athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
athāta ityādi| asminnadhyāye mahatāṃ kṣudrāṇāṃ ca kuṣṭhānāṃ cikitsitasya proktatvānmahacca tat kuṣṭhacikitsitaṃ cetyeke vyācakṣate; tanna, “kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi” (sū.a.3) ityādikenādhyāpanasampradānīyoktena virodhāt; tasmāddhātvanupraviṣṭāni sapta kuṣṭhāni mahāntītyato mahatāṃ dhātvanupraviṣṭānāṃ kuṣṭhānāṃ cikitsitamiti vyākhyā jyāyasīti; gayī tu mahatāṃ saptānāṃ kākaṇakavarjitānāmityāha||1-2||
kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu | kṛśatvamicchatsu ca medureṣu yogānimānagryamatirvidadhyāt ||3||
kuṣṭheṣvityādi| kuṣṭhādīnāṃ caturṇāmapi dāruṇeṣviti viśeṣaṇam| kaphāmayā agnisādakaphaprasekādayaḥ| medurā medasvinaḥ| agryamatiriti vaidyasya viśeṣaṇaṃ vihitam, agryamatiḥ kuśāgrīyamatiḥ; prakṛtivayobalaśarīrādīnāmavasthāntarāṇi yo jānātītyarthaḥ||3||
kṣuṇṇān yavānniṣpūtān rātrau gomūtraparyuṣitān mahati kiliñje śoṣayet, evaṃ saptarātraṃ bhāvayecchoṣayecca, tatastān kapālabhṛṣṭān śaktūn kārayitvā, prātaḥ prātareva kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā pāyayedbhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktān; evameva sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā gavāśvāśakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūn kārayitvā bhallātakādīnāṃ cūrṇānyāvāpya khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa śarkarāmadhumadhureṇa drākṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena saindhavalavaṇānvitena pāyayet; eṣa sarvamanthakalpaḥ ||4|| yāvakāṃśca bhakṣyān dhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikākuṇāvīprabhṛtīn seveta; yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta ||5||
kṣuṇṇānityādi| kiliñjo vaṃśāditvaggrathitaḥ peṭikākāraḥ| kapālo ghaṭādikarparaḥ| kaṇṭakivṛkṣāḥ khadirabadarārimedasrugdāruprabhṛtayaḥ| bhallātakādicūrṇacaturbhāgāniti sarvaśaktuprayogeṣu cūrṇaprakṣepamātrāparibhāṣeyam| evamityādi| paripītānāṃ bhāvitānām| dāḍimāmlavetasasaindhavādīnāmatra yāvatā'mlalavaṇatā tāvatī prakṣepaparimāṇamātrā| yāvakānityādi| dhānāḥ śuṣkabhṛṣṭayavāḥ, ulumbakāḥ sarasā bhṛṣṭayavāḥ, kulmāṣā yavapiṣṭamayā amlarasasvinnāḥ 1 śṛṅgāṭādayaḥ, apūpāḥ sthūlapūpāḥ, pūrṇakośāḥ yavapiṣṭamayā eva kuṣṭhahitaśamīdhānyasvinnavidalādipūrṇakoṣṭhāḥ, utkārikā saṃyāvaprakārā, śaṣkulyo yavaprakāreṇa saṃskṛtaistilairyavapiṣṭena śaṣkulīkalpena vidheyāḥ, kuṇāvī yavaparpaṭī, prabhṛtigrahaṇādantargataguḍādayaḥ 2| kuṇāvītyatra anye tu konāḍi(li)keti paṭhanti; tatrāpi sa evārthaḥ| gayī tu utkārikāgre citreti paṭhati, citrā apūpaviśeṣaḥ| veṇuyavā vaṃśaphalāni||4-5||
ariṣṭānato vakṣyāmaḥ- pūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ pratyekaṃ ṣaṭpalikā bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni, tataḥ pippalīmadhughṛtairantaḥpralipte ghṛtabhājane prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavānayorajo'rdhakuḍavamardhatulāṃ ca guḍasyābhihitāni cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ kṛtvā yavapalle saptarātraṃ vāsayet, tato yathābalamupayuñjīta, eṣo'riṣṭaḥ kuṣṭhamehamedaḥpāṇḍurogaśvayathūnapahanti | evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭān kurvīta ||6||
idānīṃ madyasātmyānāṃ vātakaphakuṣṭhināmariṣṭāṃstata āsavasure ca nirdiśannāha- ariṣṭānityādi| triphalāyāḥ samuditāyāḥ kuḍava iti kecit, anye tu sañjñāyāḥ sañjñina eva pradhānatvamiti pratyekameva kuḍavaṃ manyante| jalasya sapta kuḍavā aṣṭāviṃśatipalānīti jejjaṭaḥ; tannecchati gayī, sarveṣveva tantreṣvaṣṭapaladravasya kuḍavatvāt| eṣa piṇḍāriṣṭasañjñakaḥ kuṣṭhaharakhadirādikaṣāyeṇāloḍya pātavyaḥ| piṇḍāsavasya paladvayaṃ palaṃ vā, kuṣṭhaharasya khadirakvāthasyāñjalimātrā; yathānalamupayuñjītetyeke| atra cūrṇānāmatibāhulyāt pūta evāriṣṭaḥ peya ityeke, piṇḍāsavavadapūta eva peya ityanye| asmin yoge pāṭhāntaraṃ vyākhyānāntaramapyasti, tacca vistarabhayānna likhitam||6||
āsavānato vakṣyāmaḥ- palāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya śītībhūtasya trayo bhāgā dvau phāṇitasyaikadhyamariṣṭakalpena vidadhyāt, evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu; śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavān vidadhyāt ||7||
palāśetyādi| trayo bhāgā āḍhakatrayam| dvau bhāgau phāṇitasya āḍhakadvayam| ariṣṭakalpeneti pūtīkādivat| atra triphalāyāścūrṇādi sarvaṃ pūrvoktamunneyam| vidadhyāt kuryādityarthaḥ| tilādīnāmityādi tilādiraśmarīpaṭhitaḥ ‘tilāpāmārgakadalīpalāla’ (ci.a.7) ityādikaḥ||7||
atha surā vakṣyāmaḥ- śiṃśapākhadīrayoḥ sāramādāyotpāṭya cottamāraṇībrāhmīkośavatīstatsarvamekataḥ kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta maṇḍodakārthaṃ, kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam | evaṃ surāḥ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt ||8||
surāvidhānamāha- athetyādi| uttamāraṇī uttamakaraṇī, kośavatī devadālī| udakaśabdo'tra kvāthe vartate| kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyāt sandadhyāt, yathoktaṃ sūtrasthāne virecanādhikāre| kaṣāyakalpena vipācyeti śiṃśapākhadirayoḥ sārabhāgadvayamādāya, ekaṃ ca bhāgamuttamāraṇyādīnāṃ; kuta etaditi? sārāṇāṃ kuṣṭhaharatvāt; tulāmekāṃ caturbhirudakadroṇairutkvāthya droṇāvaśiṣṭamavatārya, kiṇvapiṣṭayorāsutībalavacanena pramāṇādikalpanam| vidadhyāt surāṃ kuryādityarthaḥ||8||
ato'valehān 3 vakṣyāmaḥ- khadirāsananimbarājavṛkṣaśālasārakvāthe tatsārapiṇḍāñchlakṣṇapiṣṭān prakṣipya vipacet, tato nātidravaṃ nātisāndramavatārya tasya pāṇitalaṃ pūrṇamaprātarāśo madhumiśraṃ lihyāt; evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca lehān kārayet ||9||
ato'valehānityādi| khadirādīnāṃ droṇamekaṃ pānīyasya droṇacatuṣṭayam, etaddroṇaśeṣaṃ grāhyaṃ, punaḥ pākādghanībhavatyasmin carakakuṭajāvalehacūrṇaprakṣepaṇapramāṇohabījena pratyekaṃ sārdhapalānāṃ pañcānāmeva ślakṣṇapiṣṭānāṃ piṇḍān prakṣipya phāṇitībhūtamavatārayet; yadyapi pāṇitalaṃ karṣamityuktaṃ, tathā'pi pūrṇaśabdāt pāṇitalaṃ hastatalamaṅgulirahitaṃ vyākhyātam| aprātarāśaḥ sāyameva bhuñjānaḥ| gayī tu śālasāraṃ na paṭhati, khadirādīni catvāryeva paṭhati||9||
ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥ- śālasārādīnāṃ sāracūrṇaprasthamāhṛtyāragvadhādikaṣāyaparipītamanekaśaḥ śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet; evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu, puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ kārayet ||10||
ata ityādi| paripītaṃ bhāvitam| śālasārādicūrṇaprasthe bhāvye āragvadhādikvathanīyadravyasyāpi prasthameva 4, caturbhirudakaprasthairutkvāthyāṣṭabhāgāvaśiṣṭamavatārya prāguktaṃ cūrṇamārdrīkṛtya śoṣayet; evaṃ saptāhaṃ bhāvayitvā tataścūrṇakarṣaṃ, śālasārādidravyapalaṃ, ṣoḍaśabhirudakapalairniḥkvāthya pādāvaśiṣṭena tena kvāthena ṣoḍaśaguṇena pibet, kuṣṭhānāmuttamamātrārhatvāt||10||
ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥ- tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni lavaṇavargapradigdhāni gomayāgniprataptāni triphalāśālasārādikaṣāyeṇa nirvāpayet ṣoḍaśavārān, tataḥ khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni sūkṣmacūrṇāni kārayeddhanatāntavaparisrāvitāni 5, tato yathābalaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe yathāvyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ kurvīta, evaṃ tulāmupayujya kuṣṭhamehamedaḥśvayathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahatya varṣaśataṃ jīvati, tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣaḥ, etena sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ ||11||
ata ityādi| tanūni aghanāni 6 tilotsedhamātrāṇi| lavaṇavargapradigdhāni saindhavasauvarcalodbhidaviḍasāmudralavaṇādikalkena liptāni| khadirāṅgāratāpanamapi ṣoḍaśavārān| ghanatāntavaṃ nibiḍavastram| mātrāmiti alpamityarthaḥ, pañcaguñjādikramavṛddhyā lauhamāṣacatuṣṭayam| saṃsṛjya samyak sṛṣṭvā, samyaksṛṣṭistu lauhamayapātre lauhadaṇḍamardanena 7 madhughṛtalauhaiḥ samyagekībhāvaḥ| upayukte punarasmin ṣaḍaṅgakalpena kuṣṭhaharakhadirādikvathitajalaṃ ṣaṣṭiguṇamanupānaṃ, pāramparyopadeśāt 8| evaṃ pramehādau pramehādiharakvathitameva jalamanupānam| evamāhāro'pi yathāvyādhi yathārogameva kuṣṭhe kuṣṭhaharaḥ, mehe mehahara iti; anamlalavaṇastu sarvathā vyādhiharaḥ| etenetyādi etena kvathitalauharasāyanakrameṇa, sarvalauheṣu trapusīsatāmrarajatasuvarṇeṣu, ayaskṛtayo viśeṣeṇa 9 vyākhyātāḥ prakarṣeṇa kathitāḥ||11||
trivṛcchayāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicya khadirāṅgārataptamayaḥpiṇḍaṃ trisaptakṛtvo nirvāpya tamādāya punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet, tataścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo'gnitaptānyayaḥpatrāṇi prakṣipet, sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau madhunastāvaddhṛtasyeti dadyāt, tataḥ praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ śuktiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, jīrṇe yathāvyādhyāhāramupaseveta | eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā sādhayati, sthūlamapakarṣati, śophamupahanti, sannamagnimuddharati, viśeṣeṇa copadiśyate rājayakṣmiṇāṃ, varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati | śālasārādikvāthamāsicya pālāśyāṃ droṇyāmayoghanāṃstaptānnirvāpya kṛtasaṃskāre kalaśe'bhyāsicya pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ guḍamiti ca dattvā svanuguptaṃ nidadhyāt, etāṃ mahauṣadhāyaskṛtiṃ māsamardhamāsaṃ vā sthitāṃ yathābalamupayuñjīta | evaṃ nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt ||12||
auṣadhāyaskṛtimupadiśannāha- trivṛdityādi| śyāmā vṛddhadārakaḥ, saptalā yavatiktā, śaṅkhinī tadbhedaḥ, tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ| svarasamādāyeti pañcaśatapalāni; eṣāṃ svarasālābhe pratinidhiḥ- tatra cūrṇānāmāḍhakamudakadroṇe rātriparyuṣitaṃ svarasavadgrāhyaṃ; vṛddhavaidyāstu kvāthe'pi svarasaśabdaṃ manyante; tatra trivṛdādikvāthasya pañcaśatapalāni| gayī tu trivṛdādīnāṃ śiṃśapāntānāṃ dvādaśānāṃ droṇamapāṃ caturbhirdroṇairutkvāthya droṇāvaśiṣṭaṃ kaṣāyaṃ grāhyamiti manyate| pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicyeti droṇī jalaprakṣepaṇī, abhyāsicya prakṣipya, sā cārdrapalāśamayī kartavyā| khadirāṅgāretyādi| lauhapiṇḍaṃ pañcāśatpalapramāṇam| trisaptakṛtva iti ekaviṃśativārān| tamādāyeti dravaṃ punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacediti ayaḥsthālyāṃ prakṣipya gomayāgninā vipacet| tataścaturbhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo'gnitaptānyayaḥpatrāṇi prakṣipediti| tatra kaṣāye pūrvalohapatrāṇi khadirāṅgārataptāni punarapi nirvāpya, etāni ca lohapatrāṇi tenaiva kaṣāyeṇa ślakṣṇapiṣṭāni, tasminneva kaṣāye punarāpacet, sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dadyāllohapiṇḍasamameva, siddhaśīte dvau madhunaḥ dvau guḍasyeti palaśatamityarthaḥ| ghṛtasyāpi tāvat palaśataṃ dadyāt| gayī tu pippalyādimadhusarpiṣāmanyathā bhāgakalpanaṃ kṛtavān, tacca vistarabhayānna likhitam| tataḥ praśāntamityādi praśāntaṃ siddhamucyate| śuktiḥ ardhapalam| prakuñcaḥ palam| sannamagnimuddharati utkarṣayati| ata auṣadhāyaskṛtyariṣṭamāha- śāletyādi|- śālasārādikvāthadroṇaṃ palāśadroṇyāmabhyāsicya, apare pañcaśatapalāni manyante| ayoghanaṃ 10 karmakārabhāṇḍibhistaptāyastāḍanābhiḥ pūrvavadekaviṃśativārānabhisaṃyojya śītīkṛtya, tāni ca nirvāpaṇasādhitalohapatrāṇi tenaiva kaṣāyeṇa ślakṣṇapiṣṭāni ariṣṭasaṃskāravidhinā vihitasaṃskāre kalaśe yāvatā ca mandakaṭukamariṣṭaṃ syāttāvaccūrṇāṃśaṃ dattvā, māsaṃ śīte'rdhamāsamuṣṇe ca sthāpayet| atra madhu purāṇamavagantavyaṃ, tacca kaṣāyacaturthāṃśena, tatsama eva jīrṇaguḍaḥ| ‘ayoghanāṃstaptān’ ityatra ghanaśabdenaiva lohapiṇḍe prāpte ayaḥśabdastīkṣṇalauhaprāpaṇāya sīsakādiparihārāya ca| anye tu, atra pippalyādi lauhasamaṃ tadviguṇaṃ kṣaudraṃ guḍaṃ ca dadyāt, lauhapramāṇaṃ tu pūrvayoge vyākhyātam| evamityādi ārevatādiṣu āragvadhādiṣu| vidadhyāt ayaskṛtiṃ kuryāt||12||
ataḥ khadiravidhānamupadekṣyāmaḥ- praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ 11 khadiraṃ paritaḥ khānayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvā'yomayaṃ kumbhaṃ tasminnantare nidadhyādyathā rasagrahaṇasamartho bhavati, tatastaṃ gomayamṛdā'valiptamavakīryendhanairgomayamiśrairādīpayedyathā'sya dahyamānasya rasaḥ sravatyadhastāt, tadyadā jānīyāt pūrṇaṃ bhājanamiti, athainamuddhṛtya parisrāvya rasamanyasmin pātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogaṃ mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca, prasthe copayukte śataṃ varṣāṇāmāyuṣo'bhivṛddhirbhavati | khadirasāratulāmudakadroṇe vipācya ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tamāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta | eṣa eva sarvavṛkṣasāreṣu kalpaḥ | khadirasāracūrṇatulāṃ khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta, khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ ||13||
ata ityādi| khadirarasena tulya āmalakarasaḥ| madhughṛte tu samaste tāvatī dravyapādike| bhallātakavidhānavadatrāhāre kṣīraṃ kuṣṭhakaramapi na viruddhaṃ, rasāyanaśakteracintyatvāt; śeṣaṃ subodham| khadirasārasyārdrasya svarasālābhe'nukalpikaṃ svarasamuddiśannāha 12 - khadirasāretyādi| snehakaṣāyaparibhāṣākalpanayā kaṣāyaṃ kṛtvā tasya pādikaṃ sarpiḥ; apathyamapyāvikaṃ sarpiḥ pathyatvenātrābhihitaṃ, dravyasaṃyogaśakteracintyatvāt 13; anye tu sarpireva paṭhanti na punarāvikam||13||
amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta, tatsiddhaṃ vā sarpiḥ, aparāhṇe sasarpiṣkamodanamāmalakayūṣeṇa bhuñjīta; evaṃ māsamupayujya sarvakuṣṭhairvimucyata iti ||14||
amṛtetyādi| amṛtavallī guḍūcī||14||
kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ droṇaṃ śālasārādikaṣāyasya ca, triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrādvayatrivṛddantīdravantīndrayavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ pālikā bhāgāstānaikadhyaṃ snehapākavidhānena pacet, tat sādhusiddhamavatārya parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāt, tata upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyāt khadirodakasevī, ityevaṃ droṇamupayujya sarvakuṣṭhairvimuktaḥ śuddhatanuḥ smṛtimān varṣaśatāyurarogo bhavati ||15|| bhavati cātra- surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ | sahasraśo'pi kurvīta bījenānena buddhimān ||16||
snehasāmānyānmiśrakaṃ snehaviśeṣaṃ nirdiśannāha- kṛṣṇatiletyādi| kṛṣṇatilānāṃ bhallātakānāṃ ca tailam| tadetat sarpiṣā saha snehadroṇatrayamāmalakarasaśālasārādikaṣāyadroṇābhyāṃ triphalādibhiḥ kalkīkṛtairvipacet| upasaṃskṛtaśarīro vamanādibhirityarthaḥ| pāṇiśuktiḥ palamityarthaḥ| sahasraśo'pītyapiśabdāt khadirasāraprayogeṇa sārasnehayoranuktayoruktena kalpena kalpanamiti samuccinoti||15-16||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahākuṣṭhacikitsitaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne daśamo'dhyāyaḥ||10||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘āstvārasvinnāḥ’ iti pā. ↩
- 2 ‘prabhṛtigrahaṇād gṛñjādayaḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘lehānato vakṣyāmaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘prasthameyaṃ’ iti pā. ↩
- 5 ‘kārayedgāḍhatāntavaparisrāvitāni’ iti pā. ↩
- 6 ‘ghanāni’ iti pā. ↩
- 7 ‘lauhadaṇḍamathanena’ iti pā. ↩
- 8 ‘pāramparyāvicchedāt’ iti pā. ↩
- 9 ‘viśeṣābhivyāptyā prakarṣeṇa’ iti pā. ↩
- 10 ‘ayoghanaiḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘madhyamavayaskaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘kalpamupadiśannāha’ iti pā. ↩
- 13 ‘agnisaṃyogasaṃskāraśakteḥ’ iti pā. ↩