11. pramehacikitsitam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| dvau pramehau bhavataḥ- sahajo'pathyanimittaśca | tatra sahajo mātṛpitṛbījadoṣakṛtaḥ, ahitāhārajo'pathyanimittaḥ | tayoḥ pūrveṇopadrutaḥ kṛśo rūkṣo'lpāśī pipāsurbhṛśaṃ parisaraṇaśīlaśca bhavati; uttareṇa sthūlo bahvāśī snigdhaḥ śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyeṇeti ||3||
dvāvityādi| atra kecidāhuḥ strīṇāṃ pramehā na bhavantīti, tathā hi tantrāntare- “rajaḥprasekānnārīṇāṃ māsi māsi viśudhyati| sarvaṃ śarīraṃ doṣāśca na pramehantyataḥ striyaḥ”- iti; etattu na yuktaṃ, sarvatantrāprasiddheḥ, pratyakṣavirodhācca||1-3||
tatra kṛśamannapānapratisaṃskṛtābhiḥ kriyābhiścikitseta, sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ ||4||
tatra kṛśamityādi| kṛśaṃ kārśyādilakṣaṇayuktaṃ sahajamityarthaḥ| sthūlaṃ sthaulyādidharmayuktamahitāhāravihārajamityarthaḥ| atra, apatarpayatīti apatarpaṇaṃ laṅghanaṃ, apatarpaṇāni vyāyāmaśodhanāni tiktakaṭukādikāni ca||4||
sarva eva ca parihareyuḥ sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavatoyapayastailaghṛtekṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūpānakāni grāmyānūpaudakamāṃsāni ceti ||5||
sauvīrakaṃ virecanādhyāyoktaṃ, tuṣodakaṃ tatroktameva kāñjikaṃ, śuktaṃ cukraṃ, surāsavayoḥ pratyekaniṣpāditayorekīkṛtya punaḥ sandhānammaireyaṃ, surā piṣṭamayī, dravapradhāna āsavaḥ| ānūpā mahiṣādayaḥ, audakā matsyādayaḥ||5||
tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakodravoddālakānanavān bhuñjīta caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpena, tiktakaṣāyābhyāṃ ca śākagaṇābhyāṃ nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ, baddhamūtrairvā jāṅgalairmāṃsairapahṛtamedobhiranamlairaghṛtaiśceti ||6||
uddālakā araṇyakodravāḥ| anavāḥ purāṇāḥ| tiktagaṇaḥ prapunnāṭapaṭolādikaḥ, kaṣāyagaṇo vaṭaśuṅgādikaḥ| teṣāṃ śākānāṃ sādhanāṅgāni nikumbhāditailāni| nikumbhā dantī| baddhamūtraireṇādibhiḥ| apahṛtamedobhiriti avidyamānamedobhiḥ||6||
tatrādita eva pramehiṇaṃ snigdhamanyatamena tailena priyaṅgvādisiddhena vā ghṛtena vāmayet pragāḍhaṃ virecayecca, virecanādanantaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayenmahauṣadhabhadradārumustāvāpena madhusaindhavayuktena, dahyamānaṃ ca nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena ||7||
rūkṣasya mehino vamananiṣedhāttaditarasya mehino balavataśca vamanamupadiśannāha- tatretyādi| tailenānyatameneti nikumbhāditailānāmanantaranirdiṣṭānāmekatamena; athavā snehopayogikoktamehaharanikumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakasnehānāmanyatamena snigdham| paittikeṣu tu meheṣu sāmānyasnehapākaparibhāṣārthakalpanayā priyaṅgvādisiddhena ghṛtenopasnigdhaṃ vāmayet, pragāḍhaṃ virecayecca; kaphamehe vāmayet, pittamehe virecayet; āmāśayasthe kaphapitte vāmayet, pakvāśayasthe pitte virecayet| virecanānantaraṃ saptarātrāt parato vātavidradhyādāvuktena surasādikaṣāyeṇa mahauṣadhādikalkayuktena madhuprāyeṇa; madhusaindhavādīnāṃ sāmānyaparibhāṣārthakalpenaiva siddhe punarvacanaṃ snehaniṣedhārthamityeke| dahyamānaṃ 1, ca nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayet| nistaileneti vacanādalpaghṛtābhyanujñānam, alpasnehārthamityanye||7||
tataḥ śuddhadehamāmalakarasena haridrāṃ madhusaṃyuktāṃ pāyayet, triphalāviśālādevadārumustakaṣāyaṃ vā, śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṃ vā madhumadhuramāmalakarasena haridrāyutaṃ, kuṭajakapittharohītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṃ vā nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasomavṛkṣapalāśānāṃ vā tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi, ete pañca yogāḥ sarvamehānāmapahantāro vyākhyātāḥ ||8||
tataḥ śuddhadehamityādi| kalpanāmāha- āmalakarasasya catvāri palāni, haridrā karṣapramāṇā, tathā madhu ca karṣapramāṇameva, evaṃ vibhajya 2 pibet| triphaletyādi| triphalādīnāṃ mustāntānāṃ pale ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dattvā caturbhāgāvaśiṣṭaṃ grāhyam| tathā coktaṃ- “dravyamāpotthitaṃ kvāthyaṃ dattvā ṣoḍaśikaṃ jalam| pādaśeṣaṃ ca kartavyameṣa kvāthavidhiḥ smṛtaḥ”- iti| kuṭajakapitthetyādi kuṭajādibhiḥ puṣpaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate, asmin yoge'pi madhu āmalakarasaścānuvartate| nimbetyādi nimbādīnāṃ yāni tvakpatramūlaphalapuṣpāṇi taiḥ kṛtāni kaṣāyāṇi| eṣa pañcamo yogaḥ| ete pañcāpi sarvameheṣu sādhyeṣvasādhyeṣvapītyeke, yāpanārthamityapare||8||
viśeṣaścāta 3 ūrdhvaṃ- tatrodakamehinaṃ pārijātakaṣāyaṃ pāyayet, ikṣumehinaṃ vaijayantīkaṣāyaṃ, surāmehinaṃ nimbakaṣāyaṃ, sikatāmehinaṃ citrakakaṣāyaṃ, śanairmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ, lavaṇamehinaṃ pāṭhā'guruharidrākaṣāyaṃ 4, piṣṭamehinaṃ haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ saptaparṇakaṣāyaṃ, śukramehinaṃ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ kakubhacandanakaṣāyaṃ vā, phenamehinaṃ triphalāragvadhamṛdvīkākaṣāyaṃ, madhumadhuramiti; paittikeṣu nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā pāyayet, haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ, kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ, śoṇitamehinaṃ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata ūrdhvamasādhyeṣvapi yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tadyathā- sarpirmehinaṃ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet, vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ kadarakramukakaṣāyaṃ 5, hastimehinaṃ tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsparśākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ 6 hastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāraṃ ceti; dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet ||9||
viśeṣa ityādi| ata ūrdhvaṃ ‘vakṣyate’ iti vākyaśeṣaḥ| tatretyādi| pārijātaḥ pāribhadrakaḥ| ikṣvityādi| vaijayantī araṇikā| dūrvetyādi śaivalaṃ śevālaṃ, plavo gopāladamanakaḥ, haṭho jalakumbhikā| kakubhaḥ sugandhimūlo viṭapī| kaphajeṣu madhumadhuramiti ante sthitaṃ daśasvapi sambandhanti, evaṃ paittikeṣvapi; madhuno yogavāhitvānmehaharatvācca| paittiketyādi| rājavṛkṣaḥ kiramālakaḥ| ata ityādi| kadara āpītasāraḥ khadirākāraḥ, kramukaḥ pūgaphalam| mūrvā caurasnāyuḥ; duḥsparśā durālabhā| madhumadhuramiti vacanaṃ sarpirmehādikaṣāyeṣvapi draṣṭavyam| hastyaśvādikṣārodakasya śītasya pānaṃ kharatīkṣṇatvāt| pramehiṇo'bdhātau kṣīṇe tadvirodhini pitte vivṛddhe dāho bhavatīti taccikitsitamupadiśannāha- dahyamānamityādi| audakakandakvāthetyādi ṣaḍaṅgakalpakvathitena 7 śālūkādikvāthena saha kṣīrekṣurasasiddhāṃ śītāṃ madhumadhurāṃ yavāgūṃ pāyayet| tathā coktam- “yadapsu śṛtaśītāsu ṣaḍaṅgādi prayujyate| karṣamātraṃ tato dravyaṃ sādhayet prāsthike'mbhasi|| ardhaśṛtaṃ prayoktavyaṃ pāne peyādisaṃvidhau-” iti| pūrvaniṣiddhasya yavāgūpānasyāpavādaḥ| kṣīrekṣurasamadhumadhurāyā yavāgvāḥ pānaṃ pittamehe 8 eva, vātaśleṣmameheṣu punaryavāgūpānasya pratiṣedha eva||9||
tataḥ priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālohitikāmbaṣṭhādāḍimatvakśālaparṇīpadmatuṅgakeśara- dhātakībakulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣvariṣṭānayaskṛtīrlehānāsavāṃśca kurvīta; śṛṅgāṭakagiloḍyabisamṛṇālakāśakaserukamadhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarodhrabhallātaka- palāśacarmavṛkṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivṛkṣarājādanagopaghoṇṭāvikaṅkateṣu vā; yavānnavikārāṃśca seveta; yathoktakaṣāyasiddhāṃ yavāgūṃ cāsmai prayacchet, kaṣāyāṇi vā pātum ||10||
tatra sarveṣāṃ mehānāṃ prathamaṃ sāmānyān tato vaiśeṣikāṃśca yogānabhidhāya punarapyariṣṭādīn sāmānyenaiva nirdiśannāha- tata ityādi| anantā utpalasārivā, padmā bhārgī, trāyantikā madayantikā; lohitikā mañjiṣṭhā, rāmataruṇītyanye; ambaṣṭhā mācikā, ‘sāṅkuraḍa’ iti loke; śālaparṇītyatra kecit tālaparṇīti paṭhanti, tālaparṇī muṣalī; tuṅgaḥ punnāgaḥ, keśaraṃ nāgakeśaraṃ, śrīveṣṭako navanītadhūpaḥ saralaniryāsaḥ, mocarasaḥ śālmalīniryāsaḥ| tatrāriṣṭādayaḥ pūrveṇaiva vidhānena vidheyāḥ| śṛṅgāṭaketyādi śṛṅgāṭakaṃ jalamadhye trikaṇṭakaṃ, giloḍyaḥ kandaḥ prāvṛḍūjātaḥ śaṇapatrākāro vallīyuktaścarmaṇvatīnadībhava(vaḥ)śvetavartulapāṣāṇasadṛśaḥ ‘gugiloṭa’ 9 iti loke, bisaṃ padmamūlaṃ, tasya sthūlapraroho mṛṇālaṃ, asano bījakaḥ, tiniśaḥ syandanaḥ, kaṭvaṅgo'ralukaḥ, carmavṛkṣaḥ ‘carmaloha’ iti prasiddho lakucadrumākāro mahāvṛkṣaḥ, girikarṇikā śvetasyandaḥ, śītaśivaḥ śatapuṣpābhedaḥ, niculo jalavetasaḥ, ajakarṇaḥ sarjaḥ pūrvadeśe prasiddha eva, harivṛkṣa indravṛkṣaḥ, dhavākāra ityeke, ‘kuṭaja’ ityanye paṭhanti, ‘haridrāvṛkṣa’ ityapare paṭhanti, tatra haridrā prasiddhā, vṛkṣaḥ kuṭajaḥ; rājādanaḥ kṣīrikā, gopaghoṇṭā ghoṭābadarī, vikaṅkataḥ kaṇṭakikā| eteṣu vā pūrvakalpenāriṣṭādayaḥ kartavyāḥ| yavetyādi gṛñjayavaudanadhānādayaḥ| yathoktetyādi| anantaroktapriyaṅgvādiśṛṅgāṭakādivargaiḥ kṛtāmiti||10||
mahādhanamahitāhāramauṣadhadveṣiṇamīśvaraṃ vā pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamākṣikamanyatamamāsavaṃ pāyayet, aṅgāraśūlyopadaṃśaṃ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṃ, kṣaudrakapitthamaricānuviddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharet, uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni cāsmai dadyādaśaneṣu; hiṅgusaindhavayuktairyūṣaiḥ sārṣapaiśca rāgairbhojayet; aviruddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharedrasagandhavanti ca; pravṛddhamehāstu vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastropāstre 10 vā severan ||11||
mahādhano lelāvṛkvaṇikprabhṛtikāḥ, īṣṭa ityevaṃśīla īśvara īśitā rājā| atra guḍasthāne mākṣikam| analpaṃ prabhūtaṃ, tattu kaṣāyasamaṃ; pāṭhābhayācitrakāṇābhuktānāṃ kaṣāyaṃ karṣatrayaṃ deyamiti pragāḍhārthaḥ; anye tu, anyatamamāsavaṃ pūrvoktaṃ priyaṅgvādyāsavam| aṅgāraśūlyopadaṃśamiti bhaṭitropadaṃśaṃ; mādhvīkaṃ madhuyonimadyaṃ cirasaṃsthitaṃ 11 ca; abhīkṣṇamatyartham| jejjaṭācāryastu drākṣāsavamāha, tannecchati, gayī| kṣaudretyādi| uṣṭrādipurīṣacūrṇāvacāritāni cānnāni dadyāt| sarṣapakalkarañjitā lehāḥ, rājikāsthāne rāgeṣu sarṣapāḥ; anye tu paṭhanti- ‘sārṣapaistu śākairbhojayet’ iti| anyāni pānabhojanānyaviruddhāni pramehiṇastāni rasavanti gandhavanti ca pradadyāt| nirdiṣṭaḥ kṛśasya prāyaśo vidhirannapānapratisaṃskṛtaḥ, ataḥ paraṃ sthūlasyāpakarṣaṇavidhānamāha- pravṛddhamehā ityādi| vyāyāmo'ṅgānāṃ vividhaprakāra āyāmaḥ, tathā coktam,- “tulābhramaguṇākarṣadhanurākarṣaṇādibhiḥ| āyāmo vividho'ṅgānāṃ vyāyāma iti kīrtitaḥ”- iti; niyuddhaṃ bāhuyuddhaṃ, dhanurvede'nyathā niyuddhaṃ vyākhyātaṃ, tacca vistarabhayānna likhitaṃ; krīḍā lokaprasiddhairhastapādaprakṣepairnarmapūrvakaṃ krīḍanaṃ; gajānāmārohaṇaṃ hastiśikṣāyāmativistṛtaṃ sāṅgrāmikamābhyāsikaṃ ca gajacaryā; tatra turagacaryā vikramavāñchitopaśalyasaṃhitāsu hayārohaṇaṃ; rathacaryāṃ padāticaryāṃ ca jamadagnirāha; “sarvadigbhāgabhāgeṣu hastyaśvarathapattiṣu| śastrāstrairyastu saṃyogaḥ sā caryeti prakīrtyate” iti; parikramaṇaṃ caṅkramaṇaṃ gatāgatamityarthaḥ, sarvato bhramaṇamityanye; astraṃ śāstritaṃ dhanuḥ; upāstraṃ 12 śāstraniyamavarjitaṃ dhanureva||11||
adhanastvabāndhavo vā pādatrāṇātapatravirahito bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī muniriva saṃyatātmā yojanaśatamadhikaṃ vā gacchet, mahādhano vā śyāmākanīvāravṛttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhāro mṛgaiḥ saha vaset, tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatamanuvrajedgāḥ, brāhmaṇo vā śiloñchavṛttirbhūtvā brahmarathamuddharet, kṛṣet satatamitaraḥ khanedvā kūpaṃ, kṛśaṃ tu satataṃ rakṣet ||12|| bhavati cātra- adhano vaidyasandeśādevaṃ kurvannatandritaḥ | saṃvatsarādantarādvā pramehāt pratimucyate ||13||
adhikamiti śatadvayaṃ trayaṃ vā| nīvāra ulikādhānyaṃ, tadvividham- ekaṃ dhānyasadṛśaviṭapaṃ 13 dhānyakṣetrajaṃ, dvitīyaṃ mahādalakāṇḍaṃ tattu salilajaṃ; tatra salilajaṃ salilavṛddhimātrastambaprarohaṃ raktaśūkaṃ, tadeva prasādhi(ri)keti tantrāntare paṭhyate| tanmūtraśakṛdbhakṣa ityatra tāsāṃ gavāmeva mūtraśakṛtī grāhye| bhūmipatitasyotsṛṣṭasya kaṇaśaḥ 14 śasyagrahaṇaṃ śilaḥ, kaṇaśo dhānyagrahaṇamityarthaḥ; bhūmiṣṭhamātrasya śasyasya grahaṇamuñchaḥ| brahmarathaṃ dharmapatnyā saha brāhmaṇādhiṣṭhitaṃ śakaṭamuddharet, athavā brahma eva ratho brahmarathastamuddharet, dhārayedvedamityarthaḥ; pāparogaprāyaḥ prameho vedādhyayanānnāśamupaiti| itaraḥ śūdraḥ| adhana ityādi yāvanmṛgaiḥ saha saṃvasedityayaṃ vidhiḥ kṣatriyasya; tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatamanuvrajedgā iti vaiśyasyāyaṃ vidhiḥ||12-13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehacikitsitaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ ||11||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ekādaśo'dhyāyaḥ||11||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘dahyamānamityādi dahyamānaṃ vā nyagrodhādikaṣāyeṇa niḥsnehena‘āsthāpayet’ iti śeṣaḥ| niḥsneheneti alpaghṛtena, niḥsnehenetyatra ‘nistailena’ iti kecit paṭhanti|’ iti pā.
  2. 2 ‘vimathya’ iti pā.
  3. 3 ‘viśeṣataścāta ūrdhvaṃ’ iti pā.
  4. 4 ‘pāṭhāgurukaṣāyaṃ’ iti pā.
  5. 5 ‘khadirakramukakaṣāyam’ iti pā.
  6. 6 ‘madhumiśraṃ’ iti pā.
  7. 7 ‘ṣaḍaṅgakalkakvathitena’ iti pā.
  8. 8 ‘pittamehina eva’ iti pā.
  9. 9 ‘gulāhuka’ iti pā.
  10. 10 ‘nyastrāpāstre’ iti pā.
  11. 11 ‘cirasaṃsthitaṃ’ iti pā.
  12. 12 ‘apāstraṃ’ iti pā.
  13. 13 ‘dhānyasadṛśaviṭapadhānyaṃ kṣetrajaṃ’ iti pā.
  14. 14 ‘utsṛṣṭasya kaṇiśasya grahaṇaṃ’ iti pā.