7. aśmarīcikitsitam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto'śmarīcikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ | auṣadhaistaruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaśchedamarhati ||3|| tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate | tenāsyāpacayaṃ yānti vyādhermūlānyaśeṣataḥ ||4||
aśmarītyādi| taruṇaḥ tatkālotpannaḥ||1-4||
pāṣāṇabhedo vasuko vaśirāśmantakau tathā | śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca bṛhatī kaṇṭakārikā ||5|| kapotavaṅkā''rtagalaḥ kaccakośīrakubjakāḥ 1| vṛkṣādanī bhallukaśca varuṇaḥ śākajaṃ phalam ||6|| yavāḥ kulatthāḥ kolāni katakasya phalāni ca | ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthairghṛtaṃ kṛtam ||7|| bhinatti vātasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu |8|
yena snehādikrameṇa vyādhimūlāni doṣadūṣyarūpāṇyaśeṣataḥ praśamaṃ yānti taṃ nirdiśannāha- pāṣāṇetyādi| vasuko bakapuṣpam| vaśiro markaṭasañjñastṛṇajātiviśeṣaḥ, sūryāvartabheda ityanye| aśmantako'mlaloṭaḥ kovidārasadṛśapatrakaḥ| kapotavaṅkā kaṭabhīsadṛśapatro viṭapī madhyadeśe prasiddhaḥ| ārtagalaḥ kakubhakaḥ sugandhimūlaḥ ‘kauhā’ 2 iti nāmrā pūrvadeśe prasiddhaḥ, anye tu ārtagalaḥ ‘kukhaka’ ityāhuḥ, bahiḥkeśaraḥ kaṇṭakitaphalo viṭapa ityanye| kaccako madhyalekhānicitaḥ ṛjukapatra īṣadraktamūlaḥ ‘kavahaka’ iti mālavake prasiddhaḥ, anye tu kaccakasthāne ‘kakubha’ iti paṭhanti, sa ca prasiddhaḥ| kubjaḥ guñjā| vṛkṣādanī bandākaḥ| bhallukaḥ śyonākaḥ| śākaḥ karkaśamasṛṇapṛṣṭodarapatro vṛkṣastasya phalam| katakaphalamambuprasādanaṃ śaśakaśuṣkapurīṣapratimam| eṣāṃ sāmānyasnehakaṣāyaparibhāṣayā kaṣāyaḥ; ūṣakādīnāṃ snehapādena kalkaḥ||5-7||-
kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca ||8|| bhojanāni ca kurvīta varge'smin vātanāśane |9|
ghṛtauṣadhavargaṃ saṅkṣepārthamanyatrāpyatidiśannāha- kṣārānityādi| kṣārāścātra pātavyāḥ, te ca cūrṇatvāt karṣamātrayā salilena mastvādibastiśodhanadravyeṇa vā paladvayacatuṣṭayapramāṇena; kṣārodakapakṣe tu karṣadvayaṃ trayaṃ vā ṣaḍguṇenāṣṭaguṇena vā jalena bahuśaḥ parisrāvya pūtaṃ peyam| yavāgvādayaścātra paladravyakvāthena kartavyāḥ| bhojanāni bhaktādayaḥ| cakārāccūrṇānāmapi samuccayaḥ kartavyaḥ| evaṃ pittakaphaharadravyavarge'pyūhyam| kṣārādīnāṃ kalpanā paribhāṣābalāt; svayamapyūhaḥ kartavyaḥ||8||-
kuśaḥ kāśaḥ saro gundrā itkaṭo moraṭo'śmabhit ||9|| varī vidārī vārāhī śālimūlatrikaṇṭakam | bhallūkaḥ pāṭalā pāṭhā pattūro'tha kuruṇṭikā ||10|| punarnavā śirīṣaśca kvathitāsteṣu sādhitam | ghṛtaṃ śilājamadhukabījairindīvarasya ca ||11|| trapusairvārukādīnāṃ bījaiścāvāpitaṃ śubham | bhinatti pittasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu ||12|| kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca | bhojanāni ca kurvīta varge'smin pittanāśane ||13||
pittāśmarīcikitsāmāha- kuśa ityādi| itkaṭaḥ mahatī khagālī| moraṭa ikṣumūlam| pattūraḥ śarabālikā| kuraṇṭikā śarabālikābhedo lohitapuṣpaḥ| śilājaṃ śilājatu| indīvaraṃ śarabālikābhedo dīrghapatro bahulapuṣpaḥ; jejjaṭastu indīvaraṃ nīlotpalaṃ, tannecchati gayī||9-13||
gaṇo varuṇakādistu guggulvelāhareṇavaḥ | kuṣṭhabhadrādimaricacitrakaiḥ sasurāhvayaiḥ ||14|| etaiḥ siddhamajāsarpirūṣakādigaṇena ca | bhinatti kaphasambhūtāmaśmarīṃ kṣiprameva tu ||15|| kṣārān yavāgūryūṣāṃśca kaṣāyāṇi payāṃsi ca | bhojanāni ca kurvīta varge'smin kaphanāśane ||16||
kaphāśmarīcikitsāmāha- gaṇa ityādi| bhadrādirbhadradārukuṣṭhaharidretyādiḥ| ajāsarpiḥ kecinna paṭhanti, te prakaraṇāt pūrvoditāt sāmānyena gavyameva ghṛtaṃ dadati| kaphāśmarīcikitsitenaiva śukrāśmarīcikitsitamuktaṃ mantavyaṃ, tulyaguṇatvāt kaphaśukrayoriti||14-16||
picukāṅkolakatakaśākendīvarajaiḥ phalaiḥ | cūrṇitaiḥ saguḍaṃ toyaṃ śarkarāśamanaṃ pibet ||17||
idānīṃ śarkarāpatanāya śamanāya vā yogopadeśaḥ| picukaḥ karīraḥ, tasya phalaṃ; ‘kārpāsaphalaṃ’ ityeke| indīvaraṃ karṇapūrakākhyo mahāpuṣpaḥ śaravālikābhedaḥ; anye nīlotpalamāhuḥ, tannecchati gayī| aṅkoloṅkoṭaḥ, katakaḥ prāguktaḥ śāko'pi| guḍo'tra cūrṇasamo jñeyaḥ, “cūrṇe cūrṇasamo deyo modake dviguṇo guḍaḥ”- ityuktatvāt| uṣṇodakena saha pātavyam||17||
krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālamūlikā 3| ajamodā kadambasya mūlaṃ nāgarameva ca ||18|| pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā |19|
krauñcetyādi| krauñcaḥ krauñcapakṣī| tālamūlikā 4 muṣalī mūṣakapucchākāraśiphā||18||-
trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam ||19|| avikṣīreṇa saptāhamaśmarībhedanaṃ pibet |20|
trikaṇṭakasyetyādi|- trikaṇṭako gokṣurakaḥ| anye tu ‘markaṭakasya bījānāṃ’ iti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ| anena yogena bhidyate aśmarī, śarkarā tu śāntimupaiti||19||-
dravyāṇāṃ tu ghṛtoktānāṃ kṣāro'vimūtragālitaḥ ||20|| grāmyasattvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaḥ sādhitaḥ śanaiḥ | tatroṣakādirāvāpaḥ kāryastrikaṭukānvitaḥ ||21|| eṣa kṣāro'śmarīṃ gulmaṃ śarkarāṃ ca bhinattyapi |22|
dravyāṇāmityādi| aviśeṣoktervātādīnāṃ trayāṇāṃ doṣāṇāmapi gaṇānāṃ, vargatvādyathālābhena; tilanālādidīpanena kṣārīkṛtānāṃ bhāgaḥ| grāmyā grāmabhavā aśvādayaḥ 5, teṣāṃ samabhāgapurīṣakṣārasaṃyuktaḥ ṣaḍguṇāvimūtragālitaḥ| tatastasya kṣārodakasya pākasiddhisamaye caturthāṃśenoṣakāditrikaṭukayoḥ samabhāgena miśritayoḥ prakṣepaḥ||20-21||-
tilāpāmārgakadalīpalāśayavakalkajaḥ ||22|| kṣāraḥ peyo'vimūtreṇa śarkarānāśanaḥ paraḥ |23|
tiletyādi|- tilāderkalkajātasya pratyekaṃ kṣāraḥ samo'vimūtrapaladvayena peyaḥ, tilādeḥ kṣārasya karṣadvayaṃ trayaṃ vā'vimūtreṇaṣaḍguṇena bahuśaḥ srāvitaṃ pūtaṃ vā peyam||22||-
pāṭalākaravīrāṇāṃ kṣāramevaṃ samācaret ||23||
pāṭaletyādi| ete ca vātakaphasambhūtāyāmaśmaryāṃ madhurakṣīraghṛtāśinaḥ kṣārayogā yojyāḥ||23||
śvadaṃṣṭrāyaṣṭikābrāhmīkalkaṃ vā'kṣasamaṃ pibet |24|
śvadaṃṣṭretyādi| yaṣṭikā yaṣṭimadhu| brāhmī lavaṇikā| pānamatra avimūtreṇaiva|24|-
sahaiḍakākhyau peyau vā śobhāñjanakamārkavau ||24||
sahaiḍakākhyāvityādi| eḍākhyayā saha śobhāñjanamārkavau pātavyāvavimūtreṇaiva| mārkavo bhṛṅgarājaḥ||24||
kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibedamlaiḥ surādibhiḥ | tatsiddhaṃ vā pibet kṣīraṃ vedanābhirupadrutaḥ ||25||
kapotetyādi| kapotavaṅkā prasiddhaiva| amlaiḥ kāñjikādibhiḥ| surādibhiḥ surāsauvīrakamaireyakamedakaiḥ| tadityādi| tatsiddhaṃ kapotavaṅkāsiddhaṃ, ‘dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ’ ityādinyāyena||25||
harītakyādisiddhaṃ vā varṣābhūsiddhameva vā |26|
harītakītyādi| harītakyādiḥ triphalā, tatsiddhaṃ kṣīraṃ pittajāśmarīvedanābhirupadrutaḥ, vātakaphajāśmarīvedanābhidrutastu punarnavāmūlasiddhaṃ payaḥ pibet|26|-
sarvathaivopayojyaḥ syādgaṇo vīratarādikaḥ ||26||
anuktamapi ghṛtādi viśiṣṭadravyagaṇairnirdiśannāha- sarvathetyādi| sarvathā sarvaiḥ prakāraiḥ ghṛtakṣīrakaṣāyayavāgūbhojanasādhanabhedena tathā'vagāhasvedādibhiḥ||26||
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiśca kṣīraiḥ sottarabastibhiḥ | yadi nopaśamaṃ gacchecchedastatrottaro 6 vidhiḥ ||27||
upakramāsiddhau cchedavidhimāha- ghṛtairityādi| uttarabastiratra aśmarīharadravyasiddho nairuhikaḥ snaihikaśca| uttaro vidhiśchedaḥ||27||
kuśalasyāpi vaidyasya yataḥ siddhirihādhruvā | upakramo jaghanyo'yamataḥ samparikīrtitaḥ ||28||
adhruvā aniścitā| anye tu niścitasyāpi vaidyasyeti paṭhanti, niścitaṃ śāstraniścitaṃ karma karotīti niścito niścitakarmakṛt||28||
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet | tasmādāpṛcchya kartavyamīśvaraṃ sādhukāriṇā ||29||
nanu marmopaghātenātiduḥkhakāraṇaṃ maraṇaṃ vā, tat kimarthaṃ kriyata ityāha- akriyāyāmityādi| anyathā tasminnapṛṣṭe karmaṇyāturasya mṛtyau daṇḍaṃ kuryāt||29||
atha rogānvitamupasnigdhamapakṛṣṭadoṣamīṣatkarśitamabhyaktasvinnaśarīraṃ 7 bhuktavantaṃ kṛtabalimaṅgalasvastivācanamagropaharaṇīyoktena vidhānenopakalpitasambhāramāśvāsya, tato balavantamaviklavamājānusame phalake prāgupaviṣṭānyapuruṣasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānamunnatakaṭīkaṃ vastrādhārakopaviṣṭaṃ saṅkucitajānukūrparamitareṇa sahāvabaddhaṃ sūtreṇa śāṭakairvā, tataḥ svabhyaktanābhipradeśasya vāmapārśvaṃ vimṛdya muṣṭinā'vapīḍayedadhonābheryāvadaśmaryadhaḥ prapanneti, tataḥ snehābhyakte klṛptanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame aṅgulyau pāyau praṇidhāyānusevanīmāsādya prayatnabalābhyāṃ pāyumeḍhrāntaramānīya, nirvyalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca bastiṃ sanniveśya, bhṛśamutpīḍayedaṅgulibhyāṃ yathā granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati ||30|| sa cedgṛhītaśalye tu vivṛtākṣo vicetanaḥ | hatavallambaśīrṣaśca nirvikāro mṛtopamaḥ ||31|| na tasya nirharecchalyaṃ nirharettu mriyeta saḥ | vinā tveteṣu rūpeṣu nirhartuṃ prayateta 8 vai ||32|| tataḥ savye pārśve sevanīṃ yavamātreṇa muktvā'vacārayecchastramaśmarīpramāṇaṃ, dakṣiṇato vā kriyāsaukaryahetorityeke, yathā sā na bhidyate cūrṇyate vā tathā prayateta, cūrṇamalpamapyavasthitaṃ hi punaḥ parivṛddhimeti, tasmāt samastāmagravakreṇādadīta; strīṇāṃ tu bastipārśvagato garbhāśayaḥ sannikṛṣṭaḥ, tasmāttāsāmutsaṅgavacchastraṃ 9 pātayet, ato'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet, puruṣasya vā mūtraprasekakṣaṇanānmūtrakṣaraṇam; aśmarīvraṇādṛte 10 bhinnabastirekadhā'pi na bhavati, dvidhā bhinnabastirāśmariko na sidhyati, aśmarīvraṇanimittamekadhābhinnabastirjīvati 11,kriyābhyāsācchāstravihitacchedānniḥ - syandaparivṛddhatvācca śalyasyeti | uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadroṇyāmavagāhya svedayet, tathā hi bastirasṛjā na pūryate; pūrṇe vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ puṣpanetreṇa vidadhyāt ||33|| bhavati cātra- kṣīravṛkṣakaṣāyastu puṣpanetreṇa yojitaḥ | nirharedaśmarīṃ tūrṇaṃ raktaṃ bastigataṃ ca yat ||34|| mūtramārgaviśodhanārthaṃ cāsmai guḍasauhityaṃ vitaret; uddhṛtya cainaṃ madhughṛtābhyaktavraṇaṃ mūtraviśodhanadravyasiddhāmuṣṇāṃ saghṛtāṃ yavāgūṃ pāyayetobhayakālaṃ trirātraṃ; trirātrādūrdhvaṃ guḍapragāḍhena payasā mṛdvodanamalpaṃ bhojayeddaśarātraṃ (mūtrāsṛgviśuddhyarthaṃ 12 vraṇakledanārthaṃ ca), daśarātrādūrdhvaṃ phalāmlairjāṅgalarasairupācaret; tato daśarātraṃ cainamapramattaḥ svedayet snehena dravasvedena vā; kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ prakṣālayet; rodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkairvraṇaṃ pratigrāhayet; eteṣveva haridrāyuteṣu tailaṃ ghṛtaṃ vā vipakvaṃ vraṇābhyañjanamiti; styānaśoṇitaṃ cottarabastibhirupācaret; saptarātrācca svamārgamapratipadyamāne mūtre vraṇaṃ yathoktena vidhinā dahedagninā, svamārgapratipanne cottarabastyāsthāpanānuvāsanairupācarenmadhurakaṣāyairiti; yadṛcchayā vā mūtramārgapratipannāmantarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasā'paharet, evaṃ cāśakye vidārya nāḍīṃ śastreṇa baḍiśenoddharet | rūḍhavraṇaścāṅganāśvanaganāgarathadrumān nāroheta varṣaṃ, nāpsu plaveta, bhuñjīta vā guru ||35|| mūtravahaśukravahamuṣkasrotomūtraprasekasevanīyonigudabastīnaṣṭau pariharet | tatra mūtravahacchedānmaraṇaṃ mūtrapūrṇabasteḥ, śukravahacchedānmaraṇaṃ klaibyaṃ vā, muṣkasrota-upaghātād dhvajabhaṅgaḥ, mūtraprasekakṣaṇanānmūtraprakṣaraṇaṃ, sevanīyonicchedādrujaḥ prādurbhāvaḥ, bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktamiti ||36||
tamevottaraṃ chedaṃ pūrvakarmottarakarmabhyāṃ nirdiśannāha- athetyādi| athaśabdo'yaṃ maṅgalārthe chedakriyāyām| apakṛṣṭadoṣam ūrdhvādhodoṣanirharaṇena| īṣatkarśitamiti atikarśanena karmākṣamatā, akarśanenopacitānalpabastikāyatvādaśmaryā aprāptiriti| agropaharaṇīyoktenetyādi yantraśastrakṣāraśalākādividhinā| ‘athārogyārthinaṃ’ ityanye paṭhanti| tata ityādi| balavantamiti 13 apakṛṣṭadoṣaṃ viśuddhamannasaṃsarjanena sañjanitabalam| itareṇa puruṣeṇa saha| tata ityādi| adhaḥprapannā adhogatā| pāyau gude| praṇidhāya prakṣipya| nirvyalīkaṃ tvaksaṅkocarahitam| aviṣamaṃ nimnonnatatvarahitam| anāyatam adīrgham| sanniveśya saṃsthāpya| gṛhīte'śmarīśalye yādṛśasya maraṇabhayānnāharaṇīyaṃ tādṛśaṃ darśayannāha- sa cedityādi| vivṛttākṣaḥ stabdhākṣaḥ| nirvikāro nirvyāpāraḥ| ka iva? mṛta ivetyarthaḥ; anye ‘nirvyāpāra’ iti paṭhanti; nirvyāpāro nirīhaḥ; ‘nirvihāra’ ityanye paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| vinetyādi| prayateta prayatnaṃ kurvīta| agravakreṇa 14 āharaṇayantreṇātīkṣṇamukhena| strīṇāṃ punarbastipratyāsannamadhikamāśayāntaramasti, ataḥ sāmānyaharaṇe doṣamabhivīkṣya chedaviśeṣaṃ nirdiśannāha- strīṇāmityādi| utsaṅgavaditi ūrdhvaṃ saṅgaḥ sa yasyāstīti tadutsaṅgavat uttānamityarthaḥ| anyatheti yadā'vagāḍhaḥ śastrapātaḥ syāttadā bahirgataṃ tvaṅmāṃsaṃ bhitvā bastitvacā saha bhagavastubastipārśvāśrayasya 15 garbhāśayasyāpi tvaco bhedaḥ syāt; tatastāsāṃ bhagāntargato mūtrasrāvī vraṇaḥ syādityarthaḥ| tathāca vaitaraṇaḥ- “bhagasyādhaḥ striyā bastirūrdhvaṃ garbhāśayaḥ sthitaḥ| garbhāśayaśca bastiśca mahāsrotaḥ- samāśritau|| bastibhāgaṃ samunnamya avanamyāśmarīṃ budhaḥ| sphigagre bhedanaṃ tāsāṃ hitamanyatra doṣakṛt”- iti| idānīmubhayorapi strīpuṃsayoraparaprakāreṇa sāmānyaṃ mūtrasrāviṇaṃ vraṇaṃ nirdiśannāha- puruṣasyetyādi| puruṣasya veti vāśabdaścārthe, tena striyāḥ puruṣasya cetyarthaḥ| mūtraprasekasrotasī strīpuṃsayoḥ, abhedenoktatvāt| mūtrapraseko nāma mūtraṃ yena bastimukhāśrayeṇa srotasā kṣarati, tasya chedanādityarthaḥ| idānīmaśmarīnimittamevaikadhā bhinnabastirjīvati na punaranyo'pi bhinnabastiriti darśayannāha- aśmarītyādi| dvidhābhinnabastirāśmarīko na sidhyati; aśmarīvraṇaṃ vinā ekadhā'pi bhinnabastirna bhavati na jīvatītyarthaḥ, aśāstravihitacchedanatvena niḥsṛtaniḥśeṣamūtratvāt| aśmarīnimittāghātena punarekadhā bhinnabasterjīvite hetuṃ nirdiśannāha- aśmarīvraṇetyādi| kriyāṇāmuṣṇodakasvedakṣīravṛkṣakaṣāyayojanādīnāmabhyasanaṃ kriyābhyāsastasmāt| aśmarīpramāṇamukhamātraḥ sebanīsavyapārśvagaḥ śāstrāvihitacchedastasmāt 16| niḥsyando mūtraṃ tena parivṛddhaṃ śalyaṃ tasmādityarthaḥ| etaduktaṃ bhavati- yena niḥsyandena mūtreṇa vṛddhena satā śalyaṃ parivṛddhaṃ tasya śalyāpaharaṇe'pi niḥśeṣāparisrutatvādbhinnabastirjīvati| gayī tu ‘śalyasya’ iti padaṃ parityajya ‘niḥsyandaparivṛddhatvāt’ ityevaṃ paṭhati vyākhyānayati ca- niḥsyandasya mūtrasya parivṛddhatvena, ata eva mūtravṛddhikarayavāgūguḍakṣīrādisauhityavidhānaṃ; śāstrāvihitātikramacchede tu mūtraniḥśeṣakṣaraṇānmaraṇamiti| uddhṛtetyādi| puṣpanetreṇa uttarabastinā| bhavatītyādi| guḍasauhityaṃ guḍavāsitaṃ bhaktaṃ dadyādityarthaḥ| uddhṛtyetyādi| uddhṛtya cainamiti ‘uṣṇodakadroṇyā’ iti śeṣaḥ| madhughṛtābhyaṅgo vraṇasya ropaṇārtham| mūtraviśodhanadravyāṇi tṛṇapañcamūlīgokṣurakakūṣmāṇḍakapāṣāṇabhedaprabhṛtīni| ubhayakālaṃ sāyaṃ prātarityarthaḥ| apramattaḥ sāvadhānaḥ| kṣīravṛkṣā vaṭodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ| rodhretyādi| pratigrāhayet lepayedityarthaḥ| eteṣveva anantaroddiṣṭeṣu rodhrādiṣu haridrāyuteṣu| styānetyādi|- saṃhataśoṇite tu prāguktadravyakaṣāyavidhānenottarabastiriti raktavilāyanenāpakarṣaṇādityarthaḥ| saptarātrādityādi| svamārgamapratipanne mūtre ityarthaḥ| madhurāṇi kākolyādīni, kaṣāyāṇi kṣīravṛkṣādīni, taiḥ; anye madhurāṇāṃ kaṣāyairityāhuḥ, anubandhaparihārārthaṃ vāyoranulomanāya ceti| kathamapi mūtrapathāgatāśmarīnirharaṇaṃ nirdiśannāha- yadṛcchayetyādi| srotasā mūtrapathena| tathā'pyāhartumaśakyatve meḍhramapi vidāryāpakarṣayet| rūḍhetyādi| alpakṣaṇanāt klaibyam (sarvadā liṅgapātenāvasthānam 17 )| kṣaṇanāt chedanāt| mūtrakṣaraṇaṃ mūtrasravaṇam 18| prāguktamiti pratyekamarmanirdeśe||30-36||
bhavati cātra- marmāṇyaṣṭāvasambudhya srotojāni śarīriṇām | vyāpādayedbahūnmartyān śastrakarmāpaṭurbhiṣak ||37||
ataḥ paraṃ saṅgrahaślokamāha- bhavata ityādi||37||
sevanī śukraharaṇī srotasī phalayorgudam | mūtrasekaṃ mūtravahaṃ yonirbastistathā'ṣṭamaḥ ||38||
tānyeva marmāṇī sukhāvabodhārthaṃ ślokena nirdiśannāha- sevanītyādi| tasmāt parihṛtyaitāni dṛṣṭakarmā kṛtayogyo bhiṣak karma kuryāt, evaṃ sādhu bhavati||38||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'śmarīcikitsitaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ ||7||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsitasthāne saptamo'dhyāyaḥ||7||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘kakubhośīrakubjakāḥ’ iti pā.
  2. 2 ‘kavahā’ iti pā.
  3. 3 ‘tālapādikā’ iti pā.
  4. 4 ‘tālapādikā’ iti pā.
  5. 5 ‘gavādayaḥ’ iti pā.
  6. 6 ‘gacchedatastatrottaro vidhiḥ’ iti pā.
  7. 7 ‘āturaṃ’ iti pā.
  8. 8 ‘samupācaret’ iti pā.
  9. 9 ‘tasmānnāsāmutsaṅgavacchastraṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ| ‘utsaṅgaḥ kroḍo garbhāṃśayasaṃsaṅgārho bhāga iti yāvat, tamarhatītyutsaṅgavat| tādṛśaṃ śastraṃ na pātayet, garbhāśayasya taddvārasya ca cchedabhayādityākūtam| etadeva bhaṅgīviśeṣeṇāvagamayati-ata ityādinā| yasmādata utsaṅgavacchastrapātanānmūtrasrāvī vraṇo'nyathāprakāro bhavet yonivraṇobhayamukhaprasrāvitvāditi hṛdayam| etāvatā vasterdakṣiṇe pārśve tiryakchedasya nitarāmātyayikatvāt prāguktameka ityasyāsvārasikaṃ samanvitaṃ bhavati|’ iti hārāṇacandraḥ| vāgbhaṭastu strīṇāmutsaṅgavacchastraṃ pātayedityāha| tathā hi “strīṇāṃ bastistu pārśvagaḥ| garbhāśayāśrayastāsāṃ śastramutsaṅgavattataḥ| nyasedato'nyathā hyāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet” iti
  10. 10 “uktamarthaṃ punaḥ smārayannāha-aśmarīti| aśmaryai vraṇo yatretyaśmarīvraṇo vasternirāvaraṇapradeśastasmādaśmarīvraṇādṛte sāvaraṇapradeśa iti yāvat| ekadhā na bhavatyekībhāvaṃ na gacchati na saṃrohatīti niṣkarṣaḥ| etenārthākṣiptaṃ bhavati na jīvatīti, sāvaraṇe hi bastibhāge vraṇitasya maraṇamasaṃśayaṃ bhavatyantarmūtraviṣānupraveśāt” iti hārāṇacandraḥ
  11. 11 “aśmarītyādi-aśmaryartho vraṇo'śmarīvraṇaḥ| kriyābhyāsāt kriyāyāḥ paunaḥ punyenopayogāt| nanvidamāmananti “hṛdayaṃ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni tu” iti, tat kimidamucyate jīvati kriyābhyāsādityāha-śāstretyādi| śāstre hi ‘savye pārśve’ ityādinā basternirāvaraṇe'nātyayike deśe chedo vihitastasmājjīvatītyāśayaḥ| etāvatā basteḥ sāvaraṇadeśa eva viśeṣeṇa marmetyāyātam| bhagavannādyāpi mamāsminnarthe samyak pratyayo jāyate kathaṃ na khalu “pravṛddhaśchedamarhati” iti smaraṇānnirhartavyena pravṛddhenāśmarīsamākhyena śalyenālpamāṃsaśoṇitatvenopadiṣṭatayā hīnabalatvopalabdhasya basteratitarāṃ dūṣaṇasambhāvanāmananusandhāya ‘jīvati kriyābhyāsāt’ ityupadiśyata ityevaṃ śaṅkamānasyātikrāntodantasamākrāntabhrāntikalaṅkaṃ saṅketayanniva prāk prakrāntamevāha- niḥsyandeti| niḥsyandanaṃ niḥsnyando'tra mūtrasampṛkto mala eva, “kṛdabhihito bhāvo dravyavat prakāśate” iti hi nyāyaḥ| tathā ca śalyasyāśmaryā basterupādānabhūtaṃ māṃsaśoṇitamanadhiṣṭhāya mūtramalamātreṇa parivṛddhatvānnāstyatra basteḥ śalyabhinirvṛttaḥ svarūpato doṣaleśo'pi, tasmānniraṅkuśamidamupadiśyate-jīvati kriyābhyāsādityayamabhisandhiḥ|” iti hārāṇacandraḥ
  12. 12 ayaṃ kvaciddhastalikhitapustake na paṭhyate
  13. 13 ‘tata āturādbalavantaṃ balīyāṃsamityarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ
  14. 14 sarpaphaṇāmukhena śalākāyantreṇetyarthaḥ
  15. 15 ‘bhagavastu’ ityatra ‘bhagasthasya’ iti pāṭhāntaram
  16. 16 ‘śastraviccheda’ iti pā.
  17. 17 ayaṃ pāṭho hastalikhitapustake na paṭhyate
  18. 18 ‘mūtrasrāvī vraṇaḥ’ iti pā.