17. visarpanāḍīstanarogacikitsitam

athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| sādhyā visarpāstraya ādito ye na sannipātakṣatajau hi sādhyau |3|

sādhyā ityādi| sādhyāsādhyavibhāgakaraṇaṃ punaścikitsitaprakramāt||1-2||-

sādhyeṣu tatpathyagaṇairvidadhyāddhṛtāni sekāṃśca tathopadehān ||3||

teṣāṃ sarveṣāmeva sāmānyacikitsitasūtraṃ nirdiśannāha- sādhyeṣvityādi| tatpathyagaṇairyathākramaṃ vātapittakaphajeṣu vātādidoṣaharagaṇaiḥ||3||

mustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ | vātātmake coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā śṛteṣu ¹||4|| yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahaccāpyatha vallijaṃ ca | taccopayojyaṃ bhiṣajā pradehe seke ghṛte cāpi tathaiva taile ||5||

mustetyādi| kṛṣṇagandhā śobhāñjanakaḥ, śamītyapare| uṣṇagaṇā bhadradārvādayaḥ pippalyādayaśca| yadityādi tṛṇākhyaṃ pañcamūlamapahāya śeṣāṇi catvāri pañcamūlāni grāhyāṇi||4-5||

kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakardamāśca | vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ ||6|| hrīveralāmajjakacandanāni srotojamuktāmaṇigairikāśca | kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyāstanavaḥ sukhāya ||7|| prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā padmakacandane ca | sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe bhiṣajā prayojyaḥ ||8|| nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryāt svarasena tasya | śītaiḥ payobhiśca madhūdakaiśca saśarkarairikṣurasaiśca sekān ||9||

pittavisarpacikitsitamāha- kaservityādi| śṛṅgāṭakaṃ jalamadhye trikaṇṭakam| gundrā paharakabhedaḥ| saśaivalāḥ śaivālayuktā ityarthaḥ| kardamaḥ paṅka ityarthaḥ| vastrāntarā vastreṇāntarīkṛtāḥ, te hi sukhenāpanetuṃ śakyante| hrīveretyādi hrīveraḥ vālakam| lāmajjaka uśīramūlam ²| srotojaṃ sauvīrāñjanam| tanavaḥ acchāḥ| sukhāyeti tanutvānnoṣmāṇamantaḥ praveśayatītyarthaḥ| śrīvāgbhaṭa āha- “ślakṣṇaśuṣkaghano ³ lepaścandanasyāpi dāhakṛt| tvaggatasyoṣmaṇo rodhācchītakṛccānyathā'guroḥ”- iti| prapauṇḍarīkamityādi payasyā kṣīravidārī ⁴; jejjaṭācāryastu arkapuṣpīmāha| sugandhikā utpalasārivā| nyagrodhetyādi| madhūdakaṃ madhumiśramudakam||6-9||

ghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu | tatharṣabhe padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu ⁵||10|| sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu | kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya tathā sthirādeḥ ||11|| gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat | prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittīrnihanyāttu visarpanāḍīḥ ||12|| visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ tathā''syasya nihanti pānāt | grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi gauryādikametadiṣṭam ||13||

gauryādighṛtamāha- ghṛtasyetyādi| gaurī haridrā, gorocanetyanye| aravindaṃ padmam| ambu vālakam| rājādanaṃ kṣīrikā| ṛṣabhaḥ kūrcaśīrṣakaḥ svanāmaprasiddhaḥ| madhunaḥ śarkarā madhuśarkarā| sthirā śālaparṇī| gauryādiśatāhvāntānāṃ kalkīkṛtānāṃ catvāri palāni, nyagrodhādervidārigandhādermahato'pi pañcamūlasya trayāṇāmudakaṃ kvāthaṃ caturguṇaṃ ghṛtasya, kṣīramapi gavyaṃ caturguṇamiti; prasthaṃ ghṛtasyeti dvātriṃśatpalāni dravadravyatvāt; anye punaḥ kalkamānamaṣṭapalamāhuḥ||10-13||

ajā'śvavagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpyathavā'jaśṛṅgī | gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa śīghram ||14|| kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivendraparṇyaḥ | pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu ||15||

kaphavisarpacikitsāmāha- ajetyādi| ajā ajagandhā ‘bobaī’ iti loke| saralā trivṛt| kālā kāsamardaḥ ⁶| ekaiṣikā śatāvarī ⁷, anye trivṛdbhedamāhuḥ| ajaśṛṅgī chāgalaviṣāṇikā, ‘uttamāraṇī’ iti loke; gayadāsācāryeṇa karkaṭaśṛṅgī vyākhyātā| kālānusāryetyādi- kālānusāryā tagaraṃ, cocaḥ tvak, guñjā cirahiṇṭikā, śītaśivaṃ śatapuṣpābhedaḥ, indraparṇī indravāruṇī, atra gayadāsācāryeṇa indrapuṣpī paṭhitā vyākhyātā ca; indrapuṣpī lāṅgalakī| pālindiḥ kālavallī, muñjāta uttarāpathajaḥ svalpakandaḥ, mahīkadambo'lambuṣā muṇḍitiketi loke, jejjaṭācāryo bhūkadambamāha||14-15||

gaṇastu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu vicakṣaṇena | saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ hi ||16|| sarvāṃśca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇakrameṇopacaredyathoktam |17|

gaṇa ityādi| varuṇapravṛtto gaṇo varuṇādiḥ| kriyāsu sarvāsu pānādikāsu| ārambhe sarveṣāṃ sāmānyacikitsite saṃśamanamabhidhāya samprāptau saṃśodhanamuddiśannāha- saṃśodhanamityādi| raktāvasecanaṃ jalaukābhiḥ, sarveṣāmeva raktapittapradhānatvādalābuśṛṅgayostatra duravacāratvāt||16||-

nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasnaḥ khalu ⁸ yatnasādhyāḥ ||17|| tatrānilotthāmupanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya | tilairapāmārgaphalaiśca piṣṭvā sasaindhavairbandhanamatra kuryāt ||18|| prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyaṃ mahadyat khalu pañcamūlam | hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi sabilvamūlām ||19|| saṃhṛtya tailaṃ vipacedvraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇaṃ ca |20|

nāḍīnāmavasaraḥ- nāḍītyādi| tatretyādi| upanāhya pācanadravyairavabaddhvā; tannecchati gayī, kasmāt? nāḍīvacanāt, nahyapakve vraṇe nāḍīti; tasmādvātaharadravyairevopanāhaḥ| prakṣālana ityādi| saṃhṛtya ekīkṛtya| snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, snehāccaturguṇo dravaḥ, anena nyāyena paktavyam| dravo'tra jalam, “anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ smṛtam” (ci. 31) iti vacanāt||17-19||-

pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ ||20|| nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayettām | prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam ||21||

pittetyādi| utkārikābhiḥ lapsikābhiḥ| nāgadantī dantī| somaḥ somasañjñaḥ ⁹, somalatetyanye; kaṭphala iti jejjaṭācāryaḥ; tannecchati gayī, tasya tīkṣṇoṣṇatvāt||20-21||

śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo rodhrakavṛkṣayośca | ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatā'pi yā syāt ||22||

śyāmetyādi|- śyāmā vṛddhadārukaḥ| tribhaṇḍī trivṛt| vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ||22||

nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya samyak kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ | mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayecchastramaśeṣakārī ||23|| dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn ¹⁰ surāṣṭrajāsaindhavasamprayuktān | prakṣālane cāpi karañjanimba jātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||24|| suvarcikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhatālītalarūpikāsu | phaleṣvapāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam ||25||

nāḍīmityādi| kiṇvaḥ surābījam| aśeṣakārī vaidyaḥ| dadyādityādi| surāṣṭrajā tuvaramṛttikā| prakṣālane ityādi| nikumbho dantī| tālītalaṃ muśalīmūlaṃ ¹¹; nalamityanye paṭhanti, tatra nalaḥ śuṣiraparvā svanāmaprasiddhaḥ| rūpikā śvetārkaḥ| ‘nīlīphalarūpikābhiḥ’ iti kecit paṭhanti; nīlīphalaṃ śāradaṃ phalaṃ, śrīphaliketi loke||23-25||

nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ praviśodhya mārgam | saṃśodhayet kṣaudraghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamāśu kuryāt ||26|| kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca śalāṭuvargaiḥ | kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ ||27|| sugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ rodhraṃ vidadhyādapi dhātakīṃ ca | etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohedvraṇo vā sukhamāśu caiva ||28||

nāḍīmityādi| kumbhīkaḥ sthalakumbhikā, vanaspatayo vaṭādyāḥ, kumbhikādīnāṃ śalāṭūni komalaphalāni grāhyāṇi| saralā trivṛt| sugandhikā utpalasārivā| mocarasaḥ śālmalīcumpaḥ| ahipuṣpaṃ nāgakeśaram||26-28||

kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā | kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyānna tu śastreṇa buddhimān ||29|| eṣaṇyā gatimanviṣya kṣārasūtrānusāriṇīm | sūcīṃ nidadhyādgatyante tathonnamyāśu nirharet ||30|| sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret | tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet ||31|| kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate ¹² gatiḥ | bhagandare'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā ||32|| arbudādiṣu cotkṣipya mūle sūtraṃ nidhāpayet | sūcībhiryavavakrābhirācitān vā samantataḥ | mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copacaredvraṇam ||33||

kṛśetyādi| kṣārasūtreṇa kṣārāktasūtreṇa| tatra kṣārasūtrāvacāraṇāprakāraṃ nirdiśannāha- eṣaṇyetyādi| arbudādiṣviti ādiśabdādgranthyādīnāṃ grahaṇam| tanumūleṣu arbudādiṣu, utkṣipya mūle kṣārasūtraṃ nidhāpayet; viśālamūlāṃścārbudādīn kṣārasūtrapratiṣṭhāpanārthe sarvataḥ sūcībhirāvidhya ¹³, mūle kṣārasūtreṇa badhnīyāt||29-33||

yā dvivraṇīye'bhihitāstu vartyastāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt | ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram ||34|| snuhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīḥ | bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ ||35|| vārāhikandaśca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena ca miśrayitvā ||36|| dhattūrajaṃ madanakodravajaṃ ca bījaṃ kośātakī śukanasā mṛgabhojinī ca | aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya ¹⁴ cūrṇam ||37|| tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritasyādarato diśanti | vartīkṛtaṃ mākṣikasamprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā ||38|| duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt | cūrṇīkṛtairatha vimiśritamebhireva tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihanti ||39|| eṣveva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat sādhitaṃ gatimapohati saptarātrāt | piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu ||40|| tailaṃ kṛtaṃ gatimapohati śīghrametat kandeṣu cāmaravarāyudhasāhvayeṣu | bhallātakārkamaricairlavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiśca ||41|| syānmārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīṃ vraṇāṃśca |42|

tataḥ paraṃ sarvanāḍīnāṃ sāmānyavidhimāha- yā ityādi| miśrakoktātītāvekṣaṇena dvivraṇīye'bhihitā ‘antaḥśalyānaṇumukhān’ (ci. 1) ityādivākye vartyaḥ śodhanāḥ prayojyāḥ| ihāpi vartiṃ nirdiśannāha- ghoṇṭetyādi| ghoṇṭāphalaṃ badarīphalaṃ, tasya tvak valkalam| lavaṇāni saindhavādīni| alavaṇā kākamardanikā ¹⁵, tasyā idaṃ patramālavaṇam| bibhītaketyādi śaṅkhinī yavatiktā| bibhītakāmrāsthyādīnāṃ dāhena masyaḥ kṣārā ityarthaḥ| vārāhikando gṛṣṭikākandaḥ| tathetyādi tenaiva prakāreṇa gomāṃsasyāpi masīṃ ¹⁶ koṣṭhāśritāsu nāḍīṣu hitāya ādareṇa pratipādayanti| vartīkṛtamityādi pakvamadhusaindhavavartirapi nāḍīharā| duṣṭetyādi|- duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailamiti sarvavraṇe “dravantī cirabilvaṃ” ityādinā vargeṇa “yathopapatti kartavyaṃ tailameteṣu śodhanam” (ci. 2) ityabhihitam| dhattūrajamityādi dhattūrajaṃ bījam| madotpādakāḥ kodravā madanakodravāḥ; anye tu vyākhyānayanti- madanaṃ kodravajaṃ bījaṃ ceti| kośātakī devadālī| śukanasā carmakāravaṭaḥ| mṛgabhojinī indravāruṇī| aṅkoṭabījapuṣpayuktaiḥ kṛtaṃ cūrṇaṃ gatiṣu deyam| lākṣodakāhṛtamalāsu lākṣādigaṇakvāthaprakṣālanena āsamantāt hṛtamalāsu, doṣāpanayanācchuddhāsvityarthaḥ; anye tu lākṣodakaprakṣālanena bhedanapīḍanābhyāṃ ca hṛtamalāsu gatiṣu, dhattūramadanakodravādicūrṇaṃ vikṛtyāloḍya lākṣodakenaiva prayojyamiti sambandhaṃ kathayanti| cūrṇīkṛtairityādi| ebhireva dhattūrakādibhiścūrṇīkṛtairmiśrīkṛtya tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihantīti jejjaṭaḥ; gayī tu, ‘tailaṃ kṛtaṃ gatimapohati śīghrameva’ iti paṭhitvā kṛtagrahaṇāttailaṃ sāmānyapākaparibhāṣayā kṛtaṃ sādhitaṃ gatimapohatīti vyākhyāti| eṣvityādi|- eṣveva dhattūrakādibījādiṣvityarthaḥ| piṇḍītakasyetyādi| varāhapiṇḍītakamūlasuvahakādiśakaleṣu vajrakandeṣu ca snehapākasāmānyaparibhāṣayā siddhaṃ tailaṃ nāḍīharam| vistaramāha- piṇḍītakastrividhaḥ kṛṣṇapuṣpaḥ, śvetapuṣpaḥ, pītapuṣpaśca; teṣvatra varāhavarṇapuṣpairvibhāvyata iti varāhavibhāvitaḥ kṛṣṇapuṣpo grāhyaḥ; suvahā gandhanākulī nāpiṇīti loke, godhāpadītyapare, kandālītyanye, tasyāḥ kandaśakaleṣu kandakhaṇḍeṣu; kṛtaṃ saṃskṛtam| ‘kandeṣu cāmaravarāyudhasāhvayeṣu’ ityatra amaravara indrastasyāyudhaṃ vajraṃ tena samāna āhvayaḥ sañjñā yeṣāṃ te amaravarāyudhasāhvayā vajrakandāsteṣu| cakārāt ‘tailaṃ kṛtam’ ityanuvartate| bhallātaketyādi mārkavarasena bhṛṅgarājarasena||34-41||-

stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate'hani vāmayettu ||42|| nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate'hani ca mudgarasāśanā syāt | evaṃ tryahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamedvā sarpiḥ pibettriphalayā saha saṃyutaṃ vā ||43|| bhārgīṃ vacāmativiṣāṃ suradāru pāṭhāṃ mustādikaṃ madhurasāṃ kaṭurohiṇīṃ ca | dhātrī pibettu payasaḥ pariśodhanārtha māragvadhādiṣu varaṃ madhunā kaṣāyam ||44|| sāmānyametadupadiṣṭamato viśeṣāddoṣān payonipatitān śamayedyathāsvam |45|

stanya ityādi| stanye doṣaurvikṛtiṃ gate parigate| pariṇate'hani sāyaṅkāla ¹⁷, pītāṃ ghṛtaṃ saṃśamanameva ghṛtaṃ pītavatīṃ, etacca prataptakanakanikarapītalohite savitari snehapānakalpasyāpavādaḥ| sāmānyoktamapi kaphaghnadravyasaṃskṛtaṃ ghṛtam| jejjaṭādayastu pariṇate niṣpanne snehaphale sati snigdhāmityarthaḥ, ahani tasminneva divase| tannecchati gayī, sāmānyavākyenaiva snigdhāya vamanasya vihitatvāt| svedasya pūrvakarmatvāt svinnāṃ, nimbodakena nimbakvāthena vāmayet| vāntāgate'hani ca mudgarasāśanā syāt natu vamanadivase bhojayedityarthaḥ| tatra prathamavamanena kaphasya niḥśeṣamanapahṛtatvādaśuddhadehāṃ snehasvedāvantarā'ntarā sevayitvā ṣaḍahaṃ vā caturahaṃ tryahaṃ vā yāvadviśuddhiriti, śuddhadehāyāstu punarvamanaṃ tyājyam, anyathā glāniḥ stanyakṣayaśca| tasmācchuddhadehā vātapittānubandhe snehapākaparibhāṣayā triphalāsiddhaṃ sarpiḥ pibedeveti vāśabdādvyavasthitārthāllabhyate| saṃśodhanamabhidhāya saṃśamanamāha- bhārgīmityādi| mustādikaṃ dravyasaṅgrahaṇīyoktam| madhurasā mūrvā ‘corasnāyuḥ’ iti loke| bhārgyādibhiḥ saha mustādergaṇasya kaṣāyapānaṃ varaṃ śreṣṭham| payonipatitān stanyanipatitān| śamayedyathāsvamiti yasya yadātmakaṃ pratyanīkaṃ tena śamayediti||42-44||-

rogaṃ stanotthitamavekṣya bhiṣagvidadhyā dyadvidradhāvabhihitaṃ bahuśo vidhānam ||45|| sampacyamānamapi taṃ tu vinopanāhaiḥ sambhojanena khalu pācayituṃ yateta | śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakothamupayātyavadīryate ca ||46|| pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ ca cūcukayugaṃ vidadhīta śastram | āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātryāḥ stanau satatameva ca nirduhīta ||47||

sambhojaneneti yatheṣṭabhojanenetyarthaḥ| upanāho hyatyarthaṃ pākakāri, tasmādupanāhaniṣedhamāha- śīghramityādi| hi sphuṭaṃ, prakothaṃ pūtimāṃsatām| āmetyādi āme vidagdhatāparihārāya, vidāhini vipākaparihārāya, pakve nāḍīvraṇaparihārāya, stanau nirduhīta||45-47||

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||17||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne saptadaśo'dhyāyaḥ||17||

pāṭhāntarāḥ

1 ‘ghṛteṣu’ iti pā. ↩
2 ‘uśīrabhedaḥ’ iti pā. ↩
3 ‘ślakṣṇapiṣṭo ghano’ iti pā. ↩
4 ‘kṣīra kākolī’ iti pā. ↩
5 ‘kākolimedāmadhukotpaleṣu’ iti pā. ↩
6 ‘kaṭuhiṃsrā’ iti pā. ↩
7 ‘ambuṣakī ‘sākuraṇḍa’ iti loke’ iti pā. ↩
8 ‘pratiyatnasādhyāḥ’ iti pā. ↩
9 ‘trisañjñakā’ iti pā. ↩
10 ‘supiṣṭān’ iti pā. ↩
11 ‘bhūmyāmalakamūlaṃ’ iti pā. ↩
12 ‘klidyate’ iti pā. ↩
13 ‘sūcībhirācitān’ iti pā. ↩
14 ‘cūrṇamiti kriyāviśeṣaṇāt cūrṇaṃ vikṛtya cūrṇīkṛtvetyarthaḥ’ iti hārāṇacandraḥ ↩
15 ‘kaṅkumardanikā’ iti pā. ↩
16 ‘kṣāraṃ’ iti pā. ↩
17 ‘niśāyāṃ’ iti pā. ↩