athāto mūḍhagarbhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| nāto'nyat kaṣṭatamamasti yathā mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam; atra hi yoniyakṛtplīhāntravivaragarbhāśayānāṃ madhye karma kartavyaṃ sparśena, utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānāpavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni caikahastena garbhaṃ garbhiṇīṃ cāhiṃsatā, tasmādadhipatimāpṛcchya paraṃ ca yatnamāsthāyopakrameta ||3||
utkarṣaṇam adhogatasyordhvīkaraṇam, apakarṣaṇam ūrdhvagatasyādhaḥ karṣaṇaṃ, sthānāpavartanaṃ sthāneṣu saktasya garbhaśayyāta uttānasyāvāṅmukhīkaraṇam, udvartanam avāṅmukhasyottānīkaraṇam; atra kecit ‘sthānavyāvartanaṃ’ iti paṭhanti; tatra sthānaṃ sthitiḥ; sthāne garbhaśayyāyāṃ tiryagādisthitasyottānasyādhovyāvṛttyā sthāpanam; ūrdhvasya kasyacidaṅgasya chedanamutkartanaṃ, chedanamiti mṛtasya tu teṣu teṣu sthāneṣu saktasya tasya tasyāṅgasya chedanaṃ dvaidhīkaraṇaṃ, garbhakukṣyāderādhmātasya vidāraṇaṃ bhedanaṃ, pīḍanaṃ campanaṃ (valanam), ṛjūkaraṇaṃ vakrasya prāñjalīkaraṇaṃ, dāraṇaṃ vidāraṇam||1-3||
tatra samāsenāṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā; svabhāvagatā api trayaḥ saṅgā bhavanti- śiraso vaiguṇyādaṃsayorjaghanasya vā ||4||
tatretyādi| śiraso vaiguṇyāt vakratvāt, aṃsayorjaghanasya ca vaiguṇyādityanuvartate; vaiguṇyaṃ vakratā| aṃso bāhuśiraḥ, jaghanaṃ kaṭeragrabhāgaḥ||4||
jīvati tu garbhe sūtikāgarbhanirharaṇe prayateta | nirhartumaśakye cyāvanān mantrānupaśṛṇuyāt; tān vakṣyāmaḥ ||5|| ‘ihāmṛtaṃ ca somaśca citrabhānuśca bhāmini | uccaiḥśravāśca turago mandire nivasantu te ||6|| idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu garbhamimaṃ pramuñcatu stri | tadanalapavanārkavāsavāste saha lavaṇāmbudharairdiśantu śāntim ||7|| muktāḥ paśorvipāśāśca 1 muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ | muktaḥ sarvabhayādgarbha ehyehi viramāvitaḥ ||8||
jīvatītyādi| prayateta yatnaṃ kurvīta| kecidācāryā mantravyākhyānaṃ na kurvanti, kecit kurvanti tadāha- ihetyādi| amṛtaṃ samudramanthanodbhūtaṃ, citrabhānurādityaḥ, bhāmini he varastri, uccaiḥśravā amṛtamanthanotpannasturagaḥ śakravāhanaḥ, laghu śīghraṃ, diśantu prayacchantu||5-8||
auṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni | mṛte cottānāyā ābhugnasakthyā vastrādhārakonnamitakaṭyā dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ 2 mrakṣayitvā hastaṃ yonau praveśya garbhamupaharet | tatra sakthibhyāmāgatamanulomamevāñchet, ekasakthnā pratipannasyetarasakthi prasāryāpaharet, sphigdeśenāgatasya sphigdeśaṃ prapīḍyordhvamutkṣipya sakthinī prasāryāpaharet, tiryagāgatasya parighasyeva tiraścīnasya paścādardhamūrdhvamutkṣipya pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīyāpaharet, pārśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ prapīḍyordhvamutkṣipya śiro'patyapathamānīyāpaharet, bāhudvayapratipannasyordhvamutpīḍyāṃsau śiro'nulomamānīyāpaharet, dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, evamaśakye śastramavacārayet ||9|| sacetanaṃ ca śastreṇa na kathañcana dārayet | dāryamāṇo hi jananīmātmānaṃ caiva ghātayet ||10|| aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya pātanam | na garbhiṇyā viparyāsastasmātprāptaṃ na hāpayet ||11||
mantrānnirdiśyauṣadhāni nirdiśannāha- auṣadhānītyādi| tāni punaḥ śārīre aparāpātanoditāni pāṇipādalepā yonidhūpanamāturapānādikaṃ ca| niṣphale mantre tantre 3 ca vṛthābhūteṣu sūtījanavyāpāreṣu bhiṣajāṃ śalyāharaṇopāyaṃ nirdiśannāha- mṛte ceti| cakārādaphalībhūteṣu mantratantraprasūtījananavyāpāreṣu jīvatyapītyanuktaṃ samuccinoti| ābhugnasakthyā iti saṅkucitasakthyāḥ| dhanvano dhanurvṛkṣo badarīsadṛśapatraḥ, nagavṛttikā śallakī, yadyapi mṛtsnaśabdaḥpraśastāyāṃ mṛdi vartate tathā'pyatra dhanurvṛkṣaśallakīśālmalīnāṃ picchile cumpe mṛtsnaśabdo boddhavyaḥ| ghṛtaṃ gavyaṃ ghṛtaṃ, tābhyāṃ pāṇiṃ mrakṣayitvā vilipya, mūḍhagarbhamapaharediti sāmānyo vidhiḥ| mṛtaṃ ceti cakārādapaharaṇe viśeṣeṇa vidhimāha- tatretyādi| āñchet ākarṣet| ekasakthneti prathamamekasakthipratipannaṃ, dvitīyasakthi punarābhugnaṃ sthitvā''gatamityarthaḥ, tadapi prasārya praguṇībhūtasakthidvayamapaharaṇārthamāñchediti pūrvasmādviśeṣaḥ; sakthi jaṅghocyate, ayaṃ dvitīyaḥ| sphigityādi| ayaṃ tṛtīyaḥ| tiryagityādi| parigho'rgalādaṇḍaḥ| ārjavamānīya ṛjubhāvamānīyāpaharediti, ayaṃ caturthaḥ| pārśvetyādi| pārśvāpavṛttaṃ pārśvavalitaṃ śiro yasya, apatyapatho yoniḥ; ayaṃ pañcamaḥ| bāhudvayetyādi| ayaṃ ṣaṣṭhaḥ| tatra ādyaṃ mūḍhagarbhatritayaṃ pādābhyāmāharaṇīyaṃ, taditarattu tritayaṃ śirasā, dvāviti śeṣaṃ tu mūḍhagarbhadvayamasādhyam, evamaṣṭau mūḍhagarbhāḥ| dāryamāṇaḥ chidyamāno garbho mātaramātmānaṃ ca vyāpādayet| ghātayediti sarvathaivāśakyahastākarṣe dvayorapi garbhagarbhiṇyorvipattisiddheḥ| śastramantrādinopāyenāsiddhau garbhacyāvanaṃ garbhiṇīrakṣārthaṃ kāryamityāha- aviṣahya iti| soḍhumaśakye vikāre vyādhau sati kiṃ kartavyamityāha- śreyo garbhasyeti; śreyo bhavatītyarthaḥ| garbhapātanaphalamāha- na garbhiṇyā viparyāsa iti; viparyāso mṛtyurityarthaḥ| tasmāt prāptakālaṃ na hāpayet nollaṅghayedityarthaḥ||9-11||
tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa vā śiro vidārya, śiraḥkapālānyāhṛtya, śaṅkunā gṛhītvorasi kakṣāyāṃ vā'paharet; abhinnaśirasamakṣikūṭe gaṇḍe vā, aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe bāhū chittvā, dṛtimivātataṃ vātapūrṇodaraṃ vā vidārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet, jaghanasaktasya vā jaghanakapālānīti ||12|| kimbahunā- yadyadaṅgaṃ hi garbhasya tasya sajjati tadbhiṣak | samyagvinirharecchittvā rakṣennārīṃ ca yatnataḥ ||13|| garbhasya gatayaścitrā jāyante'nilakopataḥ | tatrānalpamatirvaidyo varteta vidhipūrvakam ||14|| nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrtamapi paṇḍitaḥ | sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsaṃ paśuṃ yathā ||15|| maṇḍalāgreṇa kartavyaṃ chedyamantarvijānatā | vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hiṃsyāt kadācana ||16|| athāpatantīmaparāṃ pātayet pūrvavadbhiṣak | hastenāpaharedvā'pi pārśvabhyāṃ paripīḍya vā ||17|| dhunuyācca muhurnārīṃ pīḍayedvāṃ'sapiṇḍikām 4| tailāktayonerevaṃ tāṃ pātayenmatimān bhiṣak ||18|| evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñceduṣṇena vāriṇā | tato'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet ||19|| evaṃ mṛdvī bhavedyonistacchūlaṃ copaśāmyati |20|
mṛte tu garbhe śastrāvacaraṇaṃ nirdiśannāha- tata iti| maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇeti antarmukhasañjñitena kṛśataraśaśadharakānukāriṇā'rdhadvayasaṃhitamadhyakīlitena madhyamāṅgulyaṅguṣṭhapraviṣṭalohakaṭakaniyamitena, anye punarekāvayavena madhyamāṅgulīpraviṣṭalohakaṇṭakenetyāhuḥ| taddhi śastramantadvāraṃ hastāntargataṃ yonau supradeśapraveśitamapi sukhacchedakaraṃ garbhiṇīṃ na hinasti| śaṅkunā ākuñcitākāreṇa baḍiśaviśeṣeṇa samyaggṛhītaṃ hṛdaye kakṣe vā'paharet| śirasaḥ punaravaiguṇyena nirgataśiraso vipulāṃsadeśasaktasya vidhimupadiśannāha- abhinnaśirasamiti; kūṭe gaṇḍe vā saṅgṛhya śaṅkunā'paharaṇam| mṛtasyādhmātodarasya kramāgatamudarasaṅgaṃ nirdiśannāha- dṛtimivetyādi|- dṛtiḥ pānīyapūrṇakhallī| jaghanasaktasyetyādi|- jaghanasaktaṃ jaghanakapālāni vidārya, apahṛtyāpaharet| evamuddiṣṭānāmāharaṇopāyaṃ nirdiśyānuktānāmapi nānāprakārāṇāṃ nirdiśati- garbhasyetyādi| mṛte tu doṣaṃ nirdiśannāha- nopekṣetetyādi| saḥ garbhaḥ, hi yasmādarthe| maṇḍalāgreṇeti maṇḍalāgrāvacāraṇamuktamapi vṛddhipatraniṣedhopadeśārthaṃ punarucyate| athāpatantīmityādi| aparāṃ garbhāvaraṇaṃ jarāyusañjñaṃ yaṃ lokā āvalamityācakṣate| pūrvavat śārīroktavidhinā||12-19||-
kṛṣṇātanmūlaśuṇṭhyelāhiṅgubhārgīḥ sadīpyakāḥ ||20|| vacāmativiṣāṃ rāsnāṃ cavyaṃ sañcūrṇya pāyayet | snehena doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca ||21|| kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā snehavarjitam | śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ ||22|| tathā tejovatīṃ cāpi pāyayet pūrvavadbhiṣak | trirātraṃ pañcasaptāhaṃ 5 tataḥ snehaṃ punaḥ pibet ||23|| pāyayetāsavaṃ naktamariṣṭaṃ vā susaṃskṛtam | śirīṣakakubhābhyāṃ ca toyamācamane hitam ||24|| upadravāśca ye'nye syustān yathāsvamupācaret | sarvataḥ pariśuddhā ca snigdhapathyālpabhojanā ||25|| svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavet krodhavivarjitā | payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam ||26|| rasaṃ daśāhaṃ śeṣe tu yathāyogamupācaret | vyupadravāṃ viśuddhāṃ ca jñātvā ca varavarṇinīm ||27|| ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo visṛjet parihārataḥ |28|
vyavasthitavikalpā hyete deśaprakṛtisātmyāpekṣayā| kṛṣṇā pippalī, tanmūlaṃ pippalīmūlaṃ, dīpyakaḥ ajamodā| prasavakāla eva jātamūḍhagarbhāyāḥ kṛtakarmaṇā'pahṛtāparāyāḥ pārśvayoniśūlakāṭhinyaśāntyarthaṃ raktakledādidoṣaprasekārthaṃ ca tailāktayonestailena kṛṣṇādipānam; akālamūḍhagarbhāyāstu laṅghitāyāḥ punarannakāle uddālakādīnāmannānāmasnehalavaṇābhiryavāgūbhirupacāro yāvanto māsā garbhasya tāvantyevāhāni; anantaramāse tu snehādividhānamakālamūḍhagarbhāyā api pūrvavat| śākaḥ karkaśapatravṛkṣaḥ, ‘sāgavana’ iti loke| trirātramityādi|- evaṃ trirātraṃ kṛṣṇādicūrṇapānena śākatvagādicūrṇapānena vā''hṛtakoṣṭharaktakledādidoṣāyāḥ saptāhaṃ hrasvamātrayā snehapānam| tena viśuddhavātāśayāyā daśāhādūrdhvaṃ snigdhapathyālpabhojanam| tatra nityaṃ bāhyāvapi svedābhyaṅgāvavaśyaṃ kāryau, tatra dvitīyadaśāhe vātaharasiddhaṃ payo vakṣyamāṇaṃ, tṛtīye māṃsarasaḥ| kakubhaḥ sugandhimūlo viṭapaḥ| ācamanasnānādau ṣaḍaṅgakalpanākalpitaśirīṣakakubhasalilam| upadravā iti upadravā vātarogajvarādyāḥ| vātaharaiḥ śatapuṣpādibhiḥ| yathāyogamiti sātmyādyapakṣayeti bhāvaḥ||20-27||-
yonisantarpaṇe'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane ||28|| balātailamidaṃ cāsyai dadyādanilavāraṇam | balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca ||29|| yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasastathā | aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgāstailādekastadekataḥ ||30|| pacedāvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutam | tathā'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca ||31|| mañjiṣṭhāṃ candanaṃ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivām | māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām ||32|| śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ punarnavām | tat sādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye'pi vā ||33|| prakṣipya kalaśe samyak svanuguptaṃ nidhāpayet | balātailamidaṃ khyātaṃ sarvavātavikāranut ||34|| yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet | yā ca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraśca yaḥ pumān ||35|| vātakṣīṇe marmahate mathite'bhihate tathā | bhagne śramābhipanne ca sarvathaivopayujyate ||36|| etadākṣepakādīn vai vātavyādhīnapohati | hikkāṃ kāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ śvāsaṃ ca dustaram ||37|| ṣaṇmāsānupayujyaitadantravṛddhimapohati | pratyagradhātuḥ puruṣo bhavecca sthirayauvanaḥ ||38|| rājñāmetaddhi kartavyaṃ rājamātrāśca ye narāḥ | sukhinaḥ sukumārāśca dhaninaścāpi ye narāḥ ||39||
balāmūlakvāthasya tathā daśamūlakvāthasya yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasaśca pratyekamaṣṭāvaṣṭau bhāgāḥ, ekaḥ snehāt; evaṃ snehāddvātriṃśadguṇo dravaḥ, snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ| madhuraḥ kākolyādigaṇaḥ| kālānusārivā kṛṣṇasārivā, ‘kālānusāri vā’ ityatra kecidācāryā asmin taile kṣīraśuklakaṃ paṭhanti, kṣīraśuklakaṃ kṣīravidārī| svanugupte nirupadravasthāne| adhīmanthaḥ akṣirogo'bhiṣyandapūrvakaḥ| ṣaṇmāsopayogāt kośamaprāptāmantravṛddhiṃ hanti, kośaprāptāṃ punarantravṛddhimasādhyāmāhuḥ||28-39||
balākaṣāyapītebhyastilebhyo vā'pyanekaśaḥ | tailamutpādya tatkvāthaśatapākaṃ 6 kṛtaṃ śubham ||40|| nivāte nibhṛtāgāre prayuñjīta yathābalam | jīrṇe'smin payasā snigdhamaśnīyāt ṣaṣṭikaudanam ||41|| anena vidhinā droṇamupayujyānnamīritam | bhuñjīta dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇānvitastataḥ ||42|| sarvapāpairvinirmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet | śataṃ śataṃ tathotkarṣo droṇe droṇe prakīrtitaḥ ||43||
balātailānantaraṃ balāsaṃskāreṇa śatapākavidhānamāha- baletyādi| pītebhyo bhāvitebhyaḥ saptakṛtvaḥ| tilatulyabalāmūlāṣṭaguṇasalilāṣṭāṃśaśeṣitakaṣāyabhāvitānāṃ tilānāṃ tailamādāya tatkvāthaṃ balākvāthaṃ sāmānyakvāthaparibhāṣārthakṛtakvāthena caturguṇena śataśaḥ pacet; tat kvathaṃ tatkalkameva vetyeke; pūrvabalātailasamuddiṣṭairmadhurādikalkairevetyanye||40-43||
balākalpenātibalāguḍūcyādityaparṇiṣu | saireyake vīratarau śatāvaryāṃ trikaṇṭake ||44|| tailāni madhuke kuryāt prasāriṇyāṃ ca buddhimān |45|
uktabalātailadvayakalpena saṅkṣepārthaṃ dravyāntareṣvatideśamuddiśannāha- baletyādi| ādityaparṇī sūryāvartaḥ| vīrataruḥ svanāmaprasiddhaḥ, arjuna ityeke, kokilākṣa ityapare| atibalāditaileṣu ca balātailoktakalkaprakṣepaḥ; athavā'tibalādīnāmeva kvāthakalkābhyāṃ tailāni paktavyānīti||44||-
nīlotpalaṃ varīmūlaṃ gavye kṣīre vipācayet ||45|| śatapākaṃ tatastena tilatailaṃ pacedbhiṣak | balātailasya kalkāṃstu supiṣṭāṃstatra dāpayet ||46|| sarveṣāmeva jānīyādupayogaṃ cikitsakaḥ | balātailavadeteṣāṃ guṇāṃścaiva viśeṣataḥ ||47||
nīlotpalamityādi| varī śatāvarī||45-47||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mūḍhagarbhacikitsitaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||15||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne pañcadaśo'dhyāyaḥ||15||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘muktāḥ pāśā vipāśāśca muktāḥ sūryenduraśmayaḥ| muktaḥ sarvabhayādgarbha ehyehi māciraṃ svāhā’ iti pā. ↩
- 2 ‘śālmalīṣu madhye marudeśīyaparvatasthā hi nitarāṃ picchilaniryāsā bhavanti, tadidamucyate-dhanveti| dhanvā marudeśaḥ, mṛtsnamatra picchilo bhāgaḥ| ‘viviktaṃ mṛtsnaṃ ca’ ityojolakṣaṇaṃ ca| tantrāntare'pyuktaṃ-‘hastamabhyajya yoniṃ ca sājyaśālmalipicchayā’ iti hārāṇacandraḥ| ‘dhanvanagavṛttikaśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ’ iti hārāṇacandrasammataḥ pāṭhaḥ ↩
- 3 ‘jalavyāpāre’ iti pā. ↩
- 4 hārāṇacandrastu ‘svedayedvā sapiṇḍikāṃ’ iti paṭhati, ‘sapiṇḍikāmaparāsannihitamāṃsapiṇḍikāsahitāmaparāmityarthaḥ’ iti ca vyākhyāti ↩
- 5 ‘trirātramevaṃ saptāhaṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘tatkvāthaśatapātaṃ śṛtaṃ’ iti pā. ↩