athāta udarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| aṣṭāvudarāṇi pūrvamuddiṣṭāni | teṣvasādhyaṃ baddhagudaṃ parisrāvi ca; avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni; sarvāṇyeva pratyākhyāyopakrameta | teṣvādyaścaturvargo bheṣajasādhyaḥ, uttaraḥ śastrasādhyaḥ, kālaprakarṣāt sarvāṇyeva śastrasādhyāni varjayitavyāni vā ||3||
nidānasthāne kathite'pyaṣṭatve'tra punaraṣṭasaṅkhyākhyāpanaṃ plīhodarayakṛddālyudarayościkitsitaikatvaprakhyāpanāya 1| avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyānīti teṣvapi yathottaraṃ kṛcchrataratvaṃ jñeyam| tathāca- “vātāt pittāt kaphāt plīhnaḥ sannipātāttathodakāt| paraṃ paraṃ kṛcchrataramudaraṃ bhiṣagādiśet” (ca. ci. 13) iti| sarvāṇyeveti ṣaḍiti kecit, ṣaṭsveva kṛcchratvapratipādanāt; baddhagudaparisrāvibhyāṃ sahāṣṭāvapītyanye, tayorapi cikitsitokteḥ, sarvagrahaṇācca| teṣvityādi| ādyaścaturvargaḥ vātapittakaphadūṣīviṣanimittāni catvāryudarāṇi; uttarastu plīhodarabaddhagudacchidrodakodarāṇi| kālaprakarṣāditi bheṣajasādhyakālātikramāt śastrasādhyakālātikramācca sarvāṇyevauṣadhasādhyānyapi śastrasādhyāni syuḥ, śastrasādhyāni varjayitavyānīti varjanārhāṇi vetyarthaḥ||1-3||
udarī tu gurvabhiṣyandirūkṣavidāhisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān pariharet; śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityamaśnīyāt ||4||
udarītyādi| doṣadhātumalasrotasāṃ kledaprāptijananamabhiṣyandi| vidāhi kāñjikādi| snigdhaṃ piśitaṃ meduramāṃsam| nīvāra ulikādhānyam||4||
tatra vātodariṇaṃ vidārigandhādisiddhena sarpiṣāsnehayitvā, tilvakavipakvenānulomya, citrāphalatailapragāḍhena vidārigandhādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca, sālvaṇena copanāhayedudaraṃ, bhojayeccainaṃ vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa jāṅgalarasena ca, svedayeccābhīkṣṇam ||5||
tatretyādi| tilvakaḥ paṭṭikārodhraḥ| anulomya virecya| citrāphalatailaṃ dantīphalatailam| āsthāpayet nirūhayet, anuvāsayecca citrāphalatailenaiva| sālvaṇenopanāhayet badhnīyāt| svedayeccābhīkṣṇamiti evamagretane kaphārabdhe'pi svedo vidheyaḥ, natu pittārabdhe; sa ca sveda ājalaprāpteḥ 2, ata ūrdhvaṃ sarveṣāmasvedyatvam| kathamatrodariṇaḥ snehasvedāsthāpanānuvāsanāni suśrutācāryaḥ prāha? agre ‘asnehyā asvedyā nānuvāsyā nāsthāpyā’ iti paṭhitatvāt; etanna, yataśchidrodakodariṇoreva tatra niṣedhaḥ, anyeṣu yathāvasthaṃ snehādayaḥ prayojyā iti||5||
pittodariṇaṃ tu madhuragaṇavipakvena sarpiṣā snehayitvā, śyāmātriphalātrivṛdvipakvenānulomya, śarkarāmadhughṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca, pāyasenopanāhayedudaraṃ, bhojayeccainaṃ vidārigandhādisiddhena payasā ||6||
pittodariṇamityādi| madhuragaṇaḥ kākolyādīni| śyāmā vṛddhadārakaḥ| kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ pāyasaḥ||6||
śleṣmodariṇaṃ tu pippalyādikaṣāyasiddhena sarpiṣopasnehya, snuhīkṣīravipakvenānulomya, trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena muṣkakādikaṣāyeṇāsthāpayedanuvāsayecca, śaṇātasīdhātakīkiṇvasarṣapamūlakabījakalkaiścopanāhayedudaraṃ, bhojayeccainaṃ trikaṭukapragāḍhena kulatthayūṣeṇa pāyasena vā, svedayeccābhīkṣṇam ||7||
śleṣmodariṇamityādi| muṣkakapalāśadhāvanyādirmuṣkakādiḥ| āsthāpanavargasiddhena tailenānuvāsanam| kiṇvaṃ surābījam||7||
dūṣyodariṇaṃ tu pratyākhyāya saptalāśaṅkhinīsvarasasiddhena sarpiṣā viracayenmāsamardhamāsaṃ vā, mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā; śuddhakoṣṭhaṃ tu madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet; ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayedvallīphalāni vā, mūlajaṃ kandajaṃ vā viṣamāsevayet, tenāgado bhavatyanyaṃ vā bhāvamāpadyate ||8||
sānnipātikacikitsitamupadiśannāha- dūṣyodariṇamityādi| śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ| sānnipātikodare snehādi yaduktaṃ tadvātādyudaroditabheṣajagaṇaiḥ sarvaṃ sādhanīyam| yadāha carakaḥ- “sannipātodare sarvā yathoktāḥ kārayet kriyāḥ” (ca. ci. 13) iti| laghuvāgbhaṭe'pi “sannipātodare kuryānnātikṣīṇabalānale| doṣodrekānurodhena pratyākhyāya kriyāmimām” (vā. ci. 15) iti| śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ| mahāvṛkṣetyādi| virecayediti śeṣaḥ| mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ| mahāvṛkṣakṣīramātrā kalkapramāṇā| śuddhetyādi| guñjā cirihiṇṭikā| kākādanī vāyasatindukā| ikṣukāṇḍānītyādi| yathā madātyaye madyapānam, agnidagdhe'gnisvedaḥ, atīsāre svinnapathyayā 3 viṭpravartanaṃ, chardyāṃ vamanaṃ, sarpaviṣe viṣabhakṣaṇaṃ, tadvadviṣādyutpannodare'pi kṛṣṇasarpadaṣṭekṣukāṇḍabhakṣaṇaṃ viṣabhakṣaṇaṃ vā| vallīphalāni karkaṭīprabhṛtīni| anyaṃ vā bhāvamāpadyate maraṇaṃ prāpnoti| karmedaṃ dāruṇam, akriyāyāṃ dhruvaṃ maraṇaṃ, kriyāyāṃ saṃśaye satyevaṃ kuryāt, tatrāpīśvarānujñātenaiva kāryam||8||
bhavati cātra- kupitānilamūlatvāt sañcitatvānmalasya 4 ca | sarvodareṣu śaṃsanti bahuśastvanulomanam ||9||
kupitetyādi| sarvodarāṇyeva malavṛddhyā vartante, tasmāt saṃśodhanaṃ śastaṃ, tacca bahuśo'nalpaśaḥ 5||9||
ata ūrdhvaṃ sāmānyayogān vakṣyāmaḥ | tadyathā- eraṇḍatailamaharaharmāsaṃ dvau vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ vā sevetodakavarjī, māhiṣaṃ vā mūtraṃ kṣīreṇa nirāhāraḥsaptarātram, uṣṭrīkṣīrāhāro vā'nnavārivarjī pakṣaṃ, pippalīṃ vā māsaṃ pūrvoktena vidhānenāseveta, saindhavājamodāyuktaṃ vā nikumbhatailam, ārdraśṛṅgaverarasapātraśatasiddhaṃ vā vātaśūle'vacāryaṃ, śṛṅgaverarasavipakvaṃ kṣīramāseveta, cavyaśṛṅgaverakalkaṃ vā payasā saraladevadārucitrakameva vā, muraṅgīśālaparṇīśyāmāpunarnavākalkaṃ vā, jyotiṣkaphalatailaṃ vā kṣīreṇa svarjikāhiṅgumiśraṃ pibet, guḍadvitīyāṃ 6 vā harītakīṃ bhakṣayet, snuhīkṣīrabhāvitānāṃ vā pippalīnāṃ sahasraṃ kālena, pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā snuhīkṣīrabhāvitamutkārikāṃ pakvāṃ dāpayet; harītakīcūrṇaṃ prasthamāḍhake ghṛtasyāvāpyāṅgāreṣvabhivilāpya khajenābhimathyānuguptaṃ kṛtvā'rdhamāsaṃ yavapalle vāsayet, tataścoddhṛtya parisrāvya harītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipacet, tadyathāyogaṃ māsamardhamāsaṃ vā pāyayet; gavye payasi mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipacet, vipakvaṃ cāvatārya śītībhūtaṃ manthānenābhimathya navanītamādāya bhūyo mahāvṛkṣakṣīreṇaiva vipacet, tadyathāyogaṃ māsaṃ māsārdhaṃ vā pāyayet; cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivātriphalājamodaharidrāśaṅkhinītrivṛttrikaṭukānāmardhakārṣikā bhāgā, rājavṛkṣaphalamajjñāmaṣṭau karṣāḥ, mahāvṛkṣakṣīrapale dve, gavāṃ kṣīramūtrayoraṣṭāvaṣṭau palāni, etat sarvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet, tadyathāyogaṃ māsamardhamāsaṃ vā pāyayet; etāni tilvakaghṛtacaturthāni sarpīṃṣyudaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni virecanārthaṃ; mūtrāsavāriṣṭasurāścābhīkṣṇaṃ mahāvṛkṣakṣīrasambhṛtāḥ seveta; virecanadravyakaṣāyaṃ vā śṛṅgaveradevadārupragāḍham ||10||
ata ityādi| saptāhaṃ māhiṣaṃ mūtraṃ kṣīreṇa kṛtodakānnakāryaḥ, kecidatra māhiṣameva kṣīramāhuḥ, apare punarmāhiṣasyāgnimāndyādikaraṇādgavyamevāhuḥ| gūḍhapadabhaṅgaṭippaṇe īdṛśaṃ vyākhyātaṃ- māhiṣaṃ mūtraṃ kṣīreṇa gavyena pibet; pramādavyākhyānamidaṃ, yasmājjejjaṭācāryādīnāmanumataṃ na bhavati| uṣṭrītyādi| kecidatra kṣīraṃ trikaṭukasaṃyuktamāhuḥ, tantrāntaraprāmāṇyāt| pippalīmityādi| pūrvoktena vātaśoṇitoktena| saindhavājamodāprakṣepayuktaṃ vā dantītailaṃ; tadeva tailamārdraśṛṅgaverarasāḍhakaśatapakvaṃ vātaśūle vātarujyavacāryam; anye tu tilatailameva sādhayanti, tantrāntaraprāmāṇyāt; ārdraśṛṅgaveramārdrakaṃ, tadrasaṃ caturguṇam| vipakvaṃ kṣīrāvaśiṣṭaṃ pakvam| cavyetyādi| payasā caturguṇenaiva| saraladevadārucitrakameva payasetyarthaḥ; saralā trivṛt| muraṅgyādayo vā tathaiva ca; muraṅgī 7 śobhāñjanakaḥ| śyāmā vṛddhadārukaḥ| jyotiṣkaḥ kākamardanikā| hiṅgumāṣakasvarjikākṣāramāṣakacatuṣṭayasaṃyuktaṃ ‘māsamardhamāsaṃ vā’ iti śeṣaḥ| snuhītyādi| atra triḥsaptakṛtvo bhāvanā| snuhī sehuṇḍaḥ, sa ca bahukaṇṭakaḥ śreṣṭhaḥ| kāleneti yāvatā kālena śaknuyādbhakṣayituṃ, pippalīsahasramekadvitricatuṣṭayatvena virekārtham| pathyetyādi| utkārikāṃ lapsikām| harītakītyādi| khajaḥ manthānam| harītakīkvāthakāñjikadadhīni pratyekaṃ ghṛtacaturguṇāni| gavya ityādi|- gavye payasīti āḍhakapramāṇe, mahāvṛkṣakṣīraṃ prasthaṃ, mahāvṛkṣaḥ sehuṇḍaḥ, tajjaṃ ca navanītaṃ mahāvṛkṣakṣīrapādaṃ, dravānuktau jalamatra caturguṇam| cavyetyādi| triphalātrikaṭukadravyāṇāṃ pratyekamardhakārṣikā bhāgāḥ, na hi triphalā trikaṭukaṃ vā dravyamekamiti| keciddravasyālpatvājjalamapi caturguṇamityāhuḥ| eṣāṃ viṣayamāha- etānītyādi| tilvakaghṛtaṃ vātavyādhyuktaṃ caturthaṃ yeṣāṃ tāni tilvakaghṛtacaturthāni| mūtretyādi|- mūtradraveṇāsavādayo'nukalpena mahāvṛkṣakṣīraprasthaprakṣepeṇa samyakkṛtāḥ| virecanadravyakaṣāyamityādi|- trivṛdādikaṣāyaṃ vā śuṇṭhīdevadārucūrṇakarṣaprakṣepāḍhyam||10||
vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇāṃ pālikā bhāgāḥ pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitānāṃ ca dravyāṇāṃ ślakṣṇapiṣṭānāṃ yathoktānāṃ ca lavaṇānāṃ tatsarvaṃ mūtragaṇe prakṣipya mahāvṛkṣakṣīraprasthaṃ ca mṛdvagninā'vaghaṭṭayan vipacedapradagdhakalkaṃ, tatsādhusiddhamavatārya śītībhūtamakṣamātrā guṭikā vartayet, tāsāmekāṃ dve tisro vā guṭikā balāpekṣayā māsāṃstrīṃścaturo vā seveta, eṣā''nāhaṃvartikriyā 8 viśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate (viśeṣeṇa) koṣṭhajāṃśca kṛmīnapahanti kāsaśvāsakṛmikuṣṭhapratiśyāyārocakāvipākodāvartāṃśca nāśayati ||11||
idānīmanaladīpanīṃ gupitānilasaṃvalitamalānulomanīmābhyantarīṃ 9 mūtravartiṃ nirdiśannāha- vamanetyādi| saṃśodhanasaṃśamanīyādhyāyoditāni vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇi madanaphalāditrivṛdādiviḍaṅgādīni, dravyasaṅgrahaṇīyādhyāye pippalyādivacādiharidrādayo nirdiṣṭāḥ, lavaṇānyannapānādhyāye paripaṭhitāni saindhavādīni, mūtragaṇo gomūtrādirdravadravyapaṭhitaḥ; teṣāṃ yathālābhaṃ pālikā bhāgāḥ| yathālābhameva gavādīnāṃ mūtreṇa vyastasamastena piṣṭvā caturguṇairaṣṭaguṇairvā vipācyam| aṅguṣṭhapramāṇā vartayaḥ kartavyāḥ| tāḥ punaradhamamadhyamottamapuruṣādibalāpekṣayā ekadvitrisaṅkhyopalakṣitā bhakṣayitavyāḥ| tatra ca gavādimūtramevānupānam| tāsāmabhyāse kālāvadhirmāsāstrayaścatvāro vā; phalaṃ tu mehādimahāvyādhiharaṇaṃ koṣṭhakṛmiharaṇaṃ ca||11||
madanaphalamajjakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavatrivṛttrikaṭukasarṣapalavaṇāni mahāvṛkṣakṣīramūtrayoranyatareṇa piṣṭvā'ṅguṣṭhamātrāṃ vārtiṃ kṛtvodariṇa ānāhe tailalavaṇābhyaktagudasyaikāṃ dve tisro vā pāyau nidadhyāt, eṣā''nāhavartikriyā vātamūtrapurīṣodāvartādhmānānāheṣu vidheyā ||12||
abhyantaravartiprasaṅgena phalavartiṃ nirdiśannāha- madanaphaletyādi| jīmūtako devadālī, ikṣvākuḥ kaṭutumbī, dhāmārgavo mahākośātakī| ‘vipācya’ ityanuvartanīyam| pāke tu mūtramevānuvartanīyam| pāyau gude| na kevalaṃ udarānāhe vātamūtrapurīṣodāvartādhmānānāheṣu vidheyeti| ‘kṣāramūtrayoranyatareṇa’ ityanye paṭhanti; tatra kṣāraḥ kṣārodakaṃ peṣaṇavacanāt 10||12||
plīhodariṇaḥ snigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato vāmabāhau kūrparābhyantarataḥ sirāṃ vidhyet, vimardayecca pāṇinā plīhānaṃ rudhirasyandanārthaṃ; tataḥ saṃśuddhadehaṃ samudraśuktikākṣāraṃ payasā pāyayeta, hiṅgusauvarcike vā kṣīreṇa, srutena palāśakṣāreṇa vā yavakṣāraṃ, kiṃśukakṣārodakena vā bahuśaḥ srutena yavakṣāraṃ, pārijātakekṣurakāpāmārgakṣāraṃ vā, tailasaṃsṛṣṭaṃ śobhāñjanakayūṣaṃ pippalīsaindhavacitrakayuktaṃ, pūtikarañjakṣāraṃ vā'mlasrutaṃ viḍlavaṇapippalīpragāḍham ||13||
plīhetyādi| dadhibhojanaṃ raktotkleśāya tadahareva, kaphavyādhau vamane kartavye prāk kaphotkleśakaradravyopayogavat| kūrparaṃ bhujamadhyam| rudhirasyandanārthaṃ raktasrāvaṇārthaṃ; sirāvyadhavidhyukto'pi sirāvyadhaḥ punarihoktaḥ, prakaraṇavaśāt; ato na punaruktadoṣamāvahati| tata ityādi| saṃśuddhadehaṃ vamanavirecanābhyām| pārijātaḥ prasiddhaḥ| ikṣurakaḥ kokilākṣakaḥ| pāribhadrakekṣuraketi kecit paṭhanti| śobhāñjanetyādi| amlaṃ kāñjikam| pūtikarañjaścirabilvaḥ, kaṇṭakīkarañja ityanye| kalpanāmāha- kaṇṭakīkarañjakṣāramardhapalamātraṃ ṣaḍguṇāmlakāñjikena bahuśaḥ parisrutaṃ pippalīviḍlavaṇacūrṇākṣaprakṣepam| viḍasthāne saindhavamiti kecit paṭhanti||13||
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindhavānāṃ pālikā bhāgāḥ, ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ ca kṣīraṃ tadaikadhyaṃ vipācayet, etat ṣaṭpalakaṃ nāma sarpiḥ plīhāgnisaṅgagulmodarodāvartaśvayathupāṇḍurogakāsaśvāsapratiśyāyordhvavātaviṣamajvarānapahanti | mandāgnirvā hiṅgvādikaṃ cūrṇamupayuñjīta ||14||
pippalītyādi| kecidatra bhiṣajaścaturguṇaṃ pānīyamādadate; tanna, jejjaṭena niṣiddhatvāt| asmin yoge ‘kolakulatthapūtīkarohītakakvāthaṃ dviguṇamāvāpya’ iti kecit paṭhanti; tanna, so'pi jejjaṭena niṣiddhatvāt||14||
yakṛddālye'pyeṣa eva kriyāvibhāgaḥ | viśeṣatastu dakṣiṇabāhau sirāvyadhaḥ ||15|| maṇibandhaṃ sakṛnnāmya vāmāṅguṣṭhasamīritām | dahet sirāṃ śareṇāśu plīhno vaidyaḥ praśāntaye ||16||
yakṛddālya ityādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlaṃ, sakṛt kiñcinnāmayitvā vāmāṅguṣṭhaṃ prati samyagīritāṃ gatāṃ sirāṃ, śaraḥ prasiddhaḥ, tamagnivarṇaṃ kṛtvā dahet||15-16||
baddhagude parisrāviṇi ca snigdhasvinnasyābhyaktasyādho nābhervāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā udaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya nirīkṣya baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ bālaṃ vā'pohya malajātaṃ vā tato madhusarpirbhyāmabhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā bāhyaṃ 11 vraṇamudarasya sīvyet | parisrāviṇyapyevameva śalyamuddhṛtyāntrasrāvān saṃśodhya 12, tacchidramāntraṃ samādhāya kālapipīlikābhirdaṃśayet, daṣṭe ca tāsāṃ kāyānapaharenna śirāṃsi, tataḥ pūrvavat sīvyet, sandhānaṃ ca yathoktaṃ kārayet, yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā'valipya bandhenopacaret, tato nivātamāgāraṃ praveśyācārikamupadiśet, vāsayeccainaṃ tailadroṇyāṃ sarpirdroṇyāṃ vā payovṛttimiti ||17||
tato baddhagudaparisrāviṇorupakramaprāptāṃ cikitsāmupadiśannāha- baddhaguda ityādi| svinnasyeti dravasvedena| nābhervāmata ityādi|- vāmabhāge nābheradhastāccaturaṅgulamapahāya romarājyāścaturaṅgulapramāṇastiryageva chedaḥ; tatra lomni tiryagavasthite'nulomagaṃ ca śastrapātanamuktam| antrapratirodhakaramaśmānaṃ bālaṃ vā'pohya malajātaṃ veti tatra malarodhakāraṇamābhyantaramaśmakeśatṛṇādi, bāhyaṃ tu viṣamavihārābhighātenāntrāvayavānāṃ parasparasammūrcchanaṃ, na tatrāntracchedanamiti parisrāvyudarādviśeṣaḥ| ata eva parisrāviṇyeva pṛthagantrasandhānaṃ viśeṣeṇa vakṣyati| tatrābhyantare'śmādāvatyantābādhakare śalyanimittamevāntracchedaṃ kṛtvā'śmādiśalyamapaharet| antracchidraṃ tu vakṣyamāṇanyāyenānusandhāya sarpirmadhvaktaṃ niṣkṛṣṭamantramaṅguṣṭhāṅguliśalākādibhiryathāsthānaṃ 13 sthāpayet| mūrcchitamantraṃ tu vīkṣya pāṇinā bandhāvamokṣeṇānulomayet| bāhyavraṇaṃ raktāsecanādividhimapekṣya samyak sīvyet| tailasarpirdroṇīvāsanamudarasya vraṇitvenādhmānakleśanivṛttyartham| payasā kevalena vṛttiriti yāvat| gudapicchāsranivṛttyā samyagantrasya sandhānadṛḍhībhāvaniścayaḥ, anyathā khalvāhāreṇa tatkiṭṭena vā pipīlikāmukhadaṃśasandhānaṃ mṛdu vighaṭeta samyak sandhāvapi, tasmādanukrameṇaiva payojāṅgalamāṃsarasabhojanena tribhāgārdhabhāgavāriṇā ca prākṛtabhojanaprāptiḥ 14| sāṃśayikaṃ caitat karma, tasmādāpṛcchyeśvaraṃ pratyākhyāyācaret||17||
dakodariṇastu 15 vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya sthitasyāptaiḥ suparigṛhītasyākakṣāt pariveṣṭitasyādhonābhervāmataścaturaṅgulamapahāya romarājyā vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṃ vidhyet, tatra trapvādīnāmanyatamasya nāḍīṃ dvidvārāṃ pakṣanāḍīṃ vā saṃyojya doṣodakamavasiñcet, tato nāḍīmapahṛtya tailalavaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhenopacaret, na caikasminneva divase sarvaṃ doṣodakamapaharet, sahasā hyapahṛte tṛṣṇājvarāṅgamardātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyerannāpūryate vā bhṛśataramudaramasañjātaprāṇasya, tasmāttatīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇāmanyatamamantarīkṛtya doṣodakamalpālpamavasiñcet; niḥsṛte ca doṣe gāḍhataramāvikakauśeyacarmaṇāmanyatamena pariveṣṭayedudaraṃ, tathā nādhmāpayati vāyuḥ; ṣaṇmāsāṃśca payasā bhojayejjāṅgalarasena vā, tatastrīnmāsānardhodakena payasā phalāmlena jāṅgalarasena vā, avaśiṣṭaṃ māsatrayamannaṃ laghu hitaṃ vā seveta, evaṃ saṃvatsareṇāgado bhavati ||18||
ṣaṇmāsānityādi| māsān ṣaḍyāvallaghu hitamannaṃ payasā kṣīreṇa bhojayet| kṣīreṇaivodakakāryaṃ kārayet, kaphavātādhikatvaṃ ca vīkṣya jāṅgalarasena bhojayet, rasenaivodakakāryaṃ, tata ūrdhvaṃ trīnmāsān ardhodakena payasā doṣāpekṣayā jāṅgalarasena vā laghu hitamannaṃ bhojayet, tābhyāmevodakakāryaṃ kārayet| avaśiṣṭaṃ ca māsatrayaṃ laghu hitamannaṃ bhojayet| udakenaivodakakāryam| carakamatānusāriṇā vāgbhaṭena kṣīreṇaiva ṣaṇmāsān vṛttirabhihitā, nānnapānīyābhyāṃ; tathā ca- “syāt kṣīravṛttiḥ ṣaṇmāsāṃstrīn peyāṃ payasā pibet| trīṃścānyān payasaivādyāt phalāmlena rasena vā|| alpaśaḥ snehalavaṇaṃ jīrṇaśyāmākakodravam” (vā. ci. 15) iti||18||
bhavati cātra- āsthāpane caiva virecane ca pāne tathā''hāravidhikriyāsu | sarvodaribhyaḥ kuśalaiḥ prayojyaṃ kṣīraṃ śṛtaṃ jāṅgalajo raso vā ||19||
kṛtakarmaṇo jalaniṣedhaṃ 16 tadabhāve coktaṃ dravaṃ nirdiśannāha- bhavatītyādi| cakāradvayakaraṇenodarapāṭanādāvanukte'pīti samuccīyate||19||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||14||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne caturdaśo'dhyāyaḥ||14||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘cikitsitaikatvapratyākhyāpanāya’ iti pā. ↩
- 2 ‘ājalaprāptisarvarūpāvasthāprāpteḥ’ iti pā. ↩
- 3 ‘svinnapathyādi’ iti pā. ↩
- 4 ‘sañcayitvāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘alpaśaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘guḍapragāḍhāṃ’ iti pā. ↩
- 7 ‘suraṅgī’ iti pā. ↩
- 8 ‘eṣā khalvānāhamūtravartikriyā viśeṣeṇa’ iti pā. ↩
- 9 ‘kupitānilasevitamalānulomanīṃ’ iti pā. ↩
- 10 ‘peṣaṇe vartanāt’ iti pā. ↩
- 11 ‘baddhaṃ’ iti pā. ↩
- 12 ‘anusrāvya’ iti pā. ↩
- 13 ‘aṅguṣṭhāṅgulisparśanādibhiḥ’ iti pā. ↩
- 14 ‘prabhūtabhojanaprāptiḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘udakodariṇaḥ’ iti pā. ↩
- 16 ‘jalaniṣedhārthaṃ coktau dvāvetau nirdiśannāha’ iti pā. ↩