā; bāṣpadvayaṃ bāṣpikādvayaṃ tacca lohitaṃ kṛṣṇaṃ ca sindhuviṣaye, kecidvarṣābhūdvayamiti paṭhanti; ikṣurakastālamakhānā 11; sarvadravyasamaṃ saindhavalavaṇam; etat sarvamudūkhale saṅkṣudya dahet| tadbhasma pṛthak kṛtvā lavaṇāt, kṣārakalpena parisrāvya, tatra lavaṇaṃ prakṣipya, kṣāravanmṛdvagninā pacet| prativāpaścātra lavaṇapādaḥ pippalyāderhiṅgvādervā| agnisaṅgo'gnimāndyam| ajīrṇam alasakavisūcikādi| kāsādibhirityādiśabdācchvāsahikkādayaḥ kaphavātajāḥ| kecit prativāpaṃ pippalyādiṃ manyante, hiṅgvādimapare, hiṅgvādiṃ pippalyādiṃ cānye, etattrayamapi pramāṇaṃ, pūrveṣāmācāryāṇāṃ sammatatvāt||32||
bhavati cātra- viṣyandanāduṣṇabhāvāddoṣāṇāṃ ca vipācanāt | saṃskārapācanāccedaṃ vātarogeṣu śasyate ||33||
lavaṇaphalānuśaṃsāmāha- viṣyandanādityādi| viṣyandanāt sravaṇāt| lavaṇaphalānuśaṃsāṃ kecidabhidadhati, anye'nārṣamāhurimaṃ pāṭham||33||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vātavyādhicikitsitaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4||
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne caturtho'dhyāyaḥ||4||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 2 ‘dārayet’ iti pā. ↩
- 3 ‘āstṛtasyopari śayanaṃ’ iti pā. ↩
- 4 asyāgre ‘iti paścātkāryāḥ’ ityadhikaṃ paṭhyate kvacitpustake ↩
- 5 ‘viddhe’ iti pā. ↩
- 6 ‘sirāmokṣo'pi’ iti pā. ↩
- 7 ‘carmapraveśakaḥ’ iti pā. ↩
- 8 ‘kalkaḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘supeṣaṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘... varṣābhūhrīberekṣurakendravāruṇī’ iti pā. ↩
- 11 ‘maṅkhārakaḥ’ iti pā. ↩