6. arśaścikitsitam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| caturvidho'rśasāṃ sādhanopāyaḥ | tadyathā- bheṣajaṃ kṣāro'gniḥ śastramiti | tatra, acirakālajātānyalpadoṣaliṅgopadravāṇi bheṣajasādhyāni, mṛduprasṛtāvagāḍhānyucchritāni kṣāreṇa, karkaśasthirapṛthukaṭhinānyagninā, tanumūlānyucchritāni kledavanti ca śastreṇa | tatra bheṣajasādhyānāmarśasāmadṛśyānāṃ ca bheṣajaṃ bhavati, kṣārāgniśastrasādhyānāṃ tu vidhānamucyamānamupadhāraya ||3||
tatretyādi| acirakālajāni avatsarāṇi| sthirāṇi avisarpīṇi| pṛthūni viśālāni| kaṭhināni akomalāni||1-3||
tatra balavantamāturamarśobhirupadrutamupasnigdhaṃ parisvinnamanilavedanābhivṛddhipraśamārthaṃ snigdhamuṣṇamalpamannaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantamupaveśya saṃvṛ(bhṛ)te śucau deśe sādhāraṇe vyabhre kāle same phalake śayyāyāṃ vā pratyādityagudamanyasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃ kiñcidunnatakaṭikaṃ vastrakambalakopaviṣṭaṃ 1 yantraṇaśāṭakena parikṣiptagrīvāsakthiṃ parikarmibhiḥ suparigṛhītamaspandanaśarīraṃ kṛtvā tato'smai ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanumukhaṃ pāyau śanaiḥ śanaiḥ pravāhamāṇasya praṇidhāya, praviṣṭe cārśo vīkṣya, śalākayotpīḍya, picuvastrayoranyatareṇa pramṛjya, kṣāraṃ pātayet; pātayitvā ca pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya vākcchatamātramupekṣeta, tataḥ pramṛjya kṣārabalaṃ vyādhibalaṃ cāvekṣya punarālepayet, athārśaḥ pakvajāmbavapratīkāśamavasannamīṣannatamabhisamīkṣyopāvartayet, kṣāraṃ prakṣālayeddhānyāmlena dadhimastuśuktaphalāmlairvā, tato yaṣṭīmadhukamiśreṇa sarpiṣā nirvāpya yantramapanīyotthāpyāturamuṣṇodakopaviṣṭaṃ śītābhiradbhiḥ pariṣiñcet, aśītābhirityeke, tato nirvātamāgāraṃ praveśyācārikamādiśet; sāvaśeṣaṃ punardahet; evaṃ saptarātrāt saptarātrādekaikamupakrameta; tatra bahuṣu pūrvaṃ dakṣiṇaṃ sādhayet, dakṣiṇādvāmaṃ, vāmāt pṛṣṭhajaṃ, tato'grajamiti ||4||
tatretyādi| balavantamiti āturopakrame kṛtamapi balagrahaṇaṃ punariha kṛtam; anvarthatve hyanarthanivṛttyarthamuktamapyucyate, yathaiva hi vyasanasaṅkaṭe pathi śanaiḥ śanairahirahiriti; manobalasya sattvasya prāptyarthamityanye, upacayalakṣaṇasya balasya prāptyarthamityapare; apare tvevaṃ vadanti- nanu, arśovyādhyupadrutasya kathaṃ balavattvaṃ syāt? atrocyate, balavānatra vṛddhatvarahito nātyantahīnaprāṇaḥ sattvabhūyiṣṭho vā| arśovyādhau “abhuktavataḥ karma kurvīta” (sū. 5) iti sūtrasthāne proktaṃ, tadatra kathaṃ snigdhaṃ dravaprāyamannaṃ bhuktavantamityādyuktaṃ? bhuktavato hi karmaṇi kriyamāṇe hikkāśvāsādaya utpadyeranniti vṛddhavaidyāḥ; tatraike dvitricatuḥ- pañcadināni pūrvāṇi snigdhādibhojanaṃ na tu tadaharityāhuḥ; anye tu tadahareva snigdhālpabhojanānantaramarśaḥkarmetyāhuḥ, “prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedāturaṃ bhiṣak” (sū. 17) iti prāgevoktatvāt; yat punaḥ “abhuktavataḥ karma” ityuktaṃ sūtrasthāne, tanmukhāśritānāmarśasāṃ karmaṇi bhojanapratiṣedhārthamiti| sādhāraṇe kāle nātiśītoṣṇe| phalake kāṣṭhaphalake| vastrakambalakopaviṣṭamiti 2 vasanondukaniviṣṭam| parikarmiṇaḥ sarvakarmaṇāṃ kartāraḥ paricārakāḥ| kṣāraṃ pātayedatra tantrāntaradṛṣṭyā trividhāmapi kṣāramātrāmāha- “kṣāramātrā nakhotsedhapramāṇā''dyā prakīrtitā| dviguṇā madhyamā mātrā triguṇā mahatī matā|| pitte śleṣmaṇi vāte ca yathāsaṅkhyaṃ prayojayet”- iti| yantramukhapidhānaṃ dāhaśaktyutkarṣārtham| tīkṣṇauṣadhaśaktikṛtaṃ kṣārabalaṃ, vyādhibalamavagāḍhottānādibhedena| atra sarvamapyarśaḥ kṣāreṇa samyagdagdhaṃ pakvajāmbavapratīkāśamiti sāmānyalakṣaṇamuktaṃ; tantrāntarīyāstu pṛthak; tathāhi- “pakvajāmbavakāśmaryavarṇaṃ dagdhe'nilārśasi| pittaje bhṛṅgamāyūrakaṇṭhavarṇaṃ vinirdiśet|| bṛhatīpuṣpavarṇatvaṃ samyagdagdhe kaphārśasi”- iti| dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, śuktaṃ cukraṃ, phalāmlo bījapūrarasaḥ| tata ityādi| uṣṇodakopaviṣṭamiti kaphavātānubandhe uṣṇodakāvagāhaḥ, kevalayostu raktapittayoḥ śītodakāvagāhaḥ||4||
tatra vātaśleṣmanimittānyagnikṣārābhyāṃ sādhayet, kṣāreṇaiva mṛdunā pittaraktanimittāni ||5|| tatra vātānulomyamannaruciragnidīptirlāghavaṃ balavarṇotpattirmanastuṣṭiriti samyagdagdhaliṅgāni, atidagdhe tu gudāvadaraṇaṃ dāho mūrcchā jvaraḥ pipāsā śoṇitātipravṛttistannimittāścopadravā bhavanti, dhyāmālpavraṇatā kaṇḍūranilavaiguṇyamindriyāṇāmaprasādo vikārasya cāśāntirhīnadagdhe ||6||
tannimittāḥ śoṇitasrāvanimittāḥ| dhyāmaḥ kṛṣṇaśyāmaḥ||5-6||
mahānti ca prāṇavataśchittvā dahet, nirgatāni cātyarthaṃ doṣapūrṇāni yantrādvinā svedābhyaṅgasnehāvagāhopanāhavisrāvaṇālepakṣārāgniśastrairupācaret; pravṛttaraktāni ca raktapittavidhānena, bhinnapurīṣāṇicātīsāravidhānena, baddhavarcāṃsi snehapānavidhānenodāvartavidhānena vā; eṣa sarvasthānagatānāmarśasāṃ dahanakalpaḥ ||7||
mahāntītyādi| dāhaḥ punaragnikṛtaḥ, kṣāradāhasyoktatvāt| doṣapūrṇānīti doṣairvātapittakapharaktaiḥ pūritāni| eṣa ityādi| atra sarvaśabdena meḍhrādisthānagatānāmarśasāmavarodhaḥ| dahanagrahaṇamatropalakṣaṇaṃ, tena snehādi śastraṃ cānuktamupalakṣayet||7||
āsādya ca darvīkūrcakaśalākānāmanyatamena kṣāraṃ pātayet | bhraṣṭagudasya tu vinā yantreṇa kṣārādikarma prayuñjīta | sarveṣu ca śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarpiḥsnigdhamupaseveta payasā nimbayūṣeṇa paṭolayūṣeṇa vā, yathādoṣaṃ śākairvāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodikāśvabalābālamūlakapālaṅkyasanacillīcuccūkalāyavallībhiranyairvā | yaccānyadapi snigdhamagnidīpanamarśoghnaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca tadupaseveta ||8||
āsādyetyādi| godhūmasya gurutve'pi pūyavṛdhdyarthaṃ kṣāravraṇakledanārthaṃ copayogaḥ; tata uktaṃ- “godhūmānnaṃ sarpiḥsnigdhamupaseveta” iti| vāstukaḥ ṭaḍkavāstukaḥ, jīvantī ḍoḍikā, aśvabalā hisphītyo methikābhedaḥ, cillī kṣetravāstukaḥ, cuccuḥ ‘cucu’riti loke| anuktamapyannapānauṣadhadravyaṃ nirdiśannāha- yadityādi| sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ceti sṛṣṭaṃ viṇmūtraṃ yeneti, arśaḥ- kṛtamārgāvarodhakupitavātavibaddhasya mūtrasya purīṣasya ca visargakaram| ceti cakāreṇa tantroditamanyadapi 3 palāṇḍvādi samuccīyate||8||
dagdheṣu cārśaḥsvabhyakto'nalasandhukṣaṇārthamanilaprakopasaṃrakṣaṇārthaṃ ca snehādīnāṃ sāmānyataḥ kriyāpathamupaseveta | viśeṣatastu vātārśaḥsu sarpīṃṣi ca vātaharadīpanīyasiddhāni hiṅgvādibhiścūrṇaiḥ pratisaṃsṛjya pibet, pittārśaḥsu pṛthakparṇyādīnāṃ kaṣāyeṇa dīpanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ 4, śoṇitārśaḥsu mañjiṣṭhāmuruṅgyādīnāṃ kaṣāye pācayet, śleṣmārśaḥsu surasādīnāṃ kaṣāye | upadravāṃśca yathāsvamupācaret ||9||
dagdheṣvityādi| ceti cakāreṇādagdheṣvapi vidhirayam| sāmānyataḥ sāmānyena sarvārśoghnavidhinā, viśeṣatastu vātādyarśasāṃ dahanavidhinā dagdheṣu vidhiḥ; tameva viśeṣaṃ nirdiśannāha- sarpīṃṣītyādi| sarpīṃṣi ca vātaharadīpanīyasiddhānītyatra vātaharāṇi bhadradārvādīni, dīpanīyāni pippalyādīni| atra ca kvāthakalkavidhiḥ sāmānyakaṣāyakalkavidhinā| tatra siddhe ghṛte vātavyādhipaṭhitaṃ hiṅgvādicūrṇamāvāpya yojyam, uttareṣu triṣvapi pippalyādikalkamāmananti vṛddhāḥ| pittetyādi| pṛthakparṇyādayo ropaṇaghṛtasādhanamiśrakoktāḥ| muruṅgī madhuśigruḥ, tadādirmuraṅgyādiḥ; muruṅgyādirvaruṇādyantargaṇaḥ “madhuśigrustarkārī meṣaśṛṅgī” (sū. 38) ityādikaḥ| kaṣāya iti siddhaṃ sarpirityatrāpi sambadhyate| śleṣmārśaḥsvityādi| śleṣmārśaḥsu surasādīnāṃ kaṣāye siddhaṃ sarpirityatrāpi sambadhyate| surasādiḥ “surasā śvetasurasā” (sū. 38) ityādiḥ| upadravacikitsāsūtramupadarśayannāha- upadravānityādi| ye copadravā gulmādayo jvarādayaśca tānātmīyenauṣadhena pratikuryāt||9||
paraṃ ca yatnamāsthāya gude kṣārāgniśastrāṇyavacārayet, tadvibhramāddhi ṣāṇḍhyaśophadāhamadamūrcchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti maraṇaṃ vā ||10||
idānīṃ kṣārādīnāmatitīkṣṇatvādiyogātteṣāṃ duryoge bahutarānarthakaratvāt suyogaikahetuṃ 5 nirdiśannāha- paraṃ cetyādi| param uttamam||10||
ata ūrdhvaṃ yantrapramāṇamupadekṣyāmaḥ- tatra yantraṃ lauhaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ caturaṅgulāyataṃ pañcāṅgulapariṇāhaṃ puṃsāṃ, ṣaḍaṅgulapariṇāhaṃ nārīṇāṃ talāyataṃ; tad dvicchidraṃ darśanārtham, ekachidraṃ tu karmaṇi; ekadvāre hi śastrakṣārāgnīnāmatikramo na bhavati; chidrapramāṇaṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodarapariṇāhaṃ, yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tasyārdhāṅgulādadhastādardhāṅgulocchritoparivṛttakarṇikam; eṣa yantrākṛtisamāsaḥ 6||11||
ata ityādi| lauhaṃ suvarṇarūpyādilohamayam| dāntaṃ hastyādidantamayam| śārṅgaṃ mahiṣādiśṛṅgamayam| vārkṣaṃ vṛkṣamayaṃ; vṛkṣāḥ sāravṛkṣāḥ śiṃśapādayaḥ| āyataṃ dīrgham| pariṇāho vartulatā| talāyatamiti talaṃ svahastatalam| kecidatra striyāḥ pṛthagyantrābhidhānagranthamapaṭhitvā strīpuṃsayostulyameva yantramityāhuḥ| anye ‘talāyataṃ’ ityatra ‘tadāyataṃ’ iti paṭhitvā vyākhyānayanti- strīpuṃsayoryantravartulatve bhedaḥ, dairdhye tu tadāyataṃ puruṣayantrāyatamityarthaḥ| ardhāṅgulocchritoparivṛttakarṇikamiti ardhāṅgulocchrāye upari vṛttā karṇikā yasyetyarthaḥ| ‘apavṛttakarṇikaṃ’ iti kecit paṭhanti, apakṛṣṭā vṛttakarṇikā yasyeti; tatrāpyuttarapadalopena samāsaḥ, artho'pi sa eva| yantrākṛtisamāsa iti yantrākārasaṅkṣepa ityarthaḥ; vistarastu nānāsthānasthitārśaḥsrotaḥpramāṇākārābhyāṃ dravyākārapramāṇacchidraireveti||11||
ata ūrdhvamarśasāmālepān vakṣyāmaḥ- snuhīkṣīrayuktaṃ haridrācūrṇamālepaḥ prathamaḥ, kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇamiti gomūtrapittapiṣṭo dvitīyaḥ, dantīcitrakasuvarcikālāṅgalīkalko vā gopittapiṣṭastṛtīyaḥ, pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣaphalakalkaḥ snuhīkṣīrapiṣṭo'rkakṣīrapiṣṭo vā caturthaḥ, kāsīsaharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanajambvarkottamāraṇīdantīcitrakālarkasnuhīpayaḥsu tailaṃ vipakvamabhyañjanenārśaḥ śātayati ||12||
ālepayogeṣu prathamādivacanaṃ pratyekameva yogānāṃ mahābalatvasūcanārtham, uttarottarabalīyastvena prayogakālāvadhāraṇārthamityanye| gomūtrapittapiṣṭo gomūtragopittābhyāṃ piṣṭaḥ| kṛtavedhanaḥ kośātakī| jambūḥ bhūmijambūḥ| uttamāraṇī yodhāmallī 7| arko'rkakṣīram| alarkaḥ mandāraḥ||12||
ata ūrdhvaṃ 8 bheṣajasādhyeṣvadṛśyeṣvarśaḥsu yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ- prātaḥ prātarguḍaharītakīmāseveta, brahmacārī gomūtradroṇasiddhaṃ vā harītakīśataṃ prātaḥ prātaryathābalaṃ kṣaudreṇa, apāmārgamūlaṃ vā taṇḍulodakena sakṣaudramaharahaḥ, śatāvarīmūlakalkaṃ vā kṣīreṇa, citrakacūrṇayuktaṃ vā sīdhuṃ parārdhyaṃ, bhallātacūrṇayuktaṃ vā saktumanthamalavaṇaṃ takreṇa, kalaśe vā'ntaścitrakamūlakalkāvalipte niṣiktaṃ takramamlamanamlaṃ vā pānabhojaneṣūpayuñjīta, eṣa eva bhārgyāsphotāyavānyāmalakaguḍūcīṣu takrakalpaḥ, pippalīpippalīmūlacavyacitrakaviḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu ca pūrvavadeva, niranno vā takramaharaharmāsamupaseveta, śṛṅgaverapunarnavācitrakakaṣāyasiddhaṃ vā payaḥ, kuṭajamūlatvakphāṇitaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa, mahāvātavyādhyuktaṃ hiṅgvādicūrṇamupaseveta takrāhāraḥ kṣīrāhāro vā, kṣāralavaṇāṃścitrakamūlakṣārodakasiddhān vā kulmāṣān bhakṣayet, citrakamūlakṣārodakasiddhaṃ vā payaḥ palāśatarūkṣārasiddhaṃ vā, palāśatarūkṣārasiddhān vā kulmāṣān, pāṭalāpāmārgabṛhatīpalāśakṣāraṃ vā parisnutamaharaharghṛtasaṃsṛṣṭaṃ, kuṭajabandākamūlakalkaṃ vā takreṇa, citrakapūtīkanāgarakalkaṃ vā pūtīkakṣāreṇa, kṣārodakasiddhaṃ vā sarpiḥ pippalyādipratīvāpaṃ, kṛṣṇatilaprasṛtaṃ prakuñcaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta śītodakānupānam; ebhirabhivardhate'gnirarśāṃsi copaśāmyanti ||13||
ata ityādi| harītakyādiyuto guḍo'pyagnidīpanaḥ, saṃyogaśaktitvāt| uktaṃ ca- “guḍaḥ kartā'gnisādasya, saha na tvabhayādibhiḥ 9| kuṣṭhaṃ tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha” iti| bhallātakacūrṇayuktaṃ cetyādiyogaṃ yāvadāseveteti kriyā'pi sambadhyate| brahmacārītyādi| gomūtraharītakī gāḍhaviṭkasya mandāgneḥ| brahmacaryaṃ yogasya raukṣyāt| apāmārgamūlayogaḥ pittaraktārśasi, gayadāsastu kaphānubaddharaktajeṣu| śatāvarīmūlakalkaṃ vātapittānubaddharaktajeṣu| citraketyādi| sīdhuṃ śasyakaṃ, parārdhyaṃ śreṣṭham| cūrṇaṃ karṣapramāṇam| etacca kaphamandāgnau baddhapurīṣe vā| bhallātaketyādi| bhallātakacūrṇaṃ ṣaḍaṅgādivadāharatvena karṣamātraṃ, bhallātakacūrṇādyavasaktavastu ṣoḍaśaguṇā eva, takrapramāṇaṃ punaratra yāvatā nātyacchaṃ nātisāndraṃ ceti| jejjaṭācāryaḥ| punaratra caturthāṃśaṃ bhallātakacūrṇamicchati; tannecchati gayī| takraprasaṅgenāparārśoharatakraprayogaṃ nirdiśannāha- kalaśe ityādi| āsphotā sārivā| pippalītyādi| nirannaḥ annavarjam| ete ca takraprayogāḥ kaphavātajeṣu śuṣkārśaḥsu| śuṣkārśasāṃ vātakaphajānāmannapāne takraṃ nirdiśya, ārdrāṇāṃ raktapittajānāmannapāne gorasameva nirdiśannāha- śṛṅgaveretyādi| auṣadhaśṛtakṣīrapānapakṣe “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśeṣaḥ(ṣaṃ) kartavyaḥ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ”- iti nyāyena, tṛṣṇāpanayanapānapakṣe tu ṣaḍaṅgakalpanayā karṣamātreṇaiva| ‘śṛṅgaverādisiddhaṃ payaḥ’ ityanye paṭhanti; tatra pippalyādyantargatāḥ śṛṅgaverādiḥ; athavā prakāravācyatrādiśabdaḥ| ayaṃ yogaḥ kaphavātānubandharaktajeṣu| kuṭajetyādi| kuṭajatvacāṃ śatapalaphāṇite pippalyādicūrṇaṃ ṣaṭpalaṃ, kṣaudrapramāṇaṃ tu prayogakāle yāvatā'valehaḥ syāt| kuṭajaphāṇitaṃ tu kaphapittānubaddharaktajeṣu| hiṅgvityādi| hiṅgvādikaṃ vātakaphajeṣu, takrāhāro vātakaphānubaddharaktajeṣu, vātapittānubandhajeṣu kṣīrāhāraḥ| kṣāretyādi| kulmāṣā yavaudanaḥ| citrakamūlasyāpi ṣaḍaṅgodakakalpena kaṣāyaḥ| tāneva yavakṣāreṇa lavaṇān lavaṇīkṛtān| citraketyādi| atrāpi palāśakṣārapramāṇasya tadudakapramāṇasya ca ṣaḍaṅgoddeśataḥ siddhiḥ| pāṭaletyādi| pāṭalādikṣārapalaṃ trikarṣamardhapalaṃ vā kvāthakalpena kvathitamardhāvaśeṣitaṃ suparisrutaṃ saghṛtakarṣaṃ peyaṃ; jīrṇe ca tasmin samaghṛtakṣīraṃ madhurarasamevānnaṃ bhojyam, ojobhraṃśabhayāt| kuṭajetyādi| kuṭajamūlabandākayoḥ palaṃ trikarṣamardhapalaṃ vā takrapaladvayena| ghṛtakṣīramadhurarasabhojanaścitrakādikalkaṃ pūtīkakṣārodakena pibet| kṣārodakasiddhamiti pūtīkakṣārodakāḍhakasiddhaṃ pāṭalākṣārodakāḍhakasiddhaṃ vā sarpiḥ palapramāṇaṃ pānakāle pippalyādicūrṇapādaprakṣepaṃ peyam| bhojanamatrāpi saghṛtakṣīramadhurarasaṃ, kṣārasya kharatīkṣṇatvāt| etacca vātajeṣu rūkṣakoṣṭheṣu cāvasannānaleṣu||13||
dvipañcamūlīdantīcitrakapathyānāṃ tulāmāhṛtya jalacaturdroṇe vipācayet, tataḥ pādāvaśiṣṭaṃ kaṣāyamādāya suśītaṃ guḍatulayā sahonmiśrya ghṛtabhājane niḥkṣipya māsamupekṣeta yavapalle, tataḥ prātaḥ prātarmātrāṃ pāyayeta, tenārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogodāvartārocakā na bhavanti dīptaścāgnirbhavati ||14||
dvipañcamūlītyādi| eṣāṃ samabhāgānāṃ tulāṃ palaśatam| asminnariṣṭe dhātakīpūṣpāṇi paladvayaṃ trayaṃ vā'nuktānyapyadhivāsanārthaṃ vṛddhā āmananti| tulāṃ tulāmityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca- dvipañcamūlyādīnāṃ ca pratyekaṃ tulāṃ palaśataṃ; tannecchati gayī| yavapalle yavarāśāvityarthaḥ| tantrāntare cāsya ‘dantyariṣṭa’ iti sañjñā||14||
pippalīmaricaviḍaṅgailavālukalodhrāṇāṃ dve dve pale, indravāruṇyāḥ pañca palāni, kapitthamadhyasya daśa, pathyāphalānāmardhaprasthaḥ, prastho dhātrīphalānāṃ, etadaikadhyaṃ jalacaturdroṇe vipācya, pādāvaśeṣaṃ parisrāvya, suśītaṃ guḍatulādvayenonmiśrya, ghṛtabhājane niḥkṣipya, pakṣamupekṣeta yavapalle; tataḥ prātaḥ prātaryathābalamupayuñjīta | eṣa khalvariṣṭaḥ plīhāgniṣaṅgārśograhaṇīhṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakṛmiharo balavarṇakaraśceti ||15||
pippalītyādi| indravāruṇyāḥ prokte'pi palapañcake kaṭukatvaparihārāyārdhaṃ kṣipanti vṛddhavaidyāḥ| carake'pyayaṃ paṭhyate'bhayāriṣṭaḥ||15||
tatra, vātaprāyeṣu snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanamapratiṣiddhaṃ, pittajeṣu virecanam, evaṃ raktajeṣu saṃśamanaṃ, kaphajeṣu śṛṅgaverakulatthopayogaḥ, sarvadoṣaharaṃ yathoktaṃ sarvajeṣu, yathāsvauṣadhisiddhaṃ ca payaḥ sarveṣviti ||16||
acirotpannānāmalpadoṣaliṅgānāṃ sādhanārthamadṛśyānāṃ yāpyānāṃ yāpanārthaṃ ca snehādikarmāṇi nirdiśannāha- tatretyādi| tatrārśaḥsu vamanasya niṣiddhasyāpi kaphaprasekādiṣvavasthāsu kartavyatāprasaṅgaḥ| kecidvātaprāyeṣvityādikaṃ granthamanārṣamityācakṣate, gayadāsavyākhyātatvānmayā'pi vyākhyātaḥ| pittajeṣvityādi| evamiti virecanam| na vāmayati nāpi virecayati vyādhinā sahaikībhūya tatsthameva vyādhiṃ śamayettat saṃśamanam||16||
ata ūrdhvaṃ bhallātakavidhānamupadekṣyāmaḥ- bhallātakāni paripakvānyanupahatānyāhṛtya tata ekamādāya dvidhā tridhā caturdhā vā chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ ghṛtābhyaktatālujihvauṣṭhaḥ prātaḥ prātarupaseveta, tato'parāhṇe kṣīraṃ sarpirodana ityāhāraḥ; evamekaikaṃ vardhayedyāvat pañcati, tataḥ pañca pañcābhivardhayedyāvat saptatiriti, prāpya ca saptatimapakarṣayedbhūyaḥ pañca pañca yāvat pañceti, pañcabhyastvekaikaṃ yāvadekamiti | evaṃ bhallātakasahasramupayujya sarvakuṣṭhārśobhirvimukto balavānarogaḥ śatāyurbhavati ||17||
acirotpannānāmalpadoṣaliṅgānāṃ ca sādhanārthaṃ cirajātānāmadṛśyānāṃ yāpanārthaṃ viśiṣṭaprayogaṃ nirdiśannāha- ata ityādi| phalaṃ paryāgatamiti pūrvoktatvāt paripakvānyeva labdhāni, bhūmivibhāgoktauṣadhadoṣaparihāreṇānupahatānyapi labdhāni, punastadvacanaṃ prayogasya mahāphalatvena gauravotpādanārtham| kaṣāyasya śuktimiti atraikāpekṣayā śuktimānaṃ, yathā cātra bhallātakānāṃ kvāthyānāṃ parivṛddhistathā kvāthodakasyāpi buddhyā vṛddhiḥ parikalpanīyā| bhallātakāni tadasthīni pakvāni tantrāntaradarśanācchucau śukre vā māsi gṛhītvā yavapalle māṣapalle vā nidhāya, mārgaśīrṣe pauṣe vā prayuñjīta| evamuktaprakāreṇa saptatiṃ yāvadutkarṣeṇa bhallātakasahasraṃ pañcatriṃśatā divasaiḥ pūryate, śataṃ yāvadutkarṣeṇa sahasradvayavidhānaṃ syāt; tatrādyaṃ dinacatuṣṭayaṃ saṃskāramātrajanakatvādantyaṃ ca bhallātakasaṃskārāpakarṣaṇatvānna vṛddhā bhiṣajo gaṇayanti, tataḥ sahasradvayaṃ pūryata eva| evaṃ bhallātakaprayogaśca trividhaḥ| tatra śatāntaḥ śarīrabaladoṣāpekṣayā pravaraḥ, saptatyanto madhyamaḥ, triṃśadantaḥ punaradhamaḥ prayogaḥ, evaṃ tantrāntarād vyākhyāyate| grīṣmakāle gṛhītānyāpūrṇarasānyanāmayāni bhallātakāsthīni yavapalle māṣapalle vā caturmāsāvasthitāni hemante prayoktumārameta; madhurasnigdhaśītopasaṃsṛṣṭaśarīraḥ prathamaṃ daśa bhallātakāni saṅkṣudyāṣṭaguṇena salilena kvāthaṃ kṛtvā'ṣṭabhāgāvaśeṣaṃ sadugdhaṃ ghṛtenāntarmukhamabhyajya pibet, tānyekaikaśo bhallātakotkarṣeṇa triṃśatkṛtvā punarekaikamapakarṣayedyāvaddaśabhallātakaprayogaḥ; nātaḥ paramutkarṣaḥ kartavyaḥ| anena krameṇa sahasrabhallātakaprayogaḥ paraṃ na ghaṭate, yathā'tra ghaṭate tathāvidhaḥ 10 pāramparyopadeśo vyākhyāyate- triṃśadrātrau saptarātraṃ triṃśatprayogaḥ kartavyaḥ, tata ekaikamapakarṣayedyāvaddaśa, punaranyasminnapi dine daśeti, evaṃ bhallātakasahasramupayujyata iti ghaṭate| sarvakuṣṭhārśobhirvimukta iti vacanaṃ na yathārthavacanaṃ, kākaṇakasya kuṣṭhasyādibalapravṛttānāṃ ca kuṣṭhānāṃ tathā tridoṣajānāṃ cārśasāṃ sahajānāṃ cāsādhyatvāt, raktapittajānāmapyarśasāṃ bhallātakāviṣayatvāt| tuvarakabhallātakayorvāryuṣṇaṃ niṣiddhaṃ, tato'lpaśṛtaśītajalaṃ peyam||17||
dvivraṇīyoktena vidhānena bhallātakaniścyutitaṃ snehamādāya prātaḥ prātaḥ śuktimātramupayuñjīta, jīrṇe pūrvavadāhāraḥ phalaprakarṣaśca | bhallātakamajjabhyo vā snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhakto nivātamāgāraṃ praviśya yathābalaṃ prasṛtiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, tasmiñjīrṇe kṣīraṃ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ māsamupayujya māsatrayamādiṣṭāhāro rakṣedātmānaṃ; tataḥ sarvopatāpānapahṛtya varṇavān balavāñ śravaṇagrahaṇadhāraṇaśaktisampanno varṣaśatāyurbhavati, māse māse ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo'bhivṛddhirbhavati, evaṃ daśamāsānupayujya varṣasahasrāyurbhavati ||18||
bhallātakaprayogāntaraṃ darśayati- dvivraṇīyetyādi| pratisaṃsṛṣṭabhakta iti yavāgvādikramabhukta ityarthaḥ| dvādaśabhirannakālaiḥ ṣaḍ dināni, virecanadivasena saha sapta dināni ca, taduttaraṃ bhojanamaṣṭame; tasyāpohe sapta, tadā saptame vā'hani bhojanaṃ; navame punarahani bhallātakamajjasnehaṃ pibet| yathābalamiti puruṣarogabalānatikrameṇa prasṛtiṃ prakuñcaṃ vā'ṣṭabhāgamadhuyuktaṃ dviguṇaghṛtaṃ pūrvavaddhṛtābhyaktatālvoṣṭhaḥ śītaṃ pibet; śītodakādyupacāraśca| prasṛtiḥ paladvayaṃ, prakuñcaḥ palam| rakṣedātmānaṃ ‘krodhādibhya’ iti śeṣaḥ||18||
bhavanti cātra- yathā sarvāṇi kuṣṭhāni hataḥ khadirabījakau | tathaivārśāṃsi sarvāṇi vṛkṣakāruṣkarau hataḥ ||19|| haridrāyāḥ prayogeṇa pramehā iva ṣoḍaśa | kṣārāgnī nātivartante tathā dṛśyā gudodbhavāḥ ||20||
prabhāvavibhāvitaṃ khadirādīnāṃ kuṣṭhādiharatvaṃ purātanāgamanirdiṣṭaiḥ ślokairāha- bhavanti cātretyādi| dvābhyāṃ kuṭajabhallātakābhyāṃ yathāsvaṃ viṣayamupayujyamānābhyāṃ pratyekaśo vātādidoṣatrayajanitānyarśāṃsi nivartante| tadyathā- vātakaphajāni bhallātakena, raktapittajāni kuṭajena| evamevābhipretya sarvāṇi, na punaḥ sānnipātikasarvadoṣajāpekṣayā sarvāṇīti| evaṃ kuṣṭheṣvapi sādhyatvena dārṣṭāntikaṃ 11 draṣṭavyam| ṣoḍaśa pramehā vātajapramehacatuṣṭayaṃ vihāya||19-20||
ghṛtāni dīpanīyāni lehāyaskṛtayaḥ surāḥ 12| āsavāśca prayoktavyā vīkṣya doṣasamucchritim ||21||
anyadapi cikitsitaṃ doṣocchrāyāpekṣayāha- ghṛtānītyādi| lehāḥ kuṭajāvalehādayaḥ, navāyasādayo'yaskṛtayo mahākuṣṭhamadhumehādicikitsitanirdiṣṭāḥ| surā nānāvidhāḥ paiṣṭikādibhedena virecanādhyāyavidhividheyāḥ| āsavāśca nānāvidhauṣadhakvāthaguḍādikṛtā dhātakyādicūrṇādhivāsitāḥ| ‘vīkṣya doṣaṃ yathāphalam’ ityanye paṭhanti, tatra phalamuktamanatikramyetyarthaḥ 13||21||
vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānānyutkuṭukāsanam | yathāsvaṃ doṣalaṃ cānnamarśaḥsu parivarjayet ||22||
varjyān nirdiśannāha- vegāvarodhetyādi| vātamūtrapurīṣādīnāṃ svamārgeṇa svabhāvataḥ pravṛttyabhimukhībhāvo vegaḥ| utkuṭukāsanamutkaṭikasya cirāsanasthitiḥ||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'rśaścikitsitaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||6||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ṣaṣṭho'dhyāyaḥ||6||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘vastracumbhalakopaviṣṭaṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘vastracumbhalakopaviṣṭamiti’ iti pā.
  3. 3 ‘cakāreṇa raktajeṣvanyeṣu’ iti pā.
  4. 4 ‘bhadradārvādipippalyādisarpiśca’ iti pā.
  5. 5 ‘svayaugikahetuṃ’ iti pā.
  6. 6 suśrutoktasyārśoyantrasya samprati pāścātyairvyavahniyamāṇena ‘rekṭal spekyulam’ ityākhyena yantreṇa sādṛśyamupalabhyate| tasyeyaṃ pratikṛtiḥ-
  7. 7 ‘godhāmalī’ iti pā.
  8. 8 ‘ūrdhvamadṛśyeṣvarśaḥsu’ iti pā.
  9. 9 abhayādibhiḥ saha tu nāgnisādakārīti sambandhaḥ
  10. 10 ‘tathā'vicchinnaḥ’ iti pā.
  11. 11 ‘dṛṣṭāntikaṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘purāḥ’ iti pāṭhāntaram| tatragugguluyogā ityarthaḥ
  13. 13 ‘phalaśrutyanatikrameṇetyarthaḥ’ iti pā.