19. vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayastāsu varjayet | aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham ||3|| atyāsanaṃ caṅkramaṇamupavāsaṃ gurūṇi ca |4|
antravṛddhyetyādi| caṅkramaṇaṃ bhramaṇam||1-3||-
tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam ||4|| svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta virecanam | kośāmratilvakairaṇḍaphalatailāni vā naram ||5|| sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ tailameraṇḍasambhavam | tataḥ kāle'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiśca buddhimān ||6|| nirūhayennirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ rasaudanam | yaṣṭīmadhukasiddhena tatastailena yojayet ||7|| snehopanāhau kuryācca pradehāṃścānilāpahān | vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet ||8|| bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ kramamācaret |9|
tatretyādi| traivṛtamapatānakaharaṃ vātavyādhyuktaṃ, naraṃ pāyayeteti sambandhaḥ| kāle āvasthike| nirūḍhaṃ ca yaṣṭīmadhukasiddhatailena yojayedanuvāsanakalpavidhinā| yathoktāmityādi| yathā yena prakāreṇokto dvivraṇīyakramastamācaret||4-8||-
pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ ||9|| pakvāṃ vā bhedayedbhinnāṃ śodhayet kṣaudrasarpiṣā | śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam ||10|| raktajāyāṃ jalaukobhiḥ śoṇitaṃ nirharedbhiṣak 1| pibedvirecanaṃ vā'pi śarkarākṣaudrasaṃyutam ||11|| pittagranthikramaṃ kuryādāme pakve ca sarvadā |12|
pittajāyāmityādi| kalkaṃ ca ropaṇaṃ dvivraṇīyoktakalkaṃ; gayī tu miśrakādhyāyoktamiti kathayati||9-11||-
vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇairmūtrapiṣṭaiḥ pralepayet ||12|| pītadārukaṣāyaṃ ca pibenmūtreṇa saṃyutam | vimlāpanādṛte vā'pi śleṣmagrānthikramo hitaḥ ||13|| pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ śodhanamiṣyate | sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam ||14||
vṛddhimityādi| uṣṇairuṣṇavīryairvacādipippalyādimuṣkakādigaṇaiḥ; anye tu, uṣṇavīryairajagandhādibhirmiśrakoktaiḥ| pītetyādi| gomūtrakvathitasyaiva dāruharidrākaṣāyasya vā pānaṃ, pītadārusthāne keciddevadāruṃ paṭhanti| vimlāpanādityādi| sumanāruṣkarādikalkakaṣāyasiddhaṃ tailam||12-14||
medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayet surasādinā | śirovirekadravyairvā sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ ||15|| svinnāṃ cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam | rakṣan phale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa dārayet ||16|| bhedastataḥ samuddhṛtya dadyāt kāsīsasaindhave | badhnīyācca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet ||17|| manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu ca |18|
meda ityādi| surasādinā mūtrapiṣṭena lepaḥ| śirovirecanadravyāṇi pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigruśirīṣasiddhārthakādīni saṃśodhanasaṃśamanīyoktāni| tairapi gomūtrapiṣṭaiḥ sukhoṣṇairlepaḥ| svinnāmityādi| yathoddiṣṭaṃ ca badhnīyāt gophaṇayā sthagikābandhena vā||15-17||-
mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet ||18|| sevanyāḥ pārśvato'dhastādvidhyed vrīhimukhena tu | athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayedbhiṣak ||19|| mūtraṃ, nāḍīmathoddhṛtya sthagikābandhamācaret | śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyādvarjayedantrahaitukīm ||20|| aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo hitaḥ | tatra yā vaṅkṣaṇasthā tāṃ 2 dahedardhenduvaktrayā ||21|| samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ tu varjayet | tvacaṃ bhittvā'ṅguṣṭhamadhye daheccāṅgaviparyayāt ||22|| anenaiva vidhānena vṛddhī vātakaphātmike | pradahet prayataḥ kintu snāyucchedo'dhikastayoḥ ||23|| śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā yatnena sevanīm | vyatyāsādvā sirāṃ vidhyedantravṛddhinivṛttaye ||24||
mūtrajāmityādi| varjayedantrahaitukīṃ ‘kośaprāptām’ iti vākyaśeṣaḥ| vātavṛddhikramo hita iti snehapānādiranuvāsanāntaḥ| tatretyādi| ardhenduvaktrayā śalākayā| tvaca bhittveti tvaṅmātraṃ chittvā| aṅgaviparyayāditi vāmāntravṛddhau 3 dakṣiṇāṅguṣṭhamadhye, dakṣiṇāntravṛddhau 4 vāmāṅguṣṭhamadhye| śaṅkhabhruvorantopari karṇalalāṭayormadhye antravṛddhernivṛttaye ‘vaṅkṣaṇasthāyā’ iti vākyaśeṣaḥ, sirāṃ vidhyet||18-24||
upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ | sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye pātayedvā jalaukasaḥ ||25|| haredubhayataścāpi doṣānatyarthamucchritān | sadyo'pahṛtadoṣasya rukśophāvupaśāmyataḥ ||26|| yadi vā durbalo janturna vā prāptaṃ virecanam | nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamucchritān ||27||
upadaṃśeṣvityādi| tatra sirāṃ vidhyedbahudoṣe, alpadoṣe tu jalaukāpātaḥ; pittaraktajayormṛdutvājjalaukasetyanye; jejjaṭastu anavagāḍhe jalaukasā, avagāḍhe sirāvyadha iti| haredityādi| balavato virecyasya vamanavirecanābhyāṃ doṣaharaṇam| yadi vetyādi| durbalāvirecyayoḥ punaratyarthocchritadoṣayordoṣaharaṇānukūlyena nirūheṇa haraṇam| na vā prāptaṃ na yuktamityarthaḥ||25-27||
prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ | saralāgururāsnābhirvātajaṃ sampralepayet ||28|| niculairaṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ | etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet ||29|| prapauṇḍarīkapūrvaiśca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |30|
prapauṇḍarīketyādi| saralā trivṛt| niculetyādi| niculo vetasaḥ| prapauṇḍarīkapūrvaiḥ prapauṇḍarīkādibhiḥ, pūrvauktairvātopadaṃśoktaiḥ| sekaḥ pariṣekaḥ||28-29||-
gairikāñjanayaṣṭyāhvasārivośīrapadmakaiḥ ||30|| sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ sampralepayet | padmotpalamṛṇālaiśca sasarjārjunavetasaiḥ ||31|| sarpiḥsnigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet | secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ ||32|| athavā'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā |33|
gairiketyādi| añjanaṃ rasāñjanam| mṛṇālaṃ padmanālam| secayet pariṣecayedityarthaḥ||30-32||-
sālāśvakarṇājakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam ||33|| surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet | rajanyativiṣāmustāsurasāsuradārubhiḥ 5||34|| sapatrapāṭhāpattūrairathavā sampralepayet | surasāragvadhādyośca kvāthābhyāṃ pariṣecayet ||35||
śālaḥ śaṅkuḥ, aśvakarṇaḥ pūrvadeśaprasiddho'śvatthasadṛśaḥ, ajakarṇaḥ ‘piyāsāl’ iti loke| pattūraḥ sirivālikā||33-35||
evaṃ saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ | pratikuryāt kriyāyogaiḥ prāksthānoktairhitairapi ||36|| na yāti ca yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak | vidagdhaistu sirāsnāyutvaṅmāṃsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ ||37|| śastreṇopacareccāpi pākamāgatamāśu vai | tadā'pohya tilaiḥ sarpiḥkṣaudrayuktaiḥ pralepayet ||38|| karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayostathā | prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayorapi ||39||
evaṃ pūrvoktaprakāreṇa pratikuryāt, ‘āmopadaṃśam’ 6 iti śeṣaḥ| prāksthānaṃ sūtrasthānaṃ, tatra miśrakoktaiḥ; apiśabdād dvivraṇīyoktaiḥ| ‘tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ| pratikuryāt kriyāyogaiḥ prāksthānoktairhitairapi’ iti kecit paṭhanti| tadā'pohya pūyamupahṛtya| prakṣālane vraṇasya karavīrapatrāṇi, teṣāṃ kaṣāya ityarthaḥ; tathaivāparayorvaijayantyarkayoḥ patrāṇāṃ kaṣāyaḥ; vaijayantī agnimanthavṛkṣaḥ 7||36-39||
saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam | rodhraṃ rasāñjanaṃ dārvīṃ haritālaṃ manaḥśilām ||40|| hareṇukaile ca tathā sūkṣmacūrṇāni kārayet | taccūrṇaṃ kṣaudrasaṃyuktamupadaṃśeṣu pūjitam ||41||
saurāṣṭrī tuvaramṛttikā| puṣpaṃ puṣpāñjanam||40-41||
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāḥ | śallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ ||42|| kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyāḥ kvāthe triphalayā saha | tena kvāthena niyataṃ vraṇaṃ prakṣālayedbhiṣak ||43|| asminneva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet | gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiśca saṃyutam ||44|| etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate |45|
jambvāmretyādi| śvetaḥ śvetasyandaḥ; kāmbojikā kūvikā, gayī tu māṣaparṇīmāha| tiniśaḥ syandanaḥ| kṣīriṇo vaṭādayaḥ| asminnityādi| gojī gojihvā| sarvagandhairelādiparipaṭhitaiḥ| sāmānyakaṣāyapākakalpitena caturguṇena kaṣāyeṇa siddhaṃ tilatailamakalkameva, kaṣāyopādānāt, kalkamapyanantaroktauṣadhagaṇāt kartavyamityanye, kaṣāyaśabdasya kalke'pi vṛtteḥ||42-44||-
svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca rasāñjanam ||45|| manaḥśilāsamaiścūrṇaṃ vraṇavīsarpanāśanam | gundrāṃ dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā ||46|| upadaṃśabisarpāṇāmetacchāntikaraṃ param | mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayorajaḥ ||47|| upadaṃśaṃ nihantyeṣa vṛkṣamindrāśaniryathā |48|
mārkavo bhṛṅgarājaḥ||45-47||-
upadaṃśadvaye'pyetāṃ pratyākhyāyācaret kriyām ||48|| tayoreva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam |49|
upadaṃśayordvayorapi raktasannipātajayostulyakāraṇatvāttulyaiva cikitsā| sannipātaprabhave tu vātādicikitsitamekīkṛtya dadyāt||48||-
upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyastridoṣaje ||49|| duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ mehanaṃ tyajet | jambvoṣṭhenāgnivarṇena paścāccheṣaṃ dahedbhiṣak ||50|| samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ prayojayet | śuddhe ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat ||51||
upadaṃśe ityādi| kuthitaṃ mehanaṃ tyajediti yāvanmātraṃ mehanaṃ kuthitaṃ bhavettāvanmātraṃ chindyādityarthaḥ| jambvauṣṭhaḥ jambūphalasadṛśamukhāgrā kṛṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ||49-51||
snehasvedopapanne tu ślīpade'nilaje bhiṣak | kṛtvā gulphopari sirāṃ vidhyettu caturaṅgule ||52|| samāpyāyitadehaṃ ca bastibhiḥ samupācaret | māsameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa saṃyutam ||53|| payasaudanamaśnīyānnāgarakvathitena ca | traivṛtaṃ copayuñjīta śasto dāhastathā'gninā ||54||
snehetyādi| sneho'tra śodhanārtha eva, ślīpadānāṃ rūkṣaṇīyatvāt, gayī tu snehasvedopanāhāṃśceti paṭhati| samāpyāyitadehamiti raktāpakarṣeṇa sthāpanāddehasyānukramādāpyāyitasya| bastiratra nirūho'bhipretaḥ| māsamityādi śuṇṭhīkarṣapakvenāṣṭaguṇitena taccaturguṇāvaśiṣṭena payasā bhojanaṃ kuryāt| traivṛtamityādi traivṛtamutpāditaṃ vātavyādhau, taccopayuñjīta snehaprayogakāle||52-54||
gulphasyādhaḥ sirāṃ vidhyecchlīpade pittasambhave | pittaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat ||55||
gulphasyetyādi| pittaje ślīpade sirāṃ vidhyet, gulphasyopari caturaṅgulam; anye tu gulphasyādha iti sirāvyadha eva sambadhnanti||55||
sirāṃ suviditāṃ vidhyedaṅguṣṭhe ślaiṣmike bhiṣak | madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi pibennaraḥ ||56|| pibedvā'pyabhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena ca | kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam ||57|| hitaṃ vā lepane nityaṃ bhadradāru sacitrakam | viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake'thavā ||58|| bhadradārvelukākhye ca sarveṣu lavaṇeṣu ca | tailaṃ pakvaṃ pibedvā'pi yavānnaṃ ca hitaṃ sadā ||59|| pibet sarṣapatailaṃ vā ślīpadānāṃ nivṛttaye | pūtīkarañjapatrāṇāṃ rasaṃ vā'pi yathābalam ||60|| anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ rasam | prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit ||61|| kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha pākimam | rasaṃ dattvā'tha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam ||62||
sirāmityādi| sirāṃ suviditāmiti kṣipramarmaṇa upari caturaṅgule| madhvityādi| abhīkṣṇaṃ punaḥ punarityarthaḥ| pibedityādi| atra mūtreṇānyatamena ceti aṣṭamūtreṣvekenāpi harītakīṃ seveta| kaṭukāmityādi| anyatamena mūtreṇa pibedityatrāpi sambadhyate| hitamityādi| elukākhyam elavālukam| pibedityādi| kaṇṭakikarañjapatrasvarasaṃ yathābalaṃ analapuruṣādibalānatikrameṇa palamardhapalaṃ paladvayaṃ vā kaṭutailākṣaprakṣepaṃ pibet; kaṇṭakikarañjaḥ pūtīkarañjaḥ, cirabilva ityanye| anenaivetyādi| putrañjīvako'nenaiva nāmnā prasiddhaḥ| kevuketyādi| pākimaṃ lavaṇaṃ viḍalavaṇam| bhiṣagjitam auṣadham||56-62||
kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām | kadambapuṣpīṃ mandārīṃ lambāṃ śukanasāṃ tathā ||63|| dagdhvā mūtreṇa tadbhasma srāvayet kṣārakalpavat | tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasam ||64|| madanācca phalāt kvāthaṃ śukākhyasvarasaṃ tathā | eṣa kṣārastu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ ||65|| apacīṃ galagaṇḍaṃ ca grahaṇīdoṣameva ca | bhaktasyānaśanaṃ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca ||66||
kākādanīmityādi| kākādanī kālāhiṃsretyarthaḥ| kākajaṅghā etannāmnā prasiddhaiva| kadambapuṣpī alambuṣā muṇḍatiketi loke prasiddhā| mandārī ālī, lambā kaṭukālābuḥ| śukanasā carmakāravaṭaḥ| dagdhvā kṣāraṃ ṣaṅguṇena mūtreṇaikaviṃśativārān srāvayet, kākodumbarikārasaṃ 8 madanaphalakvāthaṃ śukanasāsvarasaṃ ca pratyekaṃ gomūtreṇa samaṃ, pādikamapareṣāṃ matena prakṣipya, kṣārapākakalpakrameṇa vipakvaḥ siddhaḥ, ślīpadaharadraveṇa śāṇādimātrayā pānārhaḥ||63-66||
eṣveva tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyābhyaṅgeṣu pūjitama etānevāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇām ||67||
kākādanyādīnāṃ kvāthena tathā kākodumbarikārasamadanaphalakvāthaśukanāsāsvaraseṣu pratyekaṃ sameṣu tailaṃ sādhyam||67||
dravantīṃ trivṛtāṃ dantīṃ nīlīṃ śyāmāṃ tathaiva ca | saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet ||68|| dadyācca triphalākvāthameṣa kṣārastu sādhitaḥ | adho gacchati pītastu pūrvaiścāpyāśiṣaḥ samāḥ ||69||
dravantīmityādi| dravantī śambarī| trivṛtā trivṛt| dantī dantinī| nīlī śāradaṃ phalaṃ, śrīphaliketi loke| śyāmā vṛddhadārukaḥ| śaṅkhinī yavatiktābhedaḥ| pūrvaiścāpyāśiṣaḥ samā iti pūrvaiḥ pūrvakṣārayogaiḥ saha samāstulyā bhavanti, āśiṣa āśaṃsanāni arthavādāḥ| idamuktaṃ bhavati- ye kecidguṇāḥ pūrvakṣāreṣvabhihitāste'trāpi tulyā jñeyā ityarthaḥ||68-69||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ ||19||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ekonaviṃśo'dhyāyaḥ||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘abhīkṣṇaṃ nirharedasṛk’ iti pā.
  2. 2 ‘taptayā vaṅkṣaṇasthānaṃ’ iti pā.
  3. 3 ‘vāmāṇḍapravṛddhau’ iti pā.
  4. 4 ‘dakṣiṇāṇḍapravṛddhau’ iti pā.
  5. 5 ‘saralā’ iti pā.
  6. 6 ‘vātopadaṃśaṃ’ iti pā.
  7. 7 ‘araṇikā’ iti pā.
  8. 8 ‘goṣṭhodumbarikārasaṃ’ iti pā.