12. pramehapiḍakācikitsitam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ pramehapiḍakācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| śarāvikādyā nava piḍakāḥ prāguktāḥ; tāḥ prāṇavato'lpāstvaṅmāṃsaprāptā mṛdvyo'lparujaḥ kṣiprapākabhedinyaśca sādhyāḥ ||3||
etāḥ śarāvikādyāḥ pramehapiḍakāḥ pramehaṃ vinā'pi bhavanti; uktaṃ ca- “vinā pramehamapyetā jāyante duṣṭamedasaḥ” (ca. sū. 17) iti, yadyapyevaṃ tathā'pi pramehānantarakālajātānāṃ pramehaṃ vinā'pi jātānāṃ caikamiha cikitsitamāsāṃ, tulyadoṣadūṣyatvāt||1-3||
tābhirupadrutaṃ pramehiṇamupacaret | tatra pūrvarūpeṣvapatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśet; evamakurvatastasya madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati pramehaścābhivyakto bhavati, tatrobhayataḥ saṃśodhanamāseveta; evamakurvatastasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇite pradūṣya śophaṃ janayantyupadravān vā kāṃścit, tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaśca; evamakurvatastasya śopho vṛddho'timātraṃ rujo vidāhamāpadyate, tatra śastrapraṇidhānamuktaṃ vraṇakriyopasevā ca; evamakurvatastasya pūyo'bhyantaramavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā pravṛddho bhavatyasādhyaḥ; tasmādādita eva pramehiṇamupakramet ||4||
tābhirityādi| “piḍakānāṃ pūrvarūpaṃ pramehā” iti tantrāntaroktatvāt piḍakācikitsite'pi pramehacikitsitamuktam, athavā pramehacikitsitenaiva piḍakopaśamo bhavatīti| tatretyādi| apatarpaṇamupavāsādi| vanaspatayo vaṭādayaḥ, bastaśchāgaḥ| evamityādi evamakurvatastasya hīnaprathamakarmaguṇasya madhurāhārasya mūtrādayo madhurībhavanti| ubhayataḥ saṃśodhanamiti vamanaṃ virecanaṃ ca| evamityādi evamakurvatastasya hīnadvitīyakarmaguṇasya, tatroktaḥ pratīkāraḥ tatra śophe uktaḥ, pratīkāraḥ sūtrasthāne dvivraṇīye ca, sa punarapatarpaṇādirekādaśavidho virekāntaḥ| sirāmokṣaśceti na jalaukāpātanamadhaḥkāyasya piḍakādhiṣṭhānasyātivipulatvāt| atra śophapratipādanena tadanantarabhāvinī pramehapiḍakā'pi pratipāditā| evamityādi|- evamakurvatastasya hīnatṛtīyakarmaguṇasya śastrapraṇidhānaṃ chedyabhedyādinā, vraṇakriyopasevā ceti ṣaṣṭivraṇopakramāṇāṃ ca yathāsvamupasevanamityatītāvekṣaṇam| atra śophasya vidagdhasya 1 yāpyatvenāsādhyatvam| evamityādi|- evamakurvatastasya hīnacaturthakarmaguṇasya nātisakalopadravasyānatimahāśayotsaṅgādau vraṇasya śilājatvādyanabhyāse tu prayatnādyatiśayādyāpyatvenāsādhyavattvam| śilājatvādyabhyāse tu hīnapañcakarmaguṇasya anupakramyatvādasādhyatamatvam| utsaṅga iva utsaṅgaḥ, vraṇāśaye hi cirakālapūyāvasthānenāvadāritamantaḥpradeśāntaraṃ nimnamutsaṅgatulyatvāt ‘utsaṅga’ ityucyate, ut ūrdhvaṃ pūyasya saṅga utsaṅga, ityanye| tasmādityādi ādita iti lyablope pañcamī; tasmādādyaṃ pūrvarūpameva vīkṣya pramehiṇamupakrametetyarthaḥ||4||
bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhīvaruṇakapuṣkaradantīpathyā daśapalonmitā yavakolakulatthāṃśca prāsthikān saliladroṇe niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe'vatārya vacātrivṛtkampillakabhārṅgīniculaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ bhāgairardhapalikairdhṛtaprasthaṃ vipācayenmehaśvayathukuṣṭhagulmodarārśaḥplīhavidradhipiḍakānāṃ nāśanaṃ nāmnā dhānvantaram ||5||
bhallātaketyādi| anārṣo'yaṃ yogaḥ, jejjaṭācāryeṇa noktatvāt; tasmānna paṭhanīyaḥ||5||
durvirecyā hi madhumehino bhavanti medo'bhivyāptaśarīratvāt, tasmāttīkṣṇameteṣāṃ śodhanaṃ kurvīta | piḍakāpīḍitāḥ sopadravāḥ sarva eva pramehā mūtrādimādhurye madhugandhasāmānyāt pāribhāṣikīṃ madhumehākhyāṃ labhante ||6||
durvirecyā ityādi||6||
na caitān kathañcidapi svedayet, medobahutvādeteṣāṃ viśīryate dehaḥ svedena ||7||
na cetyādi| svedanaṃ svedāvacāraṇīye pramehiṇāṃ niṣiddhamapi mahādoṣatvapratipādanāya punarapi niṣiddham||7||
rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti pramehiṇāṃ doṣāḥ, tato madhumehināmadhaḥkāye piḍakāḥ prādurbhavanti ||8||
kutaḥ punaradhodehe eva piḍakāsambhava ityāha- rasāyanīnāṃ ca daurbalyādityādi| rasāyanīnāmityatrādiśabdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ, tena rasapittakaphaśoṇitavahānāṃ dhamanīnāmityarthaḥ| daurbalyāditi sarvaśarīragatasya sarvadravadhātorapānavyanābhyāmadho'nulomyamānatvādrasādivahānāmapi dhamanīnāmadha eva balavattvaṃ natūrdhvamityarthaḥ; ‘rasahāriṇīnāṃ’ iti kecit paṭhanti||8||
apakvānāṃ tu piḍakānāṃ śophavat pratīkāraḥ, pakvānāṃ vraṇavaditi; tailaṃ tu vraṇaropaṇamevādau kurvīta, āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe, śālasārādikaṣāyaṃ pariṣecane, pippalyādikaṣāyaṃ pānabhojaneṣu, pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrābṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni madhumiśrāṇi prāśnīyāt ||9||
apakvānāmityādi| vraṇaropaṇamiti ropaṇadravyasiddhaṃ miśrakādyuktaṃ, ropaṇāvasthāyāṃ ropaṇe kartavye ādau tailameva, nānyat kaṣāyādikaṃ; sarveṣveva meheṣvatipravṛttyā vātavṛddheḥ, tailasya vātadoṣapratyanīkatvāt, tathā baddhamūtratvena pramehavyādhipratyanīkatvācca| anye tu ‘elādau kurvīta’ iti paṭhanti, “elātagarakuṣṭha” (sū. 38) ityādirelādiḥ| utsādanaṃ nimnavraṇasyonnatikaraṇam| utsādanopakramāvasthāyāmāragvadhādinaivotsādanam| evaṃ vakṣyamāṇeṣu pariṣecanādiṣvatroktavargeṇaiva niyamaḥ| pāṭhācitraketyādi| śārṅgeṣṭā kākatiktā ‘bhumbhuruḍaka’ iti loke| kṣudrā laghukaṇṭakārikā| somavalkaḥ kaṭphalaḥ| ayaṃ yogaḥ sāmānyacūrṇayojanaparibhāṣayā yojyaḥ| tathāhi- “karṣaścūrṇasya kalkasya guṭikānāṃ ca sarvaśaḥ| dravaśuktyā'valeḍhavyaḥ pātavyaśca caturdravaḥ”- iti||9||
śālasārādivargakaṣāyaṃ caturbhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya punarupanīya sādhayet, sidhyati cāmalakarodhrapriyaṅgundantīkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvapet, etadanupadagdhaṃ lehībhūtamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogamupayuñjīta, eṣa lehaḥ sarvamehānāṃ hantā ||10||
śālasāretyādi| śālasārādivargapalaśataṃ ṣoḍaśaguṇe jale kvathitaṃ pādāvaśeṣaṃ, tasmin sidhyatyāmalakādicūrṇaṃ pādikamityeke; apare ca kuṭajāvalehāvāpapramāṇohenāmalakādīnāṃ ṣaṇṇāṃ pratyekaṃ palamāvāpaḥ||10||
triphalācitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ nava bhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaścūrṇasya, tatsarvamaikadhyaṃ kṛtvā yathāyogaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta, etannavāyasam; etena jāṭharyaṃ na bhavati, sanno'gnirāpyāyate, durnāmaśophapāṇḍukuṣṭharogāvipākakāsaśvāsapramehāśca na bhavanti ||11||
navāyasamāha- triphaletyādi| kṛṣṇāyaścūrṇasya kṛṣṇalauhacūrṇasya| jāṭharyaṃ sthaulyam||11||
śālasārādiniryūhe caturthāṃśāvaśeṣite | parisrute tataḥ śīte madhu mākṣikamāvapet ||12|| phāṇitībhāvamāpannaṃ guḍaṃ śodhitameva ca | ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādigaṇasya ca ||13|| aikadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite | pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte'ntaḥśucau dṛḍhe ||14|| ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān | khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ sannipātayet ||15|| supidhānaṃ tu taṃ kṛtvā yavapalle nidhāpayet | māsāṃstrīṃścaturovā'pi yāvadālohasaṅkṣayāt ||16|| tato jātarasaṃ taṃ tu prātaḥ prātaryathābalam | niṣeveta yathāyogamāhāraṃ cāsya kalpayet ||17|| kārśyakṛdbalināmeṣa sannasyāgneḥ prasādhakaḥ | śophanudgulmahṛt kuṣṭhamehapāṇḍvāmayāpahaḥ ||18|| plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanaḥ | abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ ||19||
śālasārādītyādi| śālasārādidravyapalaśatasya jalacaturdroṇe pakvasya caturthāṃśāvaśeṣito niryūhaḥ kvāthaḥ| tasmin pūte śīte pañcaśatapalapramāṇaṃ madhu madyaṃ, mākṣikasyedaṃ mākṣikaṃ, madhvāsavaṃ prakṣipet; gayī tu madhveva manyate| phāṇitībhāvamāpannamiti kriyāviśeṣaṇam| guḍaṃ śodhitameva ceti guḍastasminneva kaṣāye vilāyitaḥ pūtaḥ śodhita ucyate, tādṛśasya guḍasyāpi pañcāśatpalāni| pippalyādicūrṇasya pañcaviṃśatipalāni, tāvantyeva lohapatrāṇām| gayī tu tatra purāṇasya madhunaḥ kaṣāyamadhurībhāvamātraṃ pramāṇaṃ, madhumāna eva jīrṇaguḍaḥ, pippalyādicūrṇamānaṃ tu yāvatā nātivyaktaṃ kaṭutvaṃ bhavati| madhupramāṇapādikaṃ pippalyādicūrṇasya mānaṃ, lauhapatrapramāṇamapi tāvadevetyanye| āhāraṃ cāsya kalpayedviśiṣṭadoṣārabdharogajātipratyanīkam| atrābhiṣyandaśabdena mūtraniḥsyando'bhidhīyate||12-19||
pramehiṇo yadā mūtramapicchilamanāvilam | viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā''rogyaṃ pracakṣate ||20||
pramehiṇa ityādi| anāvilaṃ prasannam| viśadaṃ rūkṣam| mūtrasya kaṭutiktatvaṃ pipīlikāmakṣikādīnāmapasarpaṇena jñātavyam| anye tvevaṃ paṭhanti- “pramehiṇo yadā mūtramanāviddhamapicchilam”- iti; tatrāpi anāviddhaṃ prasannam||20||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehapiḍakācikitsitaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ ||12||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne dvādaśo'dhyāyaḥ||12||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘viruddhasya’ iti pā.