athāto vidradhīnāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| uktā vidradhayaḥ ṣaḍye teṣvasādhyastu sarvajaḥ | śeṣeṣvāmeṣu kartavyā tvaritaṃ śophavat kriyā ||3||
ṣaḍgrahaṇaṃ dvandvajavidradhiniṣedhārtham| punarasādhyakīrtanaṃ cikitsāprakramatvāttadupakramaniṣedhārtham| śeṣeṣu pañcasu śophavat kriyeti sā punarapatarpaṇādyā virecanāntaikādaśavidhā||1-3||
vātaghnamūlakalkaistu ghṛtatailavasāyutaiḥ | sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||4|| sānūpaudakamāṃsastu kākolyādiḥ satarpaṇaḥ | snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaścopanāhane ||5|| veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ payobhiḥ pāyasaistathā | svedayet satataṃ cāpi nirhareccāpi śoṇitam ||6|| sa cedevamupakrāntaḥ pākāyābhimukho yadi | taṃ pācayitvā śastreṇa bhindyādbhinnaṃ ca śodhayet 1||7|| pañcamūlakaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ | tailairbhadrādimadhukasaṃyuktaiḥ pratipūrayet ||8|| vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca | pṛthakparṇyādisiddhena traivṛtena ca ropayet ||9||
vātaghnetyādi| vātaghnāni bhadradārvādīni, anye tu vātaghnaḥ śobhāñjanakaḥ| ‘muraṅgīmūlakalkaiḥ’ ityanye paṭhanti; muraṅgī śobhāñjanakaḥ| sānūpetyādi ayaṃ sālvaṇaprakāraḥ| ānūpā mahiṣādayaḥ, audakāḥ kośasthādayaḥ, tarpayatīti tarpaṇaṃ, vātapittaharā vidārigandhādayaḥ, snehāḥ sarva eva, amlāni ca| lavaṇaiḥ saṃskṛto lavaṇaḥ| veśavārairityādi| veśavāraḥ saṃskṛtamāṃsaviśeṣaḥ| kṛśarā tilataṇḍulamāṣakṛtā yavāgūḥ| kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ pāyasaḥ| lavaṇottarairiti lavaṇapramukhaistailairityarthaḥ| bhadrādi bhadradārvādi| vairecaniketyādi| vairecanikayukteneti cūrṇīkṛtatrivṛdādimiśreṇa; gayī tu vairecanikayuktena siddheneti vyākhyānayati| traivṛtena snehena| tailaghṛtasnehāni pṛthakparṇyādīni ropaṇaghṛtasādhane miśrakoktāni||4-9||
paittikaṃ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ | pradihyāt kṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ ||10|| pākyaiḥ śītakaṣāyairvā kṣīrairikṣurasaistathā | jīvanīyaghṛtairvā'pi secayercchkarāyutaiḥ ||11|| trivṛddharītakīnāṃ ca cūrṇaṃ lihyānmadhudravam | jalaukobhirhareccāsṛk pakvaṃ cāpāṭya buddhimān ||12|| kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyaudakajena vā | tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudraiḥ sarpiṣā yutaiḥ ||13|| upadihya pratanunā vāsasā veṣṭayedvraṇam | prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ ||14|| saharidraiḥ kṛtaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇam | kṣīraśuklāpṛthakparṇīsamaṅgārodhracandanaiḥ ||15|| nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavā kṛtam |16|
paittikamityādi| pradihyāt limpet| payasyā kṣīrakākolī, jejjaṭācāryastvarkapuṣpīmāha| pākyaiḥ kvathitakaṣāyaiḥ| śītakaṣāyalakṣaṇamāha “dravyamāpothitaṃ samyagatyuṣṇodakasaṃsthitam| rātriparyuṣitaṃ śītakaṣāyaṃ phāṇitaṃ (?) viduḥ” iti| jīvanīyaiḥ kākolyādibhiḥ siddhāni jīvanīyaghṛtāni| secayet pariṣecayet| dāhavedanopaśamārthaṃ virecanamāha- trivṛdityādi| kṣīravṛkṣetyādi kṣīravṛkṣā nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣagardabhāṇḍāḥ| audakāni kamalakumudakalhāraprabhṛtīni| kṛtaṃ sarpiḥ saṃskṛtaṃ sarpiḥ| kṣīretyādi kṣīraśuklā kṣīravidārī| samaṅgā mañjiṣṭhā 2, varāhakrāntetyapare| nyagrodhādirdravyasaṅgrahaṇīye paṭhitaḥ; pravālāḥ pallavāḥ||10-15||-
naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca ||16|| sumanāyāśca patrāṇi paṭolāriṣṭayostathā | dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tiktarohiṇī ||17|| priyaṅguḥ kuśamūlaṃ ca niculasya tvageva ca | mañjiṣṭhācandanośīramutpalaṃ sārive trivṛt ||18|| eteṣāṃ kārṣikairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet | duṣṭavraṇapraśamanaṃ nāḍīvraṇaviśodhanam ||19|| sadyaśchinnavraṇānāṃ ca karañjādyamidaṃ śubham | duṣṭavraṇāśca ye kecidye cotsṛṣṭakriyā vraṇāḥ ||20|| nāḍyo gambhīrikā yāśca sadyaśchinnāstathaiva ca | agnikṣārakṛtāścaiva ye vraṇā dāruṇā api ||21|| karañjādyena haviṣā praśāmyanti 3 na saṃśayaḥ |22|
naktamālasyetyādi| taruṇāni tatkālotpannāni, āmānītyarthaḥ| sumanā jātī| niculo vetasaḥ| kecidenamanārṣaṃ vadanti, tannecchati gayī, tasmānmayā'pyaṅgīkṛtaḥ||16-21||-
iṣṭakāsikatāloṣṭagośakṛttuṣapāṃśubhiḥ ||22|| mūtrairuṣṇaiśca satataṃ svedayecchleṣmavidradhim | kaṣāyapānairvamanairālepairupanāhanaiḥ ||23|| hareddoṣānabhīkṣṇaṃ cāpyalābvā'sṛk tathaiva ca | āragvadhakaṣāyeṇa pakvaṃ cāpāṭya dhāvayet ||24|| haridrātrivṛtāśaktutilairmadhusamāyutaiḥ | pūrayitvā vraṇaṃ samyagbadhnīyāt kīrtitaṃ yathā ||25|| tataḥ kulatthikādantītrivṛcchyāmārkatilvakaiḥ | kuryāttailaṃ sagomūtraṃ hitaṃ tatra sasaindhavam ||26|| pittavidradhivat sarvāḥ kriyā niravaśeṣataḥ | vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryādraktāgantunimittayoḥ ||27|| varuṇādigaṇakvāthamapakve'bhyantarotthite | ūṣakādipratīvāpaṃ pibet sukhakaraṃ naraḥ ||28|| anayorvargayoḥ siddhaṃ sarpirvairecanena ca | acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātarniṣevitam ||29|| ebhireva gaṇaiścāpi saṃsiddhaṃ snehasaṃyutam | kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathaivāpyanuvāsanam ||30|| pānālepanabhojyeṣu madhuśigrudrumo'pi vā | dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim ||31|| toyadhānyāmlamūtraistu peyo vā'pi surādibhiḥ | yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pibedvā'pi śilājatu ||32|| pradhānaṃ guggulaṃ cāpi śuṇṭhīṃ ca suradāru ca | snehopanāhau kuryācca sadā cāpyanulomanam ||33||
iṣṭaketyādi| pāṃśurdhūliḥ| gomūtreṇa dravasvedaḥ| kaṣāyetyādi| badhnīyāt kīrtitaṃ yatheti “ghanena vāsasā ślaiṣmikaṃ gāḍhasthāne gāḍhataram” (sū. 18) iti| kulatthikā cakṣuṣyā| idānīṃ raktāgantunimittayoravasaraḥ; anayoruttarayorvaruṇāderūṣakādeśca (?); tatra varuṇādeḥ kaṣāyaḥ, ūṣakādeḥ kalkaḥ, teṣāṃ lavaṇatvena kaṣāyakalpanāyā duḥśakatvāt| trivṛdādīnāmapi kṛtena kaṣāyeṇa tadeva sarpiriti cakārāt| prātaḥ prātariti vīpsayedaṃ jñāpayati- abhyāsena niṣevitaṃ sarpirvidradhiṃ hantīti| varuṇādigaṇakvāthamityādyupacāro'bhyantare, bāhye tu vidradhāvamarmajāte pācanapāṭanaśodhanādyupacāraḥ karaṇīya iti| ebhirityādi|- ebhireva gaṇairvaruṇādivairecanikaiḥ; atrāpi varuṇādivairecanikau kaṣāyatayā prayojyau, ūṣakādiśca kalkatayā| pānetyādi| svabhāvata evāmavidradhipratyanīko madhuśigruḥ, kaṣāyapānādiṣu tasya tu doṣasya pratyanīkatvārthaṃ doṣānatikrameṇa vraṇahitavātapittakaphaharadravyaprakṣepaḥ| toyetyādi|- toyādibhiḥ surāntairyathādoṣaṃ sa eva madhuśigruriti; tatra toyena pittavidradhau, dhānyāmlena vātavidradhau, mūtreṇa kaphavidradhau, avidagdhe punā rakte surādibhirnānyatra| yathetyādi|- yathādoṣagaṇakvāthairiti vātādipratyanīkairityarthaḥ| pradhānaṃ guggulaṃ mahiṣākhyamityarthaḥ, pradhānaṃ medoharatvādvidradhau śreṣṭhamityanye| tatra guggulukalpena vātike devadāru, ślaiṣmike śuṇṭhīti| snehopanāhānulomanādīni bāhyavātapittakaphavidradhiviṣayāṇi prāguktānyabhyantare'pi vidradhau yathādauṣaṃ vibhajya yojyāni||22-33||
yathoddiṣṭāṃ sirāṃ vidhyet kaphaje vidradhau bhiṣak | raktapittānilottheṣu kecidbāhau vadanti tu ||34||
antarvidradhau dūṣyaśoṇitasya gambhīrānugatatvāttatra sirāvyadhamuddiśannāha- yathetyādi|- yathoddiṣṭāmiti “vāmapārśva kakṣāstanayorantare'ntarvidradhau pārśvaśūle ca’ (śā. 8) iti| tena kakṣāntarāśrayadeśasyādhaḥ stanayorupariṣṭāt pārśvaviśeṣe kaphavidradhau| raktapittānilottheṣu bāhau kecidāhuḥ; bāhau bāhumadhye kūrpare, tena sthānāntarāśrayamekīyamatam||34||
pakvaṃ vā bahirunnaddhaṃ bhittvā vraṇavadācaret | sruteṣūrdhvamadho vā'pi maireyāmlasurāsavaiḥ ||35|| peyo varuṇakādistu madhuśigrudrumo'pi vā | śigrumūlajale siddhaṃ sasiddhārthakamodanam ||36|| yavakolakulatthānāṃ yūṣairbhuñjīta mānavaḥ | prātaḥ prātaśca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtam ||37|| trivṛtādigaṇakvāthasiddhaṃ vā'pyupaśāntaye |38|
pakvamityādi| surāsavayoḥ pratyekaṃ niṣpāditayorekīkṛtya punaḥ sandhānaṃ maireyaḥ, amlaṃ kāñjikaṃ, surā piṣṭamayī, dravapradhāna āsavaḥ| śigrvityādi| atra saṃskārya eva siddhārthaprakṣepaḥ| mātrayā alpaśa ityarthaḥ| tailvakaṃ ghṛtaṃ vātavyādhau paṭhitam| trivṛtetyādi siddhaṃ sarpirityanuvartate||35-37||-
nopagacchedyathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak ||38|| paryāgate vidradhau tu siddhirnaikāntikī smṛtā |39|
prayateta prayatnaṃ kurvīta| paryāgate paripākamāgate na siddhiḥ||38||-
pratyākhyāya tu kurvīta majjajāte tu vidradhau ||39|| snehasvedopapannānāṃ kuryādraktāvasecanam | vidradhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā'sthi tu bhedayet ||40|| niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṃ vraṇaśodhanam | dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpistathā hitam ||41|| yadi majjaparisrāvo na nivarteta dehinaḥ | kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān ||42|| priyaṅgudhātakīrodhrakaṭphalaṃ tinisaindhavam | etaistailaṃ vipaktavyaṃ vidradhivraṇaropaṇam ||43||
paraṃ majjavidradhau pratyākhyāya tu kurvīteti ‘cikitsām’ ityadhyāhāraḥ| kāṃ cikitsāṃ kurvītetyāśaṅkyāha- snehasvedopapannānāmityādi| tiniḥ tinisaḥ, ekadeśenāpi samudāyo budhyate; yathā- satyā satyabhāmā, bhīmo bhīmasena iti||39-43||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vidradhicikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ ||16||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ṣoḍaśo'dhyāyaḥ||16||