athāto bhagandarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| pañca bhagandarā vyākhyātāḥ 1, teṣvasādhyaḥ śambūkāvartaḥ śalyanimittaśca; śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ ||3||
nidāne'pi bhagandarāṇāṃ sādhyāsādhyavibhāge pūrvokte punariha cikitsitavidhānāyānukathanaṃ prakaraṇāntaratvāditi na paunaruktyam||1-3||
tatra bhagandarapiḍakopadrutamāturamapatarpaṇādivirecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopakrametāpakvapiḍakaṃ, pakveṣu copasnigdhamavagāhasvinnaṃ śayyāyāṃ sanniveśyārśasamiva yantrayitvā, bhagandaraṃ samīkṣya parācīnamavācīnaṃ vā, tataḥ praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya sāśayamuddharecchastreṇa; antarmukhe caivaṃ samyagyantraṃ praṇidhāya pravāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet; āsādya vā'gniṃ kṣāraṃ ceti; etat sāmānyaṃ sarveṣu ||4||
tatretyādi| apatarpaṇādivirecanānta upakramo dvivraṇīyacikitsitoktaḥ| pakveṣu ceti cakāreṇa bhinneṣu ceti draṣṭavyam| tatra bahirmukhaṃ parācīnam, antarmukhamavācīnam| eṣaṇī lohādiśalākā| tatrāntarmukhamavācīnamityuktaṃ, tatra viśeṣaṃ nirdiśannāha- antarmukhe ityādi| sarveṣvagnikṣārāvāsādyaiva||4||
viśeṣatastu- nāḍyantare vraṇān kuryādbhiṣak tu śataponake | tatasteṣūparūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret ||5||
nāḍyantare ityādi| nāḍīnāṃ pūryamāṇānāṃ nikaṭasthānāṃ tricaturāṇāmantaraṃ madhyaṃ nāḍyantaraṃ, tasmin vraṇān kuryāt| bhiṣak suśikṣito vaidyaḥ||5||
gatayo'nyonyasambaddhā bāhyāśchedyāstvanekadhā | nāḍīranabhisambaddhā yaśchinattyekadhā bhiṣak ||6|| sa kuryādvivṛtaṃ jantorvraṇaṃ gudavidāraṇam | tasya tadvivṛtaṃ mārgaṃ viṇmūtramanugacchati ||7|| āṭopaṃ gudaśūlaṃ ca karoti pavano bhṛśam | tatrādhigatatantro'pi bhiṣaṅmuhyedasaṃśayam ||8|| tasmānna vivṛtaḥ kāryo vraṇastu śataponake |9|
yadi nāḍīṣvaniścitanikaṭāsu chedaḥ kriyate tadā ko doṣaḥ syādityāha- gataya ityādi| anekadhā anekaprakārā ityarthaḥ| āṭopam ādhmānam| vivṛto vyāttamukhaḥ||6-8||-
vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā vai vijānatā ||9|| ardhalāṅgalakaśchedaḥ kāryo lāṅgalako'pi vā | sarvatobhadrako vā'pi kāryo gotīrthako'pi vā ||10|| sarvataḥ srāvamārgāṃstu dahedvaidyastathā'gninā | sukumārasya bhīrorhi duṣkaraḥ śataponakaḥ ||11||
vyādhāvityādi| lāṅgalaṃ halamucyate, ardhalāṅgala iva ardhalāṅgalakaḥ| sarvatobhadrastvāsanaviśeṣaḥ paryaṅkikākāro maṇḍalāṅkuśasadṛśo 2 vā| gotīrthako gacchato gomūtragatisadṛśaḥ; athavā gotīrtha goyonirucyate, tadākāro gotīrthakaḥ; athavā gotīrthaṃ nipānaṃ yena gāvaḥ pibanti, tatkhurāṅkitavacchedaviśeṣaḥ kartavyaḥ; tathāca tantrāntaram- “dvābhyāṃ samābhyāṃ pārśvābhyāṃ chedo lāṅgalako mataḥ| hrasvamekataraṃ yacca so'rdhalāṅgalakaḥ smṛtaḥ|| sevanīṃ varjayitvā tu caturdhā dārite gude| sarvatobhadrakaṃ chedamāhuśchedavido janāḥ|| pārśvāgatena śastreṇa 3 chedo gotīrthako bhavet”- iti| chinne paścātkarma nirdiśannāha- sarvata ityādi| agnineti nātrāvadhāraṇaṃ, tena kṣāreṇāpi| duṣkara iti nāḍīnāmanekatvāt||9-11||
rujāsrāvāpahaṃ tatra svedamāśu prayojayet | svedadravyairyathoddiṣṭaiḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ ||12|| grāmyānūpaudakairmāṃsairlāvādyairvā'pi viṣkiraiḥ | vṛkṣādanīmathairaṇḍaṃ bilvādiṃ ca gaṇaṃ tathā ||13|| kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā snehakumbhe niṣecayet | nāḍīsvedena tenāsya taṃ vraṇaṃ svedayedbhiṣak ||14|| tilairaṇḍātasīmāṣayavagodhūmasarṣapān | lavaṇānyamlavargaṃ ca sthālyāmevopasādhayet ||15|| āturaṃ svedayettena tathā sidhyati kurvataḥ | svinnaṃ ca pāyayedenaṃ kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca ||16|| vacāhiṅgvajamodaṃ ca samabhāgāni sarpiṣā | mārdvīkenāthavā'mlena surāsauvīrakeṇa vā ||17|| tato madhukatailena tasya siñcedbhiṣagvraṇam | pariṣiñcedgudaṃ cāsya tailairvātarujāpahaiḥ ||18|| vidhinā'nena viṇmūtraṃ svamārgamadhigacchati | anye copadravāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṃśayaḥ ||19|| śataponaka ākhyāta... |20|
tatra kṛtakarmaṇi rujopaśamārthaṃ paścātkarma nirdiśannāha- rujāsrāvetyādi| tilataṇḍulamāṣairyavāgūḥ kṛtā kṛśarā, kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ pāyasaḥ| gayī tu ‘rujāsrāvāpahaṃ tatra’ ityatra “tatra dhīro vidhānajña” iti paṭhati| vṛkṣādanī bandākaḥ, vṛkṣakalambikāmapare| bilvādiśca gaṇo bṛhatpañcamūlam| amlavargo rasavijñānīyoktaḥ| svinnasyānantaraṃ pānaṃ nirdiśannāha- svinnamityādi| mārdvīkena drākṣāmadyena| amlena kāñjikena| sauvīrakeṇa kāñjikabhedena| anena pānena viṇmūtrāṇi svamārgamanuprapadyante agniśca dīpto bhavati| tato mande pitte rakte vāte ca prabale snehapariṣekaṃ nirdiśannāha- tata ityādi| sāmānyakvāthakalkavidhinā madhukatailaṃ sādhyam| vātarujāpahairvātavyādhinirdiṣṭaiḥ| anye copadravā ādhmānagudabhraṃśādayaḥ||12-19||-
...uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu | athoṣṭragrīvameṣitvā chittvā kṣāraṃ nipātayet ||20|| pūtimāṃsavyapohārthamagniratra na pūjitaḥ | athainaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭaistilaiḥ piṣṭaiḥ 4 pralepayet ||21|| bandhaṃ tato'nukurvīta pariṣekaṃ tu sarpiṣā | tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayedbhiṣak 5||22|| tataḥ śuddhaṃ viditvā ca ropayettu yathākramam |23|
uṣṭragrīve pittabhagandare kriyāṃ nirdiśannāha- athetyādi| uṣṭragrīve pūtimāṃsāpakarṣaṇāya kṣārakarma| gayī tu ‘eṣyoṣṭragrīvamātratve chittvā kṣāraṃ nipātayet’ iti paṭhati| bandho'tra carmaṇā'ntaśchidreṇa gophaṇakaḥ| sarpiṣā ghṛtena pariṣekaḥ| yathāsvaṃ śodhanaṃ pittāpaharadravyakṛtam| yathākramaṃ kramānatikrameṇa ropaṇāvasthāyāmityarthaḥ| ropayet pittavraṇaropaṇaireva| asya caikanāḍītvācchedaviśeṣānabhidhānam||20-22||-
utkṛtyāsrāvamārgaṃstu parisrāviṇi buddhimān ||23|| kṣāreṇa vā srāvagatiṃ daheddhutavahena vā | sukhoṣṇenāṇutailena secayedgudamaṇḍalam ||24|| upanāhāḥ pradehāśca mūtrakṣārasamanvitāḥ | vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣekāśca mātrayā ||25|| mṛdubhūtaṃ viditvainamalpasrāvaruganvitam | gatimanviṣya śastreṇa chindyāt kharjūrapatrakam 6||26|| candrārdhaṃ candracakraṃ ca sūcīmukhamavāṅmukham | chittvā'gninā dahet samyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ ||27|| tataḥ saṃśodhanaireva mṛdupūrvairviśodhayet |28|
kaphajasya parisrāviṇaścikitsāṃ nirdiśannāha- utkṛtyetyādi| paritaḥ sarvataḥ srotuṃ śīlaṃ yasya sa parisrāvī sarvataḥ srāvamukhaḥ| ata eva ‘srāvamārgān’ iti bahuvacanam| etena madhyasthanāḍyāḥ paritaḥ sthitānyāsrāvamukhāni śastreṇotkṛtya kṣāreṇāgninā vā dahet, natu madhyasthanāḍīṃ prāgevotkṛtya kṣāreṇāgninā vā dahet, tathā cāsrāvamukhānāṃ tathaivāvasthānāt; mukheṣu punaḥ prathamaṃ dagdheṣu srāve ca balīyasi mandatāmāpanne nāḍīṃ punarmadhyamāmanviṣya chindyādityetadarthamevāgre chedaṃ vakṣyati| aṇutailena secanaṃ śastrarujāśāntyartham, aṇutailaṃ vātavyādhyutpāditam| upanāho bandhanam| pradehāḥ pralepāḥ| mūtraṃ gomūtram| vāmanīyaṃ madanaphalādi| mātrayā alpaśa ityarthaḥ, gatimiti madhyasthāṃ pradhānāmāsrāvagatiṃ chindyāt| prāgutkṛtyetyanenaiva chedanamabhihitaṃ, tasya bahvāsrāve mukhyaviṣayatvādviśeṣamāha- kharjūrapatrakamityādi| kharjūrapatramiva kharjūrapatrakaṃ, tacca 7 madhyanāḍīcchedasya pārśvadvayasthānāṃ mukhānāṃ tiryakcchedena paṅktidvayena bhavati| madhyavakranāḍyanulomacchedasyārdhacandratulyatvādardhacandraḥ| madhyarūḍhavraṇapadasyaikamūlapārśvadvayagatanāḍīdvayenaikamukhena bahirmukhena candramaṇḍalatulyatvācchedasya candramadhyatanīyasyābhagnakūlayorviśālāyāṃ vā nāḍyanurodhimadhyaikacchedena mūlāgrayostriśiṣye'vacchedena cakrākārasādṛśyāccandracakram| antarmūle sthūlaṃ mukhe'ṇu tena sūcīmukhaṃ, tadeva avāṅmukhamadhomukham| tataḥ saṃśodhanairityādi|- tataḥ pūrvaṃ mṛdu śodhayitvā vijñātakoṣṭhasya tīkṣṇaṃ śodhanam||23-27||-
bahirantarmukhaścāpi śiśoryasya bhagandaraḥ ||28|| tasyāhitaṃ virekāgniśastrakṣārāvacāraṇam | yadyanmṛdu ca tīkṣṇaṃ ca tattattasyāvacārayet ||29||
śiśoḥ kriyāviśeṣopadeśāt kriyāntaraniṣedhaṃ darśayannāha- bahirityādi| tasyaiva kartavyaviśeṣamuddiśannāha- yadyadityādi| śastrakarmaṇi tu tvaksārādicaturvargaḥ, vireke punaścaturaṅgulādi| mṛdu ca tīkṣṇaṃ ceti parasparavirodhavacanena nātitīkṣṇaṃ nātimṛdu cāvacāraṇīyaṃ; nātyuṣṇaśītā kākamācī yathā||28-29||
āragvadhaniśākālācūrṇaṃ madhughṛtāplutam | agravartipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanaṃ hitam ||30|| yogo'yaṃ nāśayatyāśu gatiṃ meghamivānilaḥ |31|
āragvadhaḥ kṛtamālakaḥ, niśā haridrā, kālā ahiṃsrā| sūtramayī ghanavartitā vartiragravartiḥ||30||-
āgantuje bhiṣaṅnāḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ ||31|| jambvoṣṭhenāgnivarṇena taptayā vā śalākayā | dahedyathoktaṃ matimāṃstaṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ ||32|| kṛmighnaṃ ca vidhiṃ kuryācchalyānayanameva ca |33|
śalyanimittasya bhagandarasya cikitsāmuddiśannāha- āgantuja ityādi| jambvoṣṭhaṃ jambūphalasadṛśamukhāgrā kṛṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ| śalyānayanamiti śalye sati||31-32||-
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyaścāpi tridoṣajaḥ ||33||
śeṣayordvayorasādhyatve ekasya pākṣikīṃ siddhimupadiśannāha- pratyākhyāyetyādi||33||
etat karma samākhyātaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ | eṣāṃ tu śastrapatanādvedanā yatra 8 jāyate ||34|| tatrāṇutailenoṣṇena pariṣekaḥ praśasyate | vātaghnauṣadhasampūrṇāṃ sthālīṃ chidraśarāvikām ||35|| snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām | nāḍyā vā'syāharet svedaṃ śayānasya rujāpaham | uṣṇodake'vagāhyo vā tathā śāmyati vedanā ||36||
idānīṃ sarvabhagandarāṇāmeva śastrapātanavedanāsu tacchamanāya snehapariṣekādīni nirdiśannāha- etatkarmetyādi| tatrāṇutailaṃ kevalaṃ vātavedanāviṣayam| vātaghnauṣadhāni bhadradārvādīnyeraṇḍādīni ca| bāṣpasvedastu kartavyo vāyau raktapittasamanvite||34-36||
kadalīmṛgalopākapriyakājinasambhṛtān | kārayedupanāhāṃśca sālvaṇādīn vicakṣaṇaḥ ||37||
vātakaphaje vedanāyāmupanāhasvedamuddiśannāha- kadalītyādi| kadalīmṛgaḥ pūrvadeśe prāyaśaḥ śabalo dṛṣṭaḥ, sa tu bṛhattamabiḍālasamo vyāghrākāro bileśayaḥ; lopāko lāṅgalakaḥ śṛgālabhedaḥ; priyakaḥ lalitako'jagaraprāyaḥ ślakṣṇo dīrghaḥ; ajinaṃ carma||37||
kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam | pāyayeccāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ ||38||
kaṭutrikamityādi| dīpyakamajamodā| amlaṃ kāñjikam, surā madyabhedaḥ, sauvīrakaṃ kāñjikabhedaḥ| etadapi gudakoṣṭhagatavedanopaśamārtham||38||
jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivṛttilāḥ | kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇikā ||39|| kāsīsaṃ kāñcanakṣīryau vargaḥ śodhana iṣyate |40|
ataḥ paraṃ bhagandarakṣatānāṃ śodhanīyotsādanīyaropaṇīyān vaiśeṣikānnirdiśannāha- jyotiṣmatītyādi| jyotiṣmatī kuṅkumardanikā, lāṅgalī kalihārikā, śyāmā trivṛdviśeṣaḥ| golomī dūrvā| tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ| girikarṇikā śvetasyandā| kāñcanakṣīryau dve ekaṃ kaṅkuṣṭham, anyā pītadugdhā bṛhatpatrī yavatiktā| vargasya yathālābhena prayogaḥ| eṣa vargo bhagandaraśodhanaḥ kaṣāyādiṣu||39||-
trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payasā saha ||40|| utsādanaṃ bhavedetat saindhavakṣaudrasaṃyutam |41|
trivṛdityādi| nāgadantī dantinī| utsādanaṃ nimnavraṇavastunaḥ pūraṇaṃ lepanayogena| ‘payasā saha’ ityatra ‘sarpiṣā saha’ iti kecit paṭhanti||40||-
rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavāḥ ||41|| trivṛttejovatīdantīkalko 9 nāḍīvraṇāpahaḥ | kuṣṭhaṃ trivṛttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṃ madhu ||42|| rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syādvraṇaśodhanam |43|
rasāñjanādikuṣṭhādiyogau ropaṇaśodhanau||41-42||-
māgadhyo madhukaṃ rodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ ||43|| samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam | priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram ||44|| sudhā 10 vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam | etat sambhṛtya sambhāraṃ tailaṃ dhīro vipācayet ||45|| etadvai gaṇḍamālāsu maṇḍaleṣvatha mehiṣu | ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ bhagandaravināśanam ||46||
māgadhī pippalī| samaṅgā añjalikārikā; varāhakrāntetyapare| kalpanāmāha- snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, snehāccaturguṇo dravaḥ, dravo'tra pānīyam “anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ smṛtam” (ca. ka. 12) ityuktatvāt||43-46||
nyagrodhādigaṇaścaiva hitaḥ śodhanaropaṇe 11| tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpakvaṃ bhagandaravināśanam ||47||
śodhanaropaṇe 12 ‘kaṣāyādibhiḥ’ iti śeṣaḥ||47||
trivṛddantīharidrārkamūlaṃ lohāśvamārakau | viḍaṅgasāraṃ triphalā snuhyarkapayasī madhu ||48|| madhūcchiṣṭasamāyuktaistailametairvipācayet | bhagandaravināśārthametadyojyaṃ viśeṣataḥ ||49||
trivṛdityādi| lohamaguru| aśvamārakaḥ karavīraḥ| snuhī sehuṇḍaḥ| idamapi tailaṃ sāmānyakalkaparibhāṣayā 13 kartavyam 14||48-49||
citrakārkau trivṛtpāṭhe malapūṃ hayamārakam | sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ saptaparṇaṃ suvarcikām ||50|| jyotiṣmatīṃ ca sambhṛtya tailaṃ dhīro vipācayet | etaddhi syandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ dadyādbhagandare ||51|| śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva savarṇakaraṇaṃ tathā | dvivraṇīyamavekṣeta vraṇāvasthāsu buddhimān ||52||
citraketyādi| malapūḥ kākodumbarikā| hayamārakaḥ karavīraḥ| sudhā snuhī| suvarcikā svarjikṣāraḥ| ‘etaddhi syandanam’ ityatra ‘etadvisyandanaṃ’ iti pāṭhe viśeṣeṇa syandayati doṣāṃścyāvayatīti yathārthaṃ nāma visyandanam||50-52||
chidrādūrdhvaṃ haredoṣṭhamarśoyantrasya yantravit | tato bhagandare dadyādetadardhendusannibham ||53||
bhagandarayantramarśoyantrādavayavaviśeṣāpanayane viśiṣṭaṃ nirdiśannāha- chidrādūrdhvamityādi||53||
vyāyāmaṃ maithunaṃ kopaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca | saṃvatsaraṃ parihareduparūḍhavraṇo naraḥ ||54||
rūḍhabhagandarasyāpi punaranubandhabhayāt parihāryamuddiśannāha- vyāyāmamityādi||54||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagandaracikitsitaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ ||8||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne'ṣṭamo'dhyāyaḥ||8||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘khyātāḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘maṇḍalākārasadṛśo vā’ iti pā. ↩
- 3 ‘chidreṇa’ iti pā. ↩
- 4 ‘śuklaiḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘śodhayedbudhaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘kharjūrapatrakādini tu saṃsthānaviśeṣabhinnānāṃ bhagandarāṇāṃ nāmāni| atra kharjūrapatrakamiti sañjñāyāṃ kaḥ, sā ca kākapakṣakādivat sādṛśyamūlā| tathā ca kharjūrapatrāṇi yathā nālasyobhayapārśvataḥ prasaranti tathaiva prasṛtābhirnāḍībhirupanibaddhā pradhānanāḍī yatrā virbhavati sa kharjūrapatrako nāma bhagandaraḥ, candrasyārdhamiveti candrārdhaṃ, candracakraṃ candramaṇḍalākāraṃ, sūcīmukhaṃ sūkṣmavaktraṃ, avāṅmukhamadhomukham’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 7 ‘sa ca’ iti pā. ↩
- 8 ‘śastrapātena vedanā yadi’ iti pā. ↩
- 9 ‘lepo’ iti pā. ↩
- 10 ‘mātuluṅgasya patrāṇi’ iti pā. ↩
- 11 ‘śodhanaropaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘śodhanaropaṇaḥ’ iti pā. ↩
- 13 ‘...kalpaparibhāṣayā’ iti pā. ↩
- 14 ‘paktavyam’ iti pā. ↩