athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| granthiṣvathāmeṣu bhiṣagvidadhyācchophakriyāṃ vistaraśo 1 vidhijñaḥ | rakṣedbalaṃ cāpi narasya nityaṃ tadrakṣitaṃ vyādhibalaṃ nihanti ||3||
granthiṣvityādi| śophakriyāmapatarpaṇādikāṃ virecanāntām| vistaraśo bhūyiṣṭham||1-3||
tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ vā trivṛtaṃ vidadhyāt | apehivātādaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ vā ||4||
idānīmāme granthau visrāvaṇaśodhanayoḥ snehanāṅgasnehaṃ nirdiśannāha- tailamityādi| tailaṃ pibet, sarpirvā pibet, athavā dvayaṃ tailasarpiṣī pibet| vasātailasarpiṣā ca sādhyatvāt trivṛtaṃ vidadhyāt; tribhistailasarpirvasābhirvṛto vyāptaḥ snehasaṃyogastrivṛtasañjñaḥ syāt, taṃ vidadhyāt kuryāt; ‘vaidyo granthirogiṇaḥ pānāya’ iti śeṣaḥ; athavā catuḥsnehaṃ ghṛtatailavasāmajjāsaṃyogajaṃ; dvayaṃ vā pibet, dvayamiti tailasarpiṣī, tailavase, tailamajjānau, ghṛtavase, ghṛtamajjānau, vasāmajjānau ceti evamprakāraṃ dvayaṃ, catuḥsnehaṃ vā ekībhūtaṃ pibet| kimbhūtaṃ pibet? apehivātādaśamūlasiddhamiti apehivātā prasāriṇī| tatrādyaṃ tailaṃ sarpirdvayaṃ vā yat proktaṃ tadasaṃskṛtameva, uttarārdhoktaṃ ca catuḥsnehaṃ dvayaṃ vā prasāriṇīdaśamūlakalkakvāthasaṃskṛtam, anyathā vāśabdena 2 punaruktidoṣaḥ syāt| yadyapi pṛthaṅnirdiṣṭarasavīryavipākaprabhāvāṇāṃ tailasarpirvasāmajjānāṃ saṃskṛtānāṃ granthirogiṇaḥ sāmānyenātra prayogo'bhihitaḥ, tathā'pi vātapittaśleṣmasaṃsṛṣṭasannipātārabdhagranthiṣu hetuprakṛtideśakālasātmyānubandhānavekṣya yathāvacca pānārthamupayojyā iti jñeyam| gayī tu ‘apehivātā- ’ tyatra ‘āme vidadhyāddaśamūlasiddhaṃ’ iti paṭhati vyākhyānayati ca- tailaṃ pibedityādi; tatra granthau vātabhave āme tailaṃ vātaharakvāthakalkasiddhaṃ, pittabhave ghṛtaṃ pittaharakvāthakalkasiddhaṃ, tailameva kaphaharakvāthasiddhaṃ kaphaje, saṃsargasannipāte ca dvitricatuḥsnehādisiddhaṃ vikalpyaṃ; tadeva vātaharaṃ nirdiśannāha- āme vidadhyāddaśamūlasiddhamityādi||4||
hiṃsrā'tha rohiṇyamṛtā'tha bhārgī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ | gojī ca piṣṭā saha tālapatryā granthau vidheyo'nilaje pralepaḥ ||5|| svedopanāhān vividhāṃśca kuryāttathā prasiddhānaparāṃśca lepān | vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ ||6|| tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet saindhavasamprayuktaiḥ | śuddhaṃ vraṇaṃ vā'pyuparopayettu tailena rāsnāsaralānvitena ||7|| viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasamanvitena |8|
idānīṃ vātādijanitagranthiviśeṣeṇa pralepādīnāha- hiṃsretyādi| rohiṇī kaṭukā| amṛtā guḍūcī| kṛṣṇagandhā śobhāñjanakaḥ, śamītyapare| gojī gojihvikā, śākhoṭaka ityanye| tālapatrī musalī| svedetyādi| prasiddhā lepā miśrakoktā mātuluṅgyādayaḥ| vidāryetyādi| narendraḥ kiramālakaḥ| toyaśabdo'tra kvāthe vartate| pañcāṅgula eraṇḍaḥ| anye ‘bilvārkagaṇāditoyaiḥ’ iti paṭhanti; tatra bilvādigaṇaḥ, arkādigaṇaśca, tayoḥ kvāthairityarthaḥ| śuddhamityādi| saralā trivṛt, kecit saralaṃ śālatarumāhuḥ, tayoścūrṇānvitena tailena ropayet, tathā caturguṇagokṣīrasamanvitena tailena viḍaṅgādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ siddhena vā ropayet||5-7||-
jalaukasaḥ pittakṛte hitāstu kṣīrodakābhyāṃ pariṣecanaṃ ca ||8|| kākolivargasya ca śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkarāṇi | drākṣārasenekṣurasena vā'pi cūrṇaṃ pibeccāpi harītakīnām ||9|| madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehānavacārayeta | saśarkarairvā tṛṇaśūnyakandairdihyādabhīkṣṇaṃ muculundajairvā ||10|| vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnām | tilaiḥ sayaṣṭīmadhukairviśodhya sarpiḥ prayojyaṃ madhurairvipakvam ||11||
jalaukasa ityādi| tṛṇaśūnyakandaiḥ ketakīmūlaiḥ| dihyāt limpet| abhīkṣṇaṃ satatam| muculundaḥ kaṇṭakīmadanaḥ, anye mucukundamāhuḥ| vidāryetyādi| vanaspatīnāṃ vaṭaplakṣapippalodumbarāṇām| tilairityādi| madhuraiḥ kākolyādibhirdravyaiḥ||8-11||
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak śleṣmasamutthite tu | svinnasya vimlāpanameva kuryādaṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ ||12|| vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ | ālepayet piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiśca vidvān ||13||
hṛteṣvityādi| yathānupūrvyā snehasvedādikrameṇa| vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaśoṇitasrāvaṇairdoṣeṣu kaphapittavāteṣu hṛteṣu tathā śoṇite ca hṛte svinnasya vimlāpanaṃ kāryamityāha- aṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ; vimlāpanamaṅguṣṭhādibhirmardanena śvayathuvimlāpanaṃ kuryāt| vikaṅkatetyādi| vikaṅkatavṛkṣaḥ kaṭāyikā| āragvadhaḥ kiramālakaḥ| kākaṇantī guñjā| kākādanī vāyasatindukā, ahiṃsretyanye| tāpasavṛkṣa iṅgudaḥ| piṇḍaphalā tiktālābuḥ| kālā kaṭuhiṃsrā||12-13||
amarmajātaṃ śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya | dahet sthite cāsṛji siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt ||14||
amarmetyādi| śleṣmasamutthameva granthimarmaṇyutpannaṃ śamamaprayāntaṃ pūrvoktakramaiḥ śāntimagacchantamapakvameva vidārya apaharet| sadyaḥkṣatoktavidhirmadhughṛtādiprayogaḥ| kecit ‘amarmajaṃ caivamapacyamānaṃ’ iti paṭhanti||14||
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaśca vidhirvidhijñaiḥ | śastreṇa vā''pāṭya supakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ ||15|| saṃśodhanaistaṃ ca viśodhayettu kṣārottaraiḥ kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ | śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam ||16||
yā ityādi| yāśca mahatyo māṃsakandyo māṃsaprarohāḥ, tāsviyameva kriyā| śastreṇetyādi śastreṇa pāṭanaṃ amarmaje, marmaje tu bheṣajaiḥ| pathyatamairiti kaphotthavraṇaharaiḥ| saṃśodhanairityādi| kṣārottarairyavakṣārapradhānaiḥ| ‘kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ’ iti pāṭhāntaram||15-16||
medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ dattvopariṣṭāddviguṇaṃ paṭāntam | hutāśataptena muhuḥ pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya ||17|| pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanamasya kāryam | nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ tvathavā vidārya ||18|| prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarcikādyairharitālamiśraiḥ | sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarairenamabhipraśodhya ||19|| tailaṃ vidadyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham |20|
ato medogranthicikitsitamāha- meda ityādi| dārvī dāruhastakaḥ| apakvamedoje śastraṃ nipātya medo'pakṛṣya dahet, pakvaṃ vā medogranthiṃ vidārya gavādimūtraiḥ prakṣālya tilaiḥ suvarcikāyavakṣārasaindhavaharitālakṣaudraghṛtapradhānairabhipraśodhya vakṣyamāṇatailāvacāraṇam| tailamityādi dvikarañjādikalkasiddhena caturguṇagomūtradraveṇa tailena ropayet| vaṃśāvalekho vaṃśatvak||17-19||-
jīmūtakaiḥ kośavatīphalaiśca dantīdravantītrivṛtāsu caiva ||20|| sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttaṃ tadudāravīryam | nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ mākṣikasaindhavāḍhyam ||21|| abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti | kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ mūrdhavirecanaṃ ca ||22|| śākhoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ nasyavirecaneṣu | madhūkasāraśca hito'vapīḍe phalāni śigroḥ kharamañjarervā ||23||
idānīmapacīcikitsāmāha- jīmūtakairityādi| jīmūtako devadālī| kośavatī kaṭukośātakī| dvidhāpravṛttam ubhayatobhāgadoṣaharam| udāravīryam utkaṭavīryam| jīmūtakakośavatyoḥ phalakalkaṃ dantyādīnāṃ tisṝṇāṃ mūlasya ca snehacaturthāṃśena kṛtvā, jalaṃ caturguṇaṃ dattvā, vipacet; kalkakvāthābhyāmityapare| nirguṇḍītyādi| barihiṣṭhaṃ vālakam| jīmūtako devadālī| nirguṇḍījātībarihiṣṭhānāmañjaliṃ salilāḍhakena niḥkvāthya pādaśeṣaṃ vidhāya tataḥ puruṣāpekṣayā jalamuṣṇamādāya, tacca jīmūtakaphalakalpena pratyekaṃ mākṣikasaindhavāḍhyaṃ kṛtvā, yuktaṃ vamanavidhinā, duṣṭāsvapacīṣūttamamādiśanti vamanadravyamuttamamādiśanti| kaiḍaryetyādi kaiḍaryaḥ parvatanimbaḥ| kaiḍaryādikalkacaturthāṃśaṃ jalacaturguṇaṃ tailaṃ sādhyam| anye tu kaiḍaryetyatra nirguṇḍīti paṭhanti| nirguṇḍīsvarase caturguṇe bimbīkaravīrakalkaṃ tailaṃ sādhyam| śākhoṭakasyetyādi| śākhoṭakavalkalānāṃ caturguṇe svarase tailaṃ siddhaṃ; nasye tu akalkamityeke, tatkalkakaṣāyamevetyanye| madhūketyādi| avapīḍya dīyate ityavapīḍaḥ, nasyabheda ityarthaḥ| kharamañjariḥ apāmārgaḥ| madhūkasāraśigruphalāpāmārgataṇḍulā uṣṇodakena piṣṭvā avapīḍo'rūkṣalakṣaṇa 3 eva||20-23||
granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta paścāt | kṣāreṇa vā'pi pratisārayettu saṃlikhya śastreṇa yathopadeśam ||24||
granthīnityādi| uddhṛtya ca śastreṇa paraṃ yadā auṣadhenāsādhyatvam||24||
pārṣṇiṃ prati dve daśa cāṅgulāni mitvendrabastiṃ parivarjya dhīmān | vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo niṣkṛṣya jālānyanalaṃ vidadhyāt ||25|| ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya | ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvā'kṣimātraṃ tvapare vadanti ||26||
sthānakarmābhidhāya sthānāntarakarmāṇi nirdiśannāha- pārṣṇimityādi| pārṣṇiḥ gulphasya paścādbhāgaḥ| dvādaśāṅgulāni mitvordhvamindrabastiṃ parityajya, chittvā, medojālāni matsyāṇḍena nibhāni ākṛṣya agnimavacārayet| jaṅghāmadhye dvyaṅgulamindrabastiḥ, jejjaṭācāryastu ardhāṅgulamāha| anye tu pārṣṇiṃ pratītyatra pratiśabdaṃ viparītārthakamāhuḥ, tena viparītāyāṃ pārṣṇyāmityarthaḥ; tena dakṣiṇabhāgagatāyāmapacyāṃ vāmajaṅghāyāṃ, vāmabhāgagatāyāmapacyāṃ dakṣiṇajaṅghāyām, abhayatobhāgagatāyāmubhayataḥ karma kartavyamiti jñeyam| ‘bhāge ca paripratī’ ityuktatvādbhāgārtho'pi pratiśabdo vyākhyātavyaḥ; tena pārṣṇibhāge jaṅghāyāḥ pāścātyabhāge vyadhaḥ kāryaḥ| dve daśa cāṅgulānīti mitvetyatra pṛthagvibhaktinirdeśāt pārṣṇito daśāṅgulāni vihāyāṅguladvayamātro vyadhaḥ kārya iti jñeyam| indrabastiṃ trayodaśe'ṅgule sthitamardhāṅgulapramāṇaṃ parityajya hitvā, dhīmān buddhimān ūhāpohayogyo dṛṣṭakarmetyarthaḥ, vaidyaḥ yaḥ samyagāyurvedavidyāṃ vetti, jālāni medojālāni, analaṃ vidadhyāt apunarbhavāyāgnitaptayā śalākayā dahedityarthaḥ; evaṃ hi mūlocchedādapacyupaśama iti vadanti| amumevārthaṃ kecidanyena pāṭhena paṭhanti- ā gulphetyādi| ā khula(ḍa)kāt 4 gulphakarṇāt gulphau karṇāviva yasya sa tathā; khulako 5 jaṅghāpādayoḥ sandhiḥ| surarājabasterindrabasteraṣṭabhāgaṃ jaṅghāyāścaraṇahīnāyā viṃśatyaṅgulāyā aṣṭamo bhāgaḥ sārdhamaṅguladvayaṃ hitvā, yadyapi dvyaṅgula indrabastistathā'pi tadupaghātaparihārārthaṃ sārdhamevāṅguladvayaṃ jñe(he)yam| anye tu akṣimātrameva dvyaṅgulaṃ netrapramāṇaṃ hitveti vadanti| ghoṇarjuvedha iti gulphakarṇasya, khulakasya 6, ghoṇā nāsā iva ghoṇā, yathottarīyakaṇḍarā tasyāḥ ṛjuravakro vedho vyadhaḥ, ‘kuryāt’ ityatrāpi pāṭhe sa evārthaḥ| apacyāstu jaṅghākaṇḍarāgatamedomūlatāyāṃ bhojavacanaṃ- “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāṃ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn”- ityādīti gayī; jejjaṭasyāpyayamabhiprāyaḥ| gūḍhapadabhaṅgaṭippane'nyathā vyākhyātam- ā gulphakarṇāditi gulphakarṇāvabhivyāpya, āṅatrābhividhau na maryādāyāṃ, sumitasya suniścitaṃ mitasya tasya pramāṇasya ṣaṭsaptatyaṅgulamitasyāṣṭamabhāgaḥ sārdhanavāṅgulamātraṃ, khulakāt pārṣṇibhāgād dvyaṅgulapramāṇāt 7, vibhajya pṛthakkṛtya, ghoṇā nāsā tasyā ṛju yathā bhavati tathā'vakro vedhaḥ kartavyaḥ| tacca vidha vidhāne iti dhāto rūpam, tathā'pi vedhaśabdo'tra vyadhane vartate, dhātūnāmanekārthatvāt| sa ca khulakasyāṅgulatritayamaṣṭamabhāgasya ca sārdhanavāṅgulakamevaṃ sārdhadvādaśāṅgulaparimāṇenendrabastirmarmāpi parihṛtaṃ bhavatyevamuktamindrabastiṃ hitveti| tathā coktaṃ- “trayodaśāṅgule pārṣṇiṃ prati kālāntarāsuhṛt| indrabastirasṛksrāvī māṃsago'rdhāṅgulo bhavet”- iti| akṣimātramaṅguladvayapramāṇamapare bhiṣaja iti vadanti| evaṃ prathamaślokenādhastāddvitīyaślokenendrabasterupariṣṭājjaṅghāyāḥ pāścātyabhāgagatakaṇḍarāyā dvyaṅgulamātro vyadhaḥ kārya iti sthitam; evamanupaśame vāmapārśvajāyāṃ dakṣiṇajaṅghāpṛṣṭhamadhyādindrabasteradhastādūrdhvaṃ vā śastreṇākṣimātraṃ vraṇaṃ kṛtvā, matsyāṇḍajālanibhaṃ medo'panīyagninā dahet, anenetarapārśvajā vyākhyātā, evamubhayapārśvajātāyāmubhayata iti| bhojā'trāha- “vātapittakaphā vṛddhā medaścāpi samācitam| jaṅghayoḥ kaṇḍarāṃ prāpya matsyāṇḍasadṛśān bahūn|| kurvanti granthīn yastebhyaḥ punaḥ prakupito'nilaḥ| doṣastairūrdhvago vakṣaḥkakṣāmanyāgalāśritaḥ|| nānāprakārān kurute granthīn sā tvapacī matā| vyāmiśradoṣotpannāṃ tu kṛcchrasādhyāṃ vinirdiśet|| tāsāṃ vātottarā kṛṣṇā vātikīvedanāyutā|| kṣiprapākasamutthānā dāhayuktā ca paittikī|| gūḍhā'vipākā kaṭhinā kaphāt snigdhā rujākarī|| medodhikā ślaiṣmikī ca viśeṣāt sā samārdavā|| tāṃ tu mālākṛtiṃ manyākaṇṭhahṛddhanusandhiṣu|| galamālāṃ vijānīyādapacītulyalakṣaṇām”- iti| “tasmājjaṅghāyāmeva karmaṇā mūlocchedaḥ kāryaḥ” iti gūḍhapadabhaṅgāt| vāgbhaṭena cobhayatrāpi vyadho darśitaḥ| yathā- “ityaśāntau gadasyānyapārśvajaṅghāsamāśritam| basterūrdhvamadhastādvā medo hṛtvā'gninā 8 dahet”- (vā. u. 30) iti||25-26||
maṇibandhopariṣṭādvā kuryādrekhātrayaṃ bhiṣak | aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye ||27||
hanvasthisandhimanyāgalasthitāpacyāṃ jaṅghāgataṃ karmābhidhāya kakṣākūrparasandhigatāsvapacīṣu bāhugatameva karma vinirdiśannāha- maṇibandhetyādi| atrāpi pūrvavat, “etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau” (śā. 8) iti vacanādindrabasteraṣṭabhāgamakṣimātraṃ vā vihāyāgre rekhātrayaṃ kuryāt| tatrāpi viṃśatyaṅgulajaṅghāyā dvādaśāṅgulāni kiñcidadhiko bhāgena, evaṃ ṣoḍaśāṅgulakūrparamaṇibandhamadhye kiñcidadhikāni navāṅgulāni mitvā reṣātrayamaṅgulāntaramiti||27||
cūrṇasya kāle pracalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ tu | dadyācca tailena saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam ||28|| virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavecca nityaṃ yavamudgabhojī |29|
vamanavirecanaśirovirecanaistathā sthānāntaragataśastrakṣārānalairantarbahiḥpramārjanābhyāmantarbahiḥśuddhīrnirdiśya saṃśamanaṃ nirdiśannāha- cūrṇasyetyādi|- cūrṇasya kāle ropaṇakāle, pracalākādīnāṃ masīrdadyāt kṣāramityarthaḥ| pracalāko mayūraḥ, kṛkalāsamanye prāhuḥ| iṅgudīnāṃ tailena kṣārameva 9 dadyāt| yāni ca tailāni ślīpade tāni ca dadyāt||28||-
karkārukairvārukanārikelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ ||29|| vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhairuṣṇaiḥ satailairupanāhayettu | kuryācca mukhyānyupanāhanāni siddhaiśca māṃsairatha vesavāraiḥ ||30|| svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa raktaṃ bahuśo harecca | vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibedvā ||31||
karkārukairityādi| karkārukaṃ kūṣmāṇḍaṃ, ervāruḥ grīṣmakarkaṭī, priyālaścāraḥ, pañcāṅgula eraṇḍaḥ| kṣīraghṛtasiddhai raktapittānubandhe| upanāhayet badhnīyāt| vātaghnetyādi| vātaghnā devadārvādayaḥ| tatkvāthakṣīrasauvīrabhāgaistribhiḥ snehacaturguṇairakalkaistailapākaḥ, evameva śatadhā pakvaṃ śatapākam, evaṃ trivṛtaṃ vā majjavarjaṃ ghṛtatailavasābhirvṛtaṃ pūrvakalkavātaharakvāthapayomlaiḥ siddham; evameva śatadhā'patānakavidhānena vā siddhaṃ trivṛtaṃ, tatrāpyayameva sādhanavidhiḥ||29-31||
svedopanāhā mṛdavastu kāryāḥ 10 pittārbude kāyavirecanaṃ ca | vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrairbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet ||32|| ślakṣṇīkṛtaiḥ sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ | visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe ||33|| śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca | ghṛtaṃ pibet klītakasamprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ ||34||
svedopanāhā ityādi| mṛduḥ svedo dravasvedaḥ, upanāho bandhaḥ kākolyādimṛdudravyakṛtaḥ kṣīrāmlapiṣṭaśca nātyuṣṇaḥ| mṛdukāyavirecanaṃ na śirovirecanamiti vyavacchedaviṣayaḥ| bhṛśaṃ vighṛṣya udumbarādipatraiḥ| tatra śākaḥ kharamasṛṇapatro mahātaruḥ; gojī dārvīpatrikā, śākhoṭaka ityanye| visrāvyetyādi| somaḥ somalatā, kaṭphalamityapare| śyāmetyādi| śyāmā trivṛt, girihvā śvetasyandaḥ, añjanakī nīlāñjanikā śāradaṃ phalaṃ, śrīphaliketi loke| saptalikā yavatiktā| klītaketyādi| yaṣṭīmadhukalkena sāmānyasnehaparibhāṣayā siddhaṃ ghṛtaṃ śodhanaṃ pittārbudī pittodarī ca pibet||32-34||
śuddhasya jantoḥ kaphaje'rbude tu rakte'vasikte tu tato'rbudaṃ tat | dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ pradihyāt ||35|| kapotapārāvataviḍvimiśraiḥ sakāṃsyanīlaiḥ śukalāṅgalākhyaiḥ | mūtraistu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhairathavā pradihyāt ||36||
śuddhasyeti vamanena| alābvā rakte'vasikte'pacyā doṣānūrdhvamadhaśca yāni dravyāṇi jīmūtakīghoṣavatīphaladantīdravantītrivṛdādīni haranti teṣāṃ kalkairlimpet| kāṃsyanīlaḥ kāṃsyamasī| śukaḥ granthiparṇaḥ 11, lāṅgalākhyā kalikārikā| kākādanī vāyasatindukā| kapotādiviḍvimiśraiḥ kāṃsyanīlādisahitairvāyasatindukāyā mūlayuktairmūtrairvilimpet; athavā kṣārapradigdhaiḥ kṣārasaṃyuktairmūtraiḥ pralimpet; ‘kṣārapraghṛṣṭairathavā’ ityanye; tatra kṣārodakena praghṛṣṭairvā kapotaviḍādibhiḥ pradihyādityarthaḥ||35-36||
niṣpāvapiṇyākakulatthakalkairmāṃsapragāḍhairdadhimastuyuktaiḥ | lepaṃ vidadhyāt kṛmayo yathā'tra mūrcchanti muñcantyatha makṣikāśca ||37|| alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite 12 ca likhettato'gniṃ vidadhīta paścāt | yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāveṣṭya tadāyasairvā ||38|| kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt prāṇānahiṃsan bhiṣagapramattaḥ | āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham ||39|| śuddhe ca tailaṃ vidadhīta bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam | yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacaredvidhijñaḥ ||40||
niṣpāvetyādi|- niṣpāvaḥ śimbaḥ| vidadhyāt kuryāt| mūrcchanti patanti| muñcantyatha makṣikāśceti ‘kṛmīn’ iti śeṣaḥ| śikharāṇāṃ ca kṛmibhirbhakṣitatvādalpāvaśiṣṭatvam| asakṛt anekavāram| apramattaḥ sāvadhānaḥ| āsphotā sārivā| śuddha ityādi| śuddhe ca ropaṇārthaṃ bhārgyāditailaṃ tailapākakalpena| yadṛcchayetyādi| yadṛcchayā punarākasmikotpāde abhighātādinimitte'buddhipūrvake vā||37-40||
medorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyedgataraktamāśu | tato haridrāgṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥśilālaiḥ ||41|| vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe | saśeṣadoṣāṇi hi yo'rbūdāni karoti tasyāśu punarbhavanti ||42|| tasmādaśeṣāṇi samuddharettu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā hi vahniḥ |43|
meda ityādi| pataṅgo raktakāṣṭham 13| ālaṃ haritālam| karañjatailaṃ vidradhyuktaṃ, tatphalatailamevetyanye||41-42||-
saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyā'nilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||43|| amlaiḥ samūtrairvividhaiḥ payobhiruṣṇaiḥ satailaiḥ piśitaiśca vidvān | visrāvayet svinnamatandritaśca śuddhaṃ vraṇaṃ cāpyupanāhayettu ||44|| śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutaistilaistu | kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ ||45|| ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiśca surāmlapiṣṭairasakṛt pradihyāt ||46|| tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhīḥ | siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||47||
saṃsvedyetyādi| patrabhaṅgaiḥ pallavaiḥ| anilaghnaṃ vātaharam| eraṇḍādipallavayutaṃ tu śuddhavāte, amlaiḥ kāñjikādibhiḥ pittāvṛte vāyau, kaphāvṛte mūtrakvathitaiḥ; raktāvṛte payobhiḥ kṣīraiḥ, piśitaiśceti piśitarasaiḥ kvathitaiḥ, athavā piśitairmāṃsaiḥ pallavaiḥ saha kvathitairdhātukṣayaje vāyau| visrāvayet jalaukādibhiḥ, ūrumūlasaṃśritasirāvyadhena vā| raktādiharaṇaśuddhaṃ 14 galagaṇḍaṃ nirantaraṃ śaṇādibījairupanāhayet| śuddhamiti vacanāt sauśrute'pi raktāharaṇasya śuddhisañjñā; tena “catuṣprakārā saṃśuddhiḥ” (ca. sū. 22) iti carakavacanaṃ tu prāyikaṃ 15 smṛtam| kiṇvaṃ surābījam| kāletyādi| kālā hiṃsrā, gajādināmā hastipippalī, karahāṭaṃ madanaphalam| ekaiṣikā ambaṣṭhā, trivṛdityeke; vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ| asakṛt anekavāram| pradihyāt limpet| tailamityādi| haṃsāhvayā haṃsapadī| tailaṃ pibet siddhamiti sambandhaḥ||43-47||
svedopanāhaiḥ kaphasambhavaṃ tu saṃsvedya visrāvaṇameva kuryāt | tato'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ ||48|| palāśabhasmodakapeṣitābhirdihyāt suguñjābhiraśītalābhiḥ | daśārdhasaṅkhyairlavaṇaiśca yuktaṃ tailaṃ pibenmāgadhikādisiddham ||49|| pracchardanaṃ mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaśca vairecaniko hitastu | pākakramo vā'pi sadā vidheyo vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit ||50||
pittagalagaṇḍābhāvādanantaraṃ kaphajasya cikitsitaṃ darśayannāha- svedetyādi| svedo'tra rūkṣaḥ, upanāhaśca sakṣāramūtraḥ| ajagandhā bovayikā, viśalyā agniśikhavṛkṣaḥ 16, viṣāṇikā āvartanikā, śukāhvayaḥ carmakāravaṭaḥ| daśetyādi daśārdhasaṅkhyairlavaṇairiti pañcalavaṇaiḥ| māgadhikādisiddhaṃ pippalyādikvāthakalkābhyāṃ siddham| pākaṅgatayoḥ pākaṃ prāptayorvātakaphajayoḥ||48-50||
kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā yavānnāni rasāśca maudgāḥ | saśṛṅgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge ||51||
sarvagalagaṇḍaviṣaye yogaṃ nirdiśannāha- kaṭutriketyādi| bhakṣyā dhānollumbādayaḥ| yavānnāni gṛñjanādīni| samūtrā iti mūtrasvinnaśuṣkāṇāṃ bhakṣyayavāṇāmiti boddhavyam| kaṭutrikamadhubhyāṃ yojanā| rasāśca maudgā mudgayūṣāḥ| saśṛṅgaverāḥ sārdrakā deyāḥ||51||
medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ snigdhatanornarasya | śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiścāpi hitaḥ pradehaḥ ||52|| mūtreṇa vā''loḍya hitāya sāraṃ prātaḥ pibet sālamahīruhāṇām | śastreṇa vā''pāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet ||53|| majjājyamedomadhubhirdahedvā dagdhe ca sarpirmadhu cāvacāryam | kāsīsatutthe ca tato'tra deye cūrṇīkṛte rocanayā samete ||54|| tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ gomayajaṃ ca bhasma | hitaśca nityaṃ triphalākaṣāyo gāḍhaśca bandho yavabhojanaṃ ca ||55||
medaḥsamuttha ityādi| yathopadiṣṭāmiti ūrusandhinirdiṣṭām| śyāmetyādi|- śyāmā trivṛt, sudhā sehuṇḍaḥ, lohapurīṣaṃ lohamalam; anye tu lohamagaruṃ vadanti, tathā purīṣaṃ kapotapārāvataviṭ| mūtreṇetyādi| sālasārāditarūṇāṃ sārakalkaṃ karṣamātraṃ gomūtreṇa pibet| jejjaṭastu sārodbhavaṃ bhasma mūtreṇāloḍya pibediti vadati| śastreṇetyādi| dāhe ca madhughṛtāvacāraṇaṃ paścātkarma| kāsīsetyādi| tato'nantaraṃ kāsīsatutthagorocanācūrṇāvacāraṇaṃ vraṇe| sārodbhavaṃ sālasārādisārodbhavam| prakṣālane triphalākaṣāyaśca||52-55||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ ||18||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutaṭīkāyāṃ cikitsāsthāne'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ|
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘śophakriyāyāṃ vihitaṃ’ iti pā. ↩
- 2 “dvayaśabdena” iti pā. ↩
- 3 ‘rūkṣa eva’ iti pā. ↩
- 4 ‘khulukāt’ iti pā. ↩
- 5 ‘khulukaḥ’ iti pā. ↩
- 6 ‘khulukasya’ iti pā. ↩
- 7 ‘tryaṅgulapramāṇāt’ iti pā. ↩
- 8 ‘hitvā’ iti pā. ↩
- 9 ‘masīmeva’ iti pā. ↩
- 10 ‘pathyāḥ’ iti pā. ↩
- 11 ‘carmakāravaṭaḥ’ iti pā. ↩
- 12 ‘kṛmibhiḥ kṛte ca’ iti pā. ↩
- 13 ‘raktacandanam’ iti pā. ↩
- 14 ‘raktāharaṇaśuddhyā śuddhaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘anulomitam’ iti pā. ↩
- 16 ‘kāṣṭhapāṭalā’ iti pā. ↩