athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| dvividhaṃ vātaśoṇitamuttānamavagāḍhaṃ cetyeke bhāṣante; tattu na samyak, taddhi kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati, tasmānna dvividham ||3||
pratijñā'nantaraṃ tantrāntaroktadvaividhyanirākaraṇamāha- dvividhamityādi| uttānaṃ tvaṅmāṃsāśrayam, avagāḍhamantarāśrayam||1-3||
tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyorgurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śoṇitaṃ mārgamāvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ yugapadvātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti vātaraktam | tattu pūrvaṃ hastapādayoravasthānaṃ kṛtvā paścāddehaṃ vyāpnoti | tasya pūrvarūpāṇitodadāhakaṇḍūśophastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiścākasmāt pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu, tatrāpratikāriṇo'pacāriṇaśca rogo vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇamuktaṃ; tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati ||4||
tasyedānīṃ samprāptipūrvikāṃ niruktiṃ nirdiśannāha- tatretyādi| balavadvigrahādayo vraṇapraśnoktāḥ, gurūṣṇādhyaśanādayaśca tatrevoktāḥ| yugapat ekakālam| tasyetyādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlam| tatra balavadvigrahādibhirityārabhya yāvadapacāriṇaścetyatra granthasyārtho nidānaparipaṭhito'pi vātaraktasya duḥsādhyatvajñāpanāyātrāpi paṭhanīyaḥ| tatretyādi| tatreti pūrvarūpe| apacāriṇaḥ ayathārthakāriṇaḥ| rogo vyaktataraḥ vikāraḥ prakaṭo bhavatītyarthaḥ| tatreti rogavyaktau| vaikalyaṃ vikalatā| etenāsādhyatvamuktam||4||
bhavati cātra- prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām | sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati ||5||
idānīṃ viśeṣeṇa vātaśoṇitāśrayaṃ nirdiśannāha- prāyaśa ityādi| asukumārāṇāmasthūlānāṃ duḥkhitānāṃ ca prāyeṇa vyāyāmāśrayatvāt, vyāyāmena mithyāhāravihārayorapyadoṣatvādalpadoṣatvādvā vikārāsambhavaḥ||5||
tatra prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇasaṅkocanairanupadrutaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet ||6||
kīdṛśa upakramyastadāha- tatretyādi| balavantamiti upacayaśaktilakṣaṇobhayabalayuktaṃ; prāṇamāṃsakṣayaśabdenobhayalakṣaṇasya nivṛttiviṣayatvādeva pravṛttiviṣayamapyubhayalakṣaṇameva balam||6||
tatra, ādāveva bahuvātarūkṣamlānāṅgādṛte mārgāvaraṇādduṣṭaśoṇitamasakṛdalpālpamavasiñcedvātakopabhayāt | tato vamanādibhirupakramairupapādya pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet | ajākṣīraṃ vā'rdhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ, śṛgālavinnāsiddhaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ, śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā, śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā | dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta, śatāvarīmayūrakakiṇihyajamodāmadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddhaṃ vā kākolyādiprativāpaṃ, balātailaṃ śatapākaṃ veti | vātaharamūlasiddhena ca payasā pariṣecanamamlairvā kurvīta | yavamadhukairaṇḍatilavarṣābhūbhirvā pradehaḥ kāryaḥ | tatra cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalābisamṛṇālaśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgī- priyālaśarkarākaśerukasurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ, snaihikaphalasārotkārikā vā, cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudvamāṣeṣu matsyapiśitaveśavāro vā, bilvapeśikātagaradevadārusaralārāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta upanāhaḥ, mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraṃ madhuśigrumūlamālepastilakalko veti vātaprabale ||7||
tatra doṣadūṣyayoḥ pūrvaṃ dūṣyacikitsitameva nirdiśannāha- tatretyādi| bahuvātatvena hetunā rūkṣamasnigdhaṃ, mlānaṃ śuṣyadaṅgaṃ, yasya dehinastasmādṛte ityarthaḥ| mārgāvaraṇaṃ mārgāvarodhanaṃ, tasmādduṣṭaśoṇitaṃ prakupitarudhiram| asakṛt anekavārān| avasiñcet srāvayedityarthaḥ| doṣacikitsitamāha- tato vamanādibhirityādi| ādiśabdādvirecanāsthāpanānuvāsanādibhirupakramaiścikitsādhikāroktaiḥ| upapādya yojayitvā| pratisaṃsṛṣṭabhaktamiti pratisaṃsṛṣṭaṃ peyādikrameṇa tya(yu)ktaṃ bhaktaṃ yasya puruṣasyetyarthaḥ| vātaprabale vātarakte| purāṇaghṛtaṃ kālenaiva pakvam| tatra pāṇigataṃ vātaraktamūrdhvagatadoṣeṇa, pādagataṃ vātaraktamadhogatena doṣeṇa bhavati; tatra pāṇigate kaphapittānubandhe vamanavirecane, tatraiva jīrṇaghṛtapānaṃ; pādagate vātānubandhe āsthāpanapūrvakamanuvāsanam| tatraikaṃ śuddhidinam, annasaṃsarjanadināni ṣaṭ, aṣṭame snehāṅgabhojanaṃ, navame purāṇaghṛtapānamiti| ajākṣīramardhatailaṃ yaṣṭimadhukarṣayuktaṃ; tadeva pṛśniparṇyādisiddhaṃ, śuṇṭhyādisiddhaṃ, śyāmādisiddhaṃ vā, ityevaṃ caturṣu yogeṣvajākṣīramardhatailamabhisambadhyate; tatrārdhatailamiti ajākṣīrasya bhāgadvayaṃ tailasyaika ityarthaḥ| śṛgālavinnā pṛśniparṇī, tayā siddhaṃ kṣīrapākakalpanayā| śyāmā trivṛdviśeṣaḥ, ‘vṛddhadāruka’ ityanye| rāsnā surasā 1| suṣavī pānīyavallī| purāṇaghṛtatailaṃ nirdiśya pakvatailaṃ nirdiśannāha- dvipañcamūlītyādi| dvipañcamūlīṃ kaṣāyakalpena vipācya pādaśeṣeṇa tenāṣṭaguṇena kṣīraṃ sādhayet, kṣīraśeṣamavatārya tena madhukādikalkayuktaṃ tailaṃ sādhayediti| surabhiḥ rāsnā| prativāpaḥ prakṣepaḥ| pānādiṣvityādiśabdādabhyaṅgapariṣekādayaḥ| śatāvarītyādi ‘siddhaṃ tailam’ iti śeṣaḥ| mayūrako'pāmārgaḥ| kṣīravidārī dīrghakandā bhṛśaṃ madhurā| tṛṇapañcamūlī “kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā” (sū. 38) iti tṛṇasañjñā| śatapākamiti balākvāthakalkābhyāṃ śataśaḥ kṛtvā vipācya prayojyaṃ; śrījejjaṭastu balātailaṃ mūḍhagarbhoktamāha, śatapākaṃ tu sahasrapākatulyamevāha| ete ca yogā doṣādīnavekṣya yathāvasthaṃ yojyāḥ| antaḥparimārjanamabhidhāya bahiḥparimārjanaṃ nirdiśannāha- vātaharetyādi| vātaharaṃ daśamūlam| amlairiti surāsauvīrakatuṣodakādibhiḥ| pradehaḥ pralepaḥ| tatretyādi tatra cūrṇiteṣu yavādiṣu pañcasu pratyekaṃ kākolyādivacāntakalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ| te tu nātidravā nātisāndrāḥ pradehayogyā yojyāḥ| payasā saṃskṛtāḥ pāyasāḥ| yadyapi sarpirādīni saṃskārakatvenopanyastāni tathā'pi paya eva pradhānamiti tadvyapadeśaḥ| snaihikaphalāni tilairaṇḍātasībibhītakādīni, teṣāṃ yathāsambhavaṃ sāro majjā| atrānuktamapi kṣīraṃ snehaphalakalkapākaniṣpattaye kalpanīyam| utkārikā lapsikā| cūrṇiteṣvityādi| piśitaveśavāraḥ māṃsamayo veśavāraḥ khāniṣkāparaparyāyaḥ| anye tu ‘nalamīnamatsyāmiṣaveśavāro vā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- nalamīno rohitabhedaḥ, pāmareṣu ‘miukva’ iti prasiddhaḥ, tīrabhuktau tu janāstaṃ tilapittamāhuḥ; tadgrahaṇaṃ viśeṣārthaṃ, matsyaśabdena tu sarve eva gṛhyante| anye tu ‘ānūpamatsyāmiṣaveśavāraiḥ’ iti paṭhanti, āmiṣaśabdenānūpamāṃsamāhuḥ| tathā ca vātarakte carakaḥ- “audakaprasahānūpaveśavārāḥ susaṃskṛtāḥ| jīvanīyauṣadhasnehayuktāḥ syurupanāhane” (ca. ci. 29)- iti| ‘vicitramatsyapiśitaveśavāro vā’ iti kvacit 2| bilvetyādi bilvapeśikādi peṣyaṃ, surādi tasya peṣaṇāya dravadravyaṃ; bilvapeśikā bālabilvagiraḥ, saralā trivṛt| mātuluṅgetyādi| mātuluṅgādibhiḥ saha śobhāñjanakamūlaṃ sasaindhavamālepaḥ| tilakalko veti tilānāṃ mātuluṅgādirasapiṣṭānāṃ pūrvavadevālepa ityeke, kevala eva tilakalka ityanye||7||
pittaprabale drākṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet, śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ 3, guḍūcīkaṣāyaṃ vā, pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ, madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ; bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ, kṣīrekṣurasairmadhukaśarkarātaṇḍulodakairvā drākṣekṣukaṣāyamiśrairvā mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhena vā sarpiṣā'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtena vā, kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā sarpiṣā; śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgairikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhirdhānyāmlapiṣṭaiḥ pradeho ghṛtamiśraḥ, vātaprabale'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ ||8||
pittānubandhasya cikitsāṃ nirdiśannāha- pittetyādi| ārevatakaḥ kiramālakaḥ| payasā arkapuṣpī, kṣīravidāriketyanye| śatāvarītyādi| madhurāṇi kākolyādīni, tiktāni paṭolādīni, kaṣāyāṇi triphalādīni, teṣāṃ kaṣāyakalkābhyāṃ siddhaṃ ghṛtaṃ pāyayedityarthaḥ| bisetyādi| bisaṃ bhiṣaṇṭakamiti 4 loke, mṛṇālaṃ padmanālaṃ, bhadraśriyaṃ śuklacandanam| pariṣekaḥ sarvato dhārāsecanam| kṣīretyādi| kṣīrekṣurasābhyāmeko yogaḥ, madhukādibhirdvitīyo yogaḥ, drākṣādikaṣāyamiśrairmastvādibhistṛtīyaḥ| jīvanīyetyādi| kākolyādikaṣāyakalkavipakvena sarpiṣā'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtena vā'bhyaṅga ityarthaḥ| śālītyādi| vañjulo vetasaḥ, galoḍyaṃ padmabījaṃ, gaurī haridrā, śaivalaṃ śaivālam| dhānyāmlaṃ kāñjikam| ayaṃ ca pradehaḥ śīto'bahulaśca kartavyaḥ (vātaprabale'pyeṣa pradehaḥ sukhoṣṇaḥ kāryaḥ 5 ) ||8||
raktaprabale'pyevaṃ, bahuśaśca śoṇitamavasecayet, śītatamāśca pradehāḥ kāryā iti ||9||
pittaprabalacikitsitamuktamanyatrāpyatidiśannāha- raktetyādi||9||
śleṣmaprabale tvāmalakaharidrākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ pāyayet, triphalākaṣāyaṃ vā 6; madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā sakṣaudraṃ, mūtratoyayoranyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet; tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiśca pariṣekaḥ, āragvadhādikaṣāyairvoṣṇaiḥ; mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā ghṛtamabhyaṅgaḥ; tilasarṣapātasīyavacūrṇāni śleṣmātakakapitthamadhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ; śvetasarṣapakalkaḥ, tilāśvagandhākalkaḥ, priyālaselukapitthakalkaḥ, madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka ityeteṣāṃ pañca pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ, śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ ||10||
rohiṇīkalkamityatrāpi cūrṇamityeke, tat sakṣaudram| mūtratoyayoranyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet| tailetyādi tailādibhiḥ koṣṇaiḥ pariṣekaḥ| āragvadhādītyādi ‘pariṣeka’ iti śeṣaḥ| mastvityādi| pratyekaṃ mastvādibhiścaturbhirghṛtasamairmadhukādibhistribhiḥ pādakalkaiḥ pakvena sarpiṣā'bhyaṅgaḥ| tiletyādi| śleṣmātakaḥ śeluḥ ‘lisoḍā’ 7 iti loke| aparān pañca pradehānāha- śvetetyādi| prathama ekāṅgaḥ, dvitīyo dvyaṅgaḥ, tṛtīyastryaṅgaḥ, caturtho dvyaṅgaḥ, pañcamaḥ ṣaḍaṅga iti| aparamekaṃ pradehamāha- śāliparṇītyādi| tarpaṇamiśrā yavaśaktuyutāḥ||10||
saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryāt ||11||
anubandhabhūtadoṣadvayatrayajanmano vātaśoṇitasya cikitsitaṃ darśayannāha- saṃsarga ityādi| tatra saṃsarge dvayordvayordoṣayormiśrīkṛtya, sannipāte tu trayāṇāmapyete copakramāḥ||11||
sarveṣu ca guḍaharītakīmāseveta; pippalīrvā kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet kṣīraudanāhāro daśarātraṃ, bhūyaścāpakarṣayet, evaṃ yāvat pañca daśa veti; tadetat pippalīvardhamānakaṃ vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇyapahanti; jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā'bhyajyāt; sahāsahadevācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśerupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ, saireyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ, gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā; madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ; sarveṣu ca purāṇaghṛtamāmalakarasavipakvaṃ vā pānārthe; jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe, kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā, kāravellakakvāthamātrasiddhaṃ vā; balātailaṃ vā pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu; śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamanavaṃ bhuñjīta payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vā'namlena; śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ kurvīta; ucchritadoṣe ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam ||12|| (paṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam | kvāthaṃ pītvā jayatyāśu vātaśoṇitajāṃ rujam 8 ) ||13||
śuddhadehasya sāmānyaṃ cikitsitaṃ rogamātrapratyanīkaṃ nirdiśannāha- sarveṣvityādi| pippalīvardhamānake ‘tryabhivṛddhyā, saptābhivṛddhyā vā’ iti kvacitpāṭhaḥ, sa tu nātiprasiddhaḥ| sahetyādi| sahā māṣaparṇī, sahadevā gāṅgerukīti prasiddhā, mūrvā corasnāyuḥ, priyālaścāraḥ, ghṛtamaṇḍo ghṛtasyopariryaccho bhāgaḥ| saireyaketyādi saireyaḥ kaṇṭaśeluvākaḥ, suṣavī pānīyavallī| madhūcchiṣṭetyādi| kṣīramatra caturguṇam| piṇḍatailamiti aparīsrutaṃ kiṭṭayuktaṃ; kecit piṇḍataile śatāvarītyadhīyate| sarveṣvityādi sarveṣu pañcasvapi vātarakteṣu eka- tridoṣajeṣu, prayogaprabhāvo'yam| kākolyādikvāthakalkamātrasiddhaṃ “ghṛtam’ iti śeṣaḥ| kāravellakakvāthamātrasiddhaṃ vā ‘ghṛtam’ iti śeṣaḥ| baletyādi balātailaṃ mūḍhagarbhoktam| śālītyādi| payasā pittottare, jāṅgalarasena vātottare, mudgarasena kaphottare; sātmyāpekṣayā vā| śoṇitetyādi| abhīkṣṇam anavaratam| snigdhādibhirnirjite vāte niścite tu śoṇitāvaraṇe puruṣavyādhibalakālamavalokya kurvīta| vamanetyādi vamanādikaṃ yadyapi sāmānyenoktaṃ, tathā'pi kaphotkaṭe vamanaṃ, virecanaṃ pittaraktotkaṭe, anuvāsanāsthāpanakarmaṇī vātotkaṭe ca kartavye||12-13||
bhavanti cātra- evamādyaiḥ kriyāyogairacirotpatitaṃ sukham | vātāsṛk sādhyate vaidyairyāpyate tu cirotthitam ||14||
evamādyaiḥ evamprakāraiḥ| kriyāyogaiḥ upāyaiḥ| acirotpatitam alpakālotpannam||14||
upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca | śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca ||15|| mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca | vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca ||16||
kriyāyogānuktānanuktāṃśca saṅgrahārthaṃ nirdiśannāha- upanāhetyādi| śaraṇāni gṛhāṇi| apravātāni nivātāni| manojñāni harṣadāni| mahānti viśālāni| gaṇḍopadhānāni gallamasū(sta)rikādīni; gaṇḍapadena mastakādīnāmapyupadhānāni bodhyāni| sukhāni ceti cakārānmṛdūni ca| saṃvāhanāni karamardanāni||15-16||
vyāyāmaṃ maithunaṃ kopamuṣṇāmlalavaṇāśanam | divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet ||17||
āhārācāraṃ niṣiddhaṃ darśayannāha- vyāyāmamityādi| vyāyāmamaithune kāyakarmaṇī, kopo mānasaṃ karma| uṣṇam uṣṇavīryaṃ; tenānūpamāṃsaṃ madhuratiktaṃ kākamācyādi kaṭu ca yatkiñciduṣṇavīryaṃ tadgṛhyate| amlalavaṇe tu viśeṣārthaṃ pṛthageva paṭhite| abhiṣyandi doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananam||17||
apatānakinamasrastākṣamavakrabhruvamastabdhameḍhramasvedanamavepanamapralāpinamakhaṭvāpātinamabahirāyāminaṃ copakramet | tatra prāgeva snehābhyaktaṃ svinnaśarīramavapīḍanena tīkṣṇenopakrameta śiraḥśuddhyarthaṃ; anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ sarpiracchaṃ pāyayet, tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati; tato bhadradārvādivātaghnagaṇamāhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamekataḥ prakvāthya tamādāya kaṣāyamamlakṣīraiḥ sahonmiśrya sarpistailavasāmajjabhiḥ saha vipacenmadhurakapratīvāpaṃ, tadetattraivṛtamapatānakināṃ pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt; yathoktaiśca svedavidhānaiḥ svedayet, balīyasi vāte sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyādāmukhāt, taptāyāṃ vā rathakāracullyāṃ 9 taptāyāṃ vā śilāyāṃ surāpariṣiktāyāṃ palāśadalacchannāyāṃ śāyayet, kṛśarāveśavārapāyasairvā svedayet | mūlakorubūsphūrjārjakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ tailamapatānakināṃ pariṣekādiṣūpayojyam | abhuktavatā pītamamlaṃ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṃ hanti; tailasarpirvasākṣaudrāṇi vā | etacchuddhavātāpatānakavidhānamuktaṃ, saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ kartavyam | vegāntareṣu cāvapīḍaṃ dadyāt; tāmracūḍakarkaṭakṛṣṇamatsyaśiśumāravarāhavasāścāseveta, kṣīrāṇi vā vātaharasiddhāni, yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhā vā yavāgūḥ; snehavirecanāsthāpanānuvāsanaiścainaṃ daśarātrāhṛtavegamupakrameta 10; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta; rakṣākarma ca kuryāditi ||18||
apatānakacikitsāmāha- apatānakinamityādi| asrastākṣam anatipatitanayanam 11| apralāpinaṃ nāsambaddhabhāṣiṇam| akhaṭvāpātinaṃ khaṭvāyā na patatīti akhaṭvāpātinam; ayamarthaḥ- apatānakavegena patanneva pāṇibhyāṃ bhūtalamavalambate, hastapādadvayena khaṭvāpādakalpena patanaśīlaḥ khaṭvāpātī, naitādṛgvidha ityarthaḥ| abahirāyāminam apaścānmukhagāminam| śirovirecanadravyāṇi piṣṭvā avapīḍya dīyata ityavapīḍaḥ| śuddhavātāpatānake'pyatra śirovirecanaṃ vāyoḥ kaphasthānagatatvena sadyaḥ sañjñāprabodhārtham| anantaramiti śirovirecanasyordhvamityarthaḥ| ghṛtaṃ ca vidārigandhādikvāthādibhiścaturbhirdravairvidārigandhādikalkapādikaṃ sādhanīyamiti| pānārhaṃ ghṛtamuktvā sarvakāryopayoginaṃ mahāsnehamāha- bhadretyādi| bhadradārvādiḥ bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇetyādiḥ| bhadradārvādiyavakolādyānūpaudakapañcavargakvāthasya kāñjikakṣīrayośca pratyekaṃ catvāro bhāgā ityeke; gayadāsastvatra kṣīraṃ snehasamaṃ manyate| ānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargamiti kūlacarāḥ, plavāḥ, kośasthāḥ, pādino, matsyāśceti jejjaṭaḥ; gayadāsastu ‘sānūpaudakamāṃsavargam’ ityevaṃ pāṭhaṃ manyate; sānūpaudakamityanena pareṣāṃ pañcānāmapi vargāṇāṃ grahaṇāt| amlāni surāsauvīrakadhānyāmlādīni| sarpirvipacet tailavasāmajjabhiḥ saha, tailādi pratyekaṃ ghṛtatulyaṃ dattvā| madhurakaprativāpaṃ kākolyādikalkaprakṣepam| traivṛtamiti sarpiṣo'tra tribhirvṛtatvāt traivṛtam| svedavidhānairiti svedāvacāraṇīyābhihitaiḥ| nidadhyāt sthāpayet; ūṣmasvedo'yam| rathakāro lohakāraḥ| kṛśaretyādi ayamupanāhasvedaḥ| urubūkaḥ śuklairaṇḍaḥ, sphūrjakaḥ phaṇijjakākāraḥ prāyaśaḥ pāriyātre bhavati, arjakaḥ kuṭherakaḥ, śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ; mūlakādīnāṃ snehacaturguṇena rasena siddhaṃ; mūlakādipādakalkamakalkaṃ vā paktvā sukhoṣṇaṃ pariṣeke dravasvede ityarthaḥ; ādiśabdādabhyaṅgādiṣu| maricavacāyuktamiti alpavacāmaricam| saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ kartavyamiti anubandhabhūtayoḥ pittakaphayoḥ saṃsargamupalabhya pittakaphaharaṃ saṃsṛṣṭaṃ tadeva kartavyaṃ; jejjaṭastu saṃsṛṣṭe vātaraktavaccikitsā kartavyetyāha| vegāntareṣu vegoparameṣu| tāmracūḍaḥ kukkuṭaḥ, kṛṣṇamatsyaḥ kulīramatsyākāro'śalkaḥ| tāmracūḍādivasā pāne; taduktaṃ vṛddhavāgbhaṭe- “kukkuṭakulīraśiśumāravarāhavasāḥ pāyayet”- (a. saṃ. ci. 23) iti||18||
pakṣāghātopadrutamamlānagātraṃ sarujamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet | tatra prāgeva snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālamākṣepakavidhānenopacaret; vaiśeṣikaścātra mastiṣkyaḥ śirobastiḥ 12, aṇutailamabhyaṅgārthe, sālvaṇamupanāhārthe, balātailamanuvāsanārthe; evamatandritastrīṃścaturo vā māsān kriyāpathamupaseveta ||19||
pakṣāghātacikitsitamāha- pakṣāghātetyādi| amlānagātram ahīnagātram| sarujamiti saha rujayā vartate yaḥ saḥ tam| yasya tu pakṣārdhamacetanamavedanaṃ ca so'sādhyaḥ, yadā tu punarīṣatkarmaṇyamīṣaccetanaṃ ca tadā kṛcchrasādhyaḥ| yathākālaṃ kālasyānatikrameṇa; tadyathā- vāntasya pakṣādvirecanaṃ, viriktasya saptarātrādanuvāsanam, anuvāsitasya snehalakṣaṇe satyāsthāpanam, āsthāpitasya sadyaḥ punaranuvāsanamiti| ākṣepakavidhānena apatānakavidhānenetyarthaḥ, ākṣepakāpatānakayorekaviṣayatvāt| vaiśeṣikamityādi| mastiṣkyaḥ śirobastiviśeṣaḥ, sa ca snehāktapicuplotādidhāraṇena yojanīyaḥ| evamityādi| atandritaḥ analasaḥ||19||
manyāstambhe'pyetadeva vidhānaṃ, viśeṣato vātaśleṣmaharairnasyai rūkṣasvedaiścopacaret ||20||
atra manyāstambhacikitsitaṃ kaiścidadhīyate- manyāstambhe ityādi||20||
apatantrakāturaṃ nāpatarpayet, vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta, vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanairmokṣayet, tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ prayacchet, pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥ prasthaṃ siddhaṃ; vātaśleṣmāpanucca karma kuryāt ||21||
apatantracikitsitamapi kaiścidabhidhīyate- apatantrakāturamityādi| tumburvādicūrṇākṣaṃ yavakvāthapaladvayena prayacchet| pathyāśatārdha iti pathyāphalānāṃ śatārdhe sarpiḥprasthaṃ siddhaṃ pātuṃ prayacchediti sambandhaḥ| na kevalametaddhṛtameva pātuṃ prayacchedityāha- vātaśleṣmetyādi|- vātaṃ śleṣmāṇaṃ ca yat karma nudati hanti tacca kuryāt||21||
arditāturaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret, vaiśeṣikaiśca mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ; tataḥ satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ tathaivaudakakandāṃścāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niḥkvāthya kṣīrāvaśiṣṭamavatārya 13 parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punaragnāvadhiśrayet, tatastailaṃ kṣīrānugatamavatārya śītībhūtamabhimathnīyāt, tatra yaḥ sneha uttiṣṭhettamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet, etat kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ, tailahīnaṃ vā kṣīrasarpirakṣitarpaṇamiti ||22||
arditacikitsāmāha- arditāturamityādi| nasyadhūmāvatra snehanau| tata ityādi| “kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā” (sū. 38)| iti tṛṇasañjñam| mahāpañcamūlaṃ bilvādi| audakamāṃsaṃ matsyakarkaṭakaśiśumāraprabhṛtīnām; ānūpaṃ māṃsaṃ pradhānakalpanayā varāhādīnām| audakāḥ kandāḥ kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkādayaḥ| anye- “ānūpamāṃsānyaudakān kandāṃśca saṃhṛtya”- iti paṭhanti| sarvadravyāṇāṃ samabhāgānāmāḍhakaṃ kṣīradroṇena jaladvidroṇasahitena vipacet| tailaprastheneti tailaprasthena dvātriṃśatpalātmakena| kṣīrānugataṃ kṣīreṇa sahaikāvayavībhūtam| madhurauṣadhāni kākolyādīni, sahā māṣaparṇī, kṣīraṃ caturguṇam| kecinmadhurauṣadhasahāsthāne pūrvoktakvāthyadravyāṇāmeva pādikaṃ kalkaṃ prakṣipanti, na tu madhurakādīni||22||
gṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣāvabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu 14 yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt, anyatrāvabāhukāt; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta ||23||
gṛdhrasyādīnāṃ cikitsāvidhānamāha- gṛdhrasītyādi| vātavyādhicikitsitaṃ ceti cakāreṇa kroṣṭukaśīrṣakavātaśoṇitacikitsāvekṣaṇaṃ ca| dhātukṣayanimittavātakopajanito'vabāhukaḥ, ato'nyātrāvabāhukāditi vākyena sirāvyadho niṣidhyate| gayī tu, anyatrāvabāhukād vātavyādhicikitsitamavekṣeteti sambadhnāti; tathāhi vātavyādhicikitsite yat snehasvedādikaṃ tadavabāhuke kaphasthānasambhavatvena kaphāvṛtavātaje viruddhaṃ, tatra hi svedanasyādikaṃ vidheyaṃ rūkṣamevaḥ, na tu ‘sirāvyadhaṃ kuryādanyatrāvabāhukāt’ iti sambandhaḥ, yatoṃ'saśoṣe'vabāhuke ca sirāmokṣasya sirāvyadhavidhāne coktatvāt| gṛdhrasyādiṣu vātavyādhicikitsite kṛte paścācchoṇitāvaraṇaṃ niścitya sirāvyadho vidheya iti||23||
karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamadhusaṃsṛṣṭaṃ saindhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā, mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ, śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā; nāḍīsvedaiśca svedayet, vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta; bhūyaścottare vakṣyāmaḥ ||24||
karṇaśūlacikitsāmāha- karṇaśūla ityādi| śṛṅgaverarasam ārdrakarasam| śuktaṃ cukram| nāḍītyādi nalādiśuṣiranāḍīsvedaḥ| vātavyādhicikitsāṃ ceti cakāreṇa pittaraktāvaraṇe tu vātaraktacikitsitamanuktaṃ samuccinoti| bhūyaścetyādi| karṇarogeṣūttaratantre punarapi vadiṣyāmaḥ||24||
tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇamuṣṇodakena pāyayet, pippalyādicūrṇaṃ vā, hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ, bastibhiścainamupakramet ||25||
tūnīpratūnīcikitsāmāha- tūnītyādi| sāmānyabastigrahaṇāttrividhabastyavabodhaḥ||25||
ādhmāne tvapatarpaṇapāṇitāpa(dīpanacūrṇa 15 )phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhirupācaret; laṅghanānantaraṃ cānnakāle dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni | pratyādhmāne chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt ||26||
ādhmānacikitsāmāha- ādhmāna ityādi| pācanīyāni pañcakolādīni| pratyādhmānacikitsāmāha- pratyādhmāna ityādi||26||
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayorgulmābhyantaravidradhivat kriyāvibhāga iti ||27||
aṣṭhīlācikitsāmāha- aṣṭhīletyādi||27||
hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacala- svarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāścūrṇayitvā mātuluṅgāmlena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayet, tataḥ prātarekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet, eṣa yogaḥ kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśastūnīpratūnīrapahanti ||28||
hiṅgvādimutpādayati- hiṅgvityādinā| ajagandhā ‘bovayikā’ iti; gayī tu ‘ajagandhā kṣetrayavānī’ ityāha| mātuluṅgāmlaḥ bījapūrakarasaḥ| etaccūrṇaṃ guṭikā ca, paratantrapratyayāt; hiṅgvādiguṭikā vātagulmināṃ kṛte dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasāḥ kāryāḥ, uktaṃ ca- “yaccūrṇaṃ guṭikā yāśca kartavyā vātagulminām| dviguṇakṣārahiṅgvamlavetasāstā hitā” iti||28||
bhavanti cātra- kevalo doṣayukto vā dhātubhirvā''vṛto'nilaḥ | vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaścāvirodhataḥ ||29||
śuddhavātacikitsāmabhidhāya saṃsṛṣṭāvṛtasya cikitsāmāha- bhavantītyādi| kevalo doṣādyasaṃsṛṣṭaḥ| atra hi saṃyuktasyaiva cikitsāvidhirucyate na tu kevalasya, uktatvāt ‘avirodhataḥ’ iti vacanācca; na hi kevalasya vāyościkitsāyāṃ virodho'sti, ekamukhyatvāt| doṣairvātapittakaphairyukto doṣayuktaḥ; anena saṃyogamātramabhihitaṃ, nāvarakatvam| dhātavo rasaraktamāṃsamedomajjaśukrāṇi svedaviṇmūtrāṇi vātapittakaphāścocyante, teṣāmapi śarīradhārakatvāt; tairāvṛtaḥ| tasya dvividhasyāpi vijñānopāyaṃ darśayannāha- lakṣaṇohābhyāmiti|- vātasya lakṣaṇaṃ todādikaṃ kṛṣṇāruṇatvaṃ kampādikaṃ ca; pittasya coṣādipītādidāhādikaṃ; kaphasya kaṇḍvādiśuklādiprasekādikam| ūhaḥ punaraśrutasya parikalpanā| nanu, pittakaphābhyāṃ dhātubhiścāmūtrairāvaraṇaṃ yujyate, kathaṃ vātenetyāha- prāṇādīnāṃ pañcānāṃ vāyūnāṃ parasparamāvāryāvarakabhedena viṃśatirāvaraṇāni carakācāryeṇoktāni| tathā ca- “mārutānāṃ tu pañcānāmanyonyāvaraṇaṃ śṛṇu| liṅgaṃ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṃ mayā'nagha|| prāṇo vṛṇotyudānādyān prāṇaṃ vṛṇvanti te'pi ca| udānādyāstathā'nyonyaṃ sarva eva yathākramam|| viṃśatyāvaraṇānyetānyulbaṇānāṃ parasparam| mārutānāṃ tu pañcānāṃ tāni samyak pratarkayet” (ca. ci. 28) iti; gayadāsenāpyuktaṃ- “aṣṭāvādye dvitīye ṣaṭ tṛtīye ca catuṣṭayam| dve caturthe'nile'pyevaṃ pañcadhā''vṛtiviṃśatiḥ”- iti| āvaraṇeṣu vātānāṃ prāṇodānayoreva gurutaramāvaraṇaṃ draṣṭavyaṃ, dhātvāvaraṇeṣu medovṛtavātasya| tatrordhvaṃ gacchannudānaḥ prāṇo vā'pānasyādhogāmino gatinirodhaṃ kurvannāvaraka ityucyate; athavā dvayormārutayorabhimukhamabhisarpatorbalavatā durbalo'bhibhūtaḥ pratyāvṛttaḥ san ‘āvṛtaḥ’ ityucyate||29||
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto'nilaḥ | karoti yasya taṃ vaidyaḥ śothavat samupācaret ||30||
medovṛtavātasya lakṣaṇaṃ cikitsitaṃ ca nirdiśannāha- rujāvantamityādi| śophamiti apakvaśopham||30||
kaphamedovṛto vāyuryadorū pratipadyate | tadā'ṅgamardastaimitya 16 romaharṣarujājvaraiḥ ||31|| nidrayā cārditau stabdhau 17 śītalāvapracetanau | gurukāvasthirāvūrū na svāviva ca manyate ||32|| tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare |33|
medovṛtavātaprasaṅgena sthānaviśeṣāśrayaṃ kaphamedovṛtaṃ vātaṃ nirdiśannāha- kaphetyādi| asthirau akaṭhinau| na svāviva ca manyate anyasyeva manyate, sparśājñānāt parakīyāviva||31-32||-
snehavarjaṃ pibettatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ ||33|| hitamuṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kṛtam | lihyādvā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukānvitam ||34|| mūtrairvā guggulaṃ śreṣṭhaṃ pibedvā'pi śilājatu | tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam ||35|| hṛdrogamaruciṃ gulmaṃ tathā'bhyantaravidradhim |36|
tasya cikitsāmāha- snehetyādi| snehavarjaṃ catuḥsneharahitaṃ, kaphamedasoratirūkṣaṇīyatvāt; anyadapi kṣīramāṃsavarjaṃ snigdhaṃ varjanīyameva| pippalyādigaṇaiḥ kṛtaṃ ‘cūrṇam’ iti śeṣaḥ| prabhañjanaṃ vātamityarthaḥ||33-35||-
sakṣāramūtrasvedāṃśca rūkṣāṇyutsādanāni ca ||36|| kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |37|
abhyantaracikitsāmupadiśya bahirāśrayāmupadiśati- sakṣāretyādi| utsādanāni udvartanāni sayavakṣāragomūtrāṇi| dihyāt lepayet, karañjaphalaśvetasarṣapairgomūtrapiṣṭairuṣṇaiḥ||36||-
bhojyāḥ purāṇaśyāmākakodravoddālaśālayaḥ ||37|| śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā | jāṅgalairaghṛtairmāṃsaiḥ śākaiścālavaṇairhitaiḥ ||38||
uddāla āraṇyakodravaḥ| aghṛtairghṛtarahitaiḥ| sarṣapatailaṃ punaruṣṇatvāt kaphamedoharatvācca deyamapīti na pratiṣiddhaṃ na vihitaṃ ca| alavaṇairlavaṇarahitaiḥ śākaiḥ; tadarthaṃ tu yavakṣārādikṣārāṇāṃ raukṣyeṇa kaphamedoharatvādavacāraṇam||37-38||
yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī | tadā snehādikaṃ karma punaratrāvacārayet ||39||
avasthāyāṃ snehāvacāraṇasya pratiprasavaṃ nirdiśannāha- yadetyādi| parikṣīṇe sarvataḥ kṣīṇe||39||
sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko rase | kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ ||40|| sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ | taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut ||41|| saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ | taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ ||42|| pibedāvāpya vā mūtraiḥ kṣārairuṣṇodakena vā | jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrairbhuñjāno hanti māsataḥ 18||43|| gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ sabhagandaram | kṛmikaṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthimeva ca ||44|| nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃśca saḥ | koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā ||45||
asmādanantaramūrustambhasyopayogārhatvādguggulukalpamāha- sugandhirityādi| sūkṣmamārgāvagāhitvāt sūkṣmaḥ| atra triphalādārvīpaṭolaiḥ tribhirdravyaireko yogaḥ, kuśeneti dvitīyaḥ| vāriśabdo'tra kvāthe vartate, tarhi dvivacanameva kathaṃ na dattaṃ? satyaṃ, bahuvacanāccaturbhirapi dravyairanyo yogo mantavya iti| kṣārairiti kṣārodakaiḥ; ‘kṣīraiḥ’ ityanye paṭhanti| pānaṃ bhojanaṃ ca vātapittakapharogāpekṣayā prakṛtyapekṣayā sātmyāpekṣayā vā| sugandhirityādi pāṭhaṃ jejjaṭācāryo'nārṣaṃ varṇayati, gayadāsena vyākhyātatvānmayā'pi vyākhyātaḥ||40-45||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahāvātavyādhicikitsitaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ ||5||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne pañcamo'dhyāyaḥ||5||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘surabhī’ iti pā. ↩
- 2 ‘kecit’ iti pā. ↩
- 3 ‘kaṭurohiṇīkalkaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘biśaṇḍakamiti’ iti pā. ↩
- 5 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake na paṭhyate ↩
- 6 ‘vā sakṣaudramūtraṃ toyena guḍaharītakīṃ vā’ iti hārāṇacandraḥ paṭhati ↩
- 7 ‘lasāṭaka’ iti pā. ↩
- 8 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 9 ‘aṅgāracullyāṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘daśarātrādgatavegaṃ’ iti pā. ↩
- 11 ‘anadhipatitaśalyam’ iti pā. ↩
- 12 ‘māstiṣkaṃ śirobastiśca śiraḥśuddhyarthaṃ’ iti pā.| ‘mastiṣkahitatvānmāstiṣkaṃ snehapicudhāraṇam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘pādāvaśiṣṭaṃ’ iti pā. ↩
- 14 ‘jihvāgatavātarogeṣu’ iti pā. ↩
- 15 ‘dīpanacūrṇa’ iti hastalikhitapustake na paṭhyate ↩
- 16 ‘śaithilya’ iti pā. ↩
- 17 ‘snigdhau’ iti pā. ↩
- 18 ‘mārutam’ iti pā. ↩