13. madhumehacikitsitam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto madhumehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| madhumehitvamāpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjitam | yogenānena matimān pramehiṇamupācaret ||3|| māse śukre śucau caiva śailāḥ sūryāṃśutāpitāḥ | jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi ||4|| śilājatviti vikhyātaṃ sarvavyādhivināśanam |5|
madhumehitvamityādi| śukro māso jyeṣṭhaḥ| śucirāṣāḍhaḥ| yadyapyanyasmin kāle śilājatuprasravaṇaṃ dṛśyate, tathā'pi śuciśukramāsaparigṛhītaṃ kharatarataraṇikiraṇatāpitābhyaḥ śilābhyo guṇavattaraṃ bhavati| jatuprakāśaṃ lākṣāprakāśam| sarvavyādhiḥ madhumehādiḥ||1-4||-
trapvādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam ||5|| jñeyaṃ svagandhataścāpi ṣaḍyoni prathitaṃ kṣitau |6|
nanu śilānāṃ rūkṣakaṭhinānāṃ kathaṃ snigdhadravaḥ svarasaḥ sambhavatītyāha- trapvādīnāmityādi| trapvādīni trapusīsatāmrarūpyasuvarṇakṛṣṇalauhāni ṣaṭ, teṣāmanyatamānvayamekatamānvayam| ṣaḍyoni ṣaṭkāraṇakam| yattu śilājatucatuṣṭayaṃ tantrāntare proktaṃ, tatteṣāṃ caturṇāmapi mukhyānāṃ guṇakhyāpanāya, nānyayoniśilājatunivāraṇāya||5||-
lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabham ||6|| tasya lohasya tadvīryaṃ rasaṃ cāpi bibharti tat 1|7|
lohādityādi| rasaṃ cāpīti cakāreṇa varṇaprabhāvaṃ ca bibhartītyanuktaṃ samuccīyate| tatra yallauhajātaṃ syāt, tallauhasyaiva vīryarasau bibharti| tāni ca lauhāni suvarṇādīni, tadguṇāstu suśrutādhyāyino'nnapānavidhyadhyāyānte paṭhanti| yadyapi jatuprakāśo lākṣāsadṛśaḥ śilāsrāvaḥ śilājatuśabdenoktaḥ, tathā'pi suvarṇādiniryāse'pi śilājatviti prayogaḥ sarṣapāditailavadaupacāriko draṣṭavyaḥ||6||-
trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram ||7|| yathā tathā prayoge'pi śreṣṭhe śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ |8|
teṣāṃ parasparāpekṣaṃ prādhānyaṃ nirdiśannāha- trapvityādi| trapusīsayorlohatvasya nātiprasiddhatvādaya iti viśeṣaṇam| trapusīsāyaḥsamudbhavaṃ śilājatu trapusīsāyasaṃ, tadādibhūtaṃ yeṣāṃ tāni trapusīsāyasādīni trapusīsatāmrarūpyasuvarṇakṛṣṇalohajāni| prādhānyaṃ teṣāṃ kuta ityāha- śreṣṭhe śreṣṭhaguṇā iti|- śreṣṭhe śreṣṭhadravye||7||-
tatsarvaṃ tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ saram ||8|| kaṭupākyuṣṇavīryaṃ ca śoṣaṇaṃ chedanaṃ tathā |9|
idānīṃ sāmānyalakṣaṇābhidhānamāha- tatsarvamityādi śoṣaṇaṃ duṣṭaraktādeḥ| chedanaṃ kaphagranthyādicchedakṛt||8||-
teṣu yat kṛṣṇamalaghu snigdhaṃ niḥśarkaraṃ ca yat ||9|| gomūtragandhi yaccāpi tat pradhānaṃ pracakṣate |10|
teṣāṃ pradhānalakṣaṇamupādānārthamupadiśannāha- teṣvityādi||9||
tadbhāvitaṃ sāragaṇairhṛtadoṣo dinodaye ||10|| pibet sārodakenaiva ślakṣṇapiṣṭaṃ yathābalam | jāṅgalena rasenānnaṃ tasmiñjīrṇe tu bhojayet ||11|| upayujya tulāmevaṃ girijādamṛtopamāt | vapurvarṇabalopeto madhumehavivarjitaḥ ||12|| jīvedvarṣaśataṃ pūrṇamajaro'marasannibhaḥ | śataṃ śataṃ tulāyāṃ tu sahasraṃ daśataulike ||13|| bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ | mehaṃ kuṣṭhamapasmāramunmādaṃ ślīpadaṃ garam ||14|| śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram | apohatyacirātkālācchilājatu niṣevitam ||15|| na so'sti rogo yaṃ cāpi nihanyānna śilājatu | śarkarāṃ cirasambhūtāṃ bhinatti ca tathā'śmarīm ||16|| bhāvanāloḍane cāsya kartavye bheṣajairhitaiḥ |17|
idānīmasyopayogavidhiṃ nirdiśannāha- tadbhāvitamityādi| sāragaṇaiḥ śālasārādibhiḥ| tatra bhāvyadravyasamaṃ kvathanīyamaṣṭaguṇe jale niṣkvāthyāṣṭabhāgāvaśiṣṭena kaṣāyamānam| daśāhaṃ viṃśatidināni triṃśaddināni vā bhāvayet| hṛtadoṣaḥ saṃśuddhadehaḥ| dinodaye prabhāte eva, sārodakenaiva pibet| jāṅgalena rasena bhojayet, anyathā śoṣaṇacchedanatvādvātakopaḥ syāt| tulā palaśatam| girijācchilājatunaḥ| na so'sti roga ityatra rogaśabdo doṣeṣu vartate, athavā śastrasādhyeṣvaśmaryādiṣu| nānāvidhasvāsthyakaradravyabhāvanāṃ copadiśannāha- bhāvanāloḍane ityādi||10-16||-
evaṃ ca mākṣikaṃ dhātuṃ tāpījamamṛtopamam ||17|| madhuraṃ kāñcanābhāsamamlaṃ vā rajataprabham | piban hanti jarākuṣṭhamehapāṇḍvāmayakṣayān ||18|| tadbhāvitaḥ kapotāṃśca kulatthāṃśca vivarjayet |19|
śilājatuprayogeṇaiva mākṣikadhātuprayogamatidiśannāha- evaṃ ca mākṣikamityādi| tāpījaṃ tāpīnadījaṃ suvarṇamākṣikaṃ rajatamākṣikaṃ ca| tadbhāvita ityādi tābhyāṃ śilājatumākṣikadhātubhyāṃ bhāvito vyāptadehaḥ| kulatthakapotau yāvajjīvaṃ vivarjayet||17-18||-
pañcakarmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣum ||19|| yogenānena matimān sādhayedapi kuṣṭhinam |20|
idānīṃ madhumehaharamapi yogamuddiśannāha- pañcetyādi| pañcakarmaguṇātītamityatra vamanādīnāṃ pañcakarmaguṇānāmaprāptaphalamityeke; tattu na samyak, yataḥ pañcaśabdena pañcamadhātvasthisthitaṃ kuṣṭhamuktaṃ, tatra karmāṇi saṃśodhanasaṃśamanābhyaṅgagugguluśilājatuprabhṛtīni, teṣāṃ guṇāḥ phalāni, tānyatītam; etaduktaṃ bhavati- asthigataṃ kuṣṭhaṃ saṃśodhanādibhirapyaprāptaviśeṣaṃ sādhayediti; anye tu, pūrvarūpakriyayā saha rasādidhātūnāṃ caturṇāṃ kriyāsamūhaḥ pañcakarmāṇīti manyante; pramehasya tu pañca guṇāḥ paścimādhyāye kathitāḥ| jijīviṣuḥ jīvitumicchuḥ| pramehiṇaṃ tāvatsādhayedeva kuṣṭhinamapītyapiśabdārthaḥ||19||-
vṛkṣāstuvarakā ye syuḥ paścimārṇavabhūmiṣu ||20|| vīcītaraṅgavikṣepamārutoddhūtapallavāḥ | teṣāṃ phalāni gṛhṇīyāt supakvānyambudāgame ||21|| majjāṃ 2 tebhyo'pi saṃhṛtya śoṣayitvā vicūrṇya ca | tilavat pīḍayeddroṇyāṃ srāvayedvā kusumbhavat ||22|| tattailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ pacedātoyasamkṣayāt | avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet ||23|| snigdhaḥ svinno hṛtamalaḥ pakṣādūrdhvaṃ prayatnavān | caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe ||24|| mantrapūtasya tailasya pibenmātrāṃ yathābalam | tatra mantraṃ pravakṣyāmi yenedamabhimantryate ||25|| ‘majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya | śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate'cyutaḥ’ ||26|| tenāsyordhvamadhaścāpi doṣā yāntyasakṛttataḥ | asnehalavaṇāṃ sāyaṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet ||27|| pañcāhaṃ prapibettailamanena vidhinā naraḥ | pakṣaṃ parihareccāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ ||28|| pañcabhirdivasairevaṃ sarvakuṣṭhairvimucyate | tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam ||29|| nihitaṃ pūrvavat pakṣāt 3 pibenmāsamatandritaḥ | tenābhyaktaśarīraśca kurvītāhāramīritam ||30|| bhinnasvaraṃ raktanetraṃ viśīrṇaṃ kṛmibhakṣitam | anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram ||31|| sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirāmbunā | pakṣimāṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam ||32|| tadeva nasye pañcāśaddivasānupayojitam | vapuṣmantaṃ śrutidharaṃ karoti triśatāyuṣam ||33|| śodhayanti naraṃ pītā majjānastasya mātrayā | mahāvīryastuvarakaḥ kuṣṭhamehāpahaḥ paraḥ ||34||
idānīṃ janmabhūmimārabhya tuvarakarasāyanakalpaṃ prastauti- vṛkṣā ityādi| paścimārṇavabhūmiṣu paścimasamudrabhūmiṣu| vīcītaraṅgetyādi| ūrmiparamparāvikṣepapavanotkampitapallavāḥ samudrodakasyātyāsannā ityarthaḥ| teṣāṃ phalebhyo majjānamādāya; kusumbhavat kusumbhakusumavattailaṃ vā gālayet, tattailagālanaṃ salilāpacayaṃ yāvat| tattu karīṣarāśau pakṣaṃ nidhātuṃ prayojayet, viśiṣṭatamaśaktyutpādanārtham| hṛtaṃ malaṃ purīṣaṃ kaphādayo'pi yasya sa tathā; tatra kaphe vamanameva, vamanāt pakṣādeva virecanaṃ; yadāhuḥ- “pakṣādvireko vāntasya” (ci. 36) iti; virecanādapi pakṣādeva tauvarakaṃ tailaṃ, tasyāpi śodhanatvāt; etena peyādisaṃsarjanakrameṇa sañjātabalastuvarakasnehaṃ pibedityarthaḥ| caturthabhaktāntarita iti pakṣādūrdhvaṃ prathame'hni sāyamprātaḥ prakṛtibhojanadvayaṃ, dvitīye'hni prātarbhuktvā sāyaṃ bhojanaṃ na kāryaṃ, phalāmlamuṣṇodakaṃ vā pāyayet sāyaṃ bhojanasthāne, tatastṛtīye'hani laghukoṣṭhāya prātaḥ snehaṃ dadyāt, evaṃ caturthabhaktamantaritaṃ bhavatītyarthaḥ| tailasyāpi pibenmātrāṃ pāṇitalapramāṇāṃ, karṣapramāṇāmityarthaḥ| asnehalavaṇām alpasnehalavaṇāṃ, yato nañ īṣadarthe| pakṣaṃ pariharet, ‘krodhādīn’ iti śeṣaḥ| mahāvīryo mahāprabhāvaḥ| para utkṛṣṭatamaḥ||20-34||
sāntardhūmastasya majjā tu dagdhaḥ kṣiptastaile saindhavaṃ cāñjanaṃ ca | paillyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena ||35||
sāntardhūma ityādi| taile tuvarakotthe| saindhavaṃ lavaṇam| añjanaṃ srotoñjanaṃ, tasyotpattisthānaṃ varṇasā sindhuśca mahānadaḥ; athavā varṇasodbhavāñjanaparihārāya saindhavamuktaṃ, tena sindhumahānadodbhavamevāñjanaṃ grāhyam| majjādikaṃ tritayamantardhūmena dagdham| etena tuvarakasya ṣaḍvidhaḥ prayoga uktaḥ; tadyathā- tailaṃ pañcāhikaprayogeṇa kuṣṭhahara ekaḥ, tathā tadeva khadirāmbusiddhaṃ viśiṣṭāvasthakuṣṭhe dvitīyaḥ, tathā tadeva sarpirmadhukhadirakaṣāyavidhinā tṛtīyaḥ, tathā paro'pi pañcāśadāhniko nasyaprayogo rāsāyanikaścaturthaḥ, majjaprayogaḥ pañcamaḥ, tathāhi ‘śodhayanti naraṃ pītāḥ’ ityādi, añjanaprayogaḥ ṣaṣṭhaḥ ‘sāntardhūma’ ityādi||35||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne madhumehacikitsitaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ ||13||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsasthāne trayodaśo'dhyāyaḥ||13||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘tat jatuprabhaṃ śilājatu yasmāllohād bhavatyutpadyate tasya lohasya tadannapānādhyāyopadiṣṭaṃ vīryaṃ rasañca tattasmāt tattallohasambhūtatvāditi yāvat| bibharti kāraṇānurūpaṃ kāryamiti kṛtvetyākūtam’ iti hārāṇacandraḥ| ‘tat’ ityatra ‘hi’ iti pā.
  2. 2 ‘tebhyo majjānamādāya’ iti pā.
  3. 3 ‘nihanti pūrvavat pakvaṃ’ iti pā.