20. kṣudrarogacikitsitam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ kṣudrarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhirupācaret | śuktiśrughnīyavakṣārakalkaiścālepayedbhiṣak ||3|| śyāmālāṅgalakipāṭhākalkairvā'pi vicakṣaṇaḥ | pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet ||4||
tatretyādi| śuktiḥ jalaśuktiḥ| śrughnī svarjikā| yavaḥ prasiddhaḥ| kṣāraśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| gayī tu ajagallikāmapakvāṃ yavakṣāraśuktisaurāṣṭrīkalkenālepayet, tato jalaukobhiḥ srāvayet 1, ālepaścādya upakramaḥ sarvaśophānāmityukteḥ||1-4||
andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ tathā | pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet ||5|| manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet | paripākagatān bhittvā vraṇavat samupācaret ||6||
andhetyādi||5-6||
vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham | irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā ||7|| pittajasya visarpasya kriyayā sādhayedbhiṣak | ropayet sarpiṣā pakvān siddhena madhurauṣadhaiḥ ||8||
madhurauṣadhāni kākolyādīni||7-8||
cipya(ppa)muṣṇāmbunā siktamutkṛtya srāvayedbhiṣak | cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet ||9|| bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet | madhurauṣadhasiddhena tatastailena ropayet ||10|| kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet | upācaredanuśayīṃ śleṣmavidradhivadbhiṣak ||11||
cippamityādi| utkṛtya duṣṭamāṃsaṃ pakvam| cakratailaṃ cakrapīḍitaṃ, hastādipīḍitavyudāsārthaṃ cakragrahaṇam| “cippaṃ śoṇitasekena śodhanaiścāpyupācaret| gatoṣmāṇaṃ tathā cainamuṣṇāmbupariṣecitam|| śastreṇa tu yathāyogamutkṛtya srāvayedvraṇam| śilā tejovatī caiva rocanā ca rasāñjanam|| kalkairetaiśca 2 sampiṣṭaiḥ śodhayitvā vraṇaṃ tataḥ| haridrāgurukālīyakalkaiśca sarasāñjanaiḥ|| siddhena tilatailena tatra kurvīta ropaṇam”- iti kvacit pāṭhaḥ| eṣa vidhiḥ cippakramaḥ||9-11||
vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya lepayet | nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ ||12|| vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām 3| ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam ||13|| pracchānairvā jalaukobhiḥ srāvyā'pakvā vidārikā | ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet ||14|| pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ | kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet ||15|| baddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca | vraṇaṃ prakṣālayecchuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ ||16||
vidārikāmityādi| vimlāpyeti aṅguṣṭhādibhiḥ| nagavṛttikaḥ jiṅginī guḍamajjaniketi loke, vṛścikālītyanye| vraṇabhāvetyādi| kaṣāyaiḥ nyagrodhādipaṭhitaiḥ, madhuraiḥ kākolyādibhiḥ| ajakarṇaḥ sarjaḥ| pālāśaḥ śaṭī| pakvāmityādi| picumardo nimbaḥ| kṣīravṛkṣā vaṭodumbaraplakṣapippalagardabhāṇḍāḥ||12-16||
medo'rbudavidhānena sādhayeccharkarārbudam | kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavat samupācaret ||17|| lepaśca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ | vacādārvīsarṣapairvā tailaṃ vā naktamālajam ||18|| sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam |19|
medo'rbudetyādi| naktamālajatailenāpakvenaiva, ‘kaṭukauṣadhasiddhena’ ityanye| sāratailena śiṃśapāgurusaraladevadārvāditailena| kaṭukauṣadhāni pippalyādīni| ‘sāratailamathābhyaṅge’ ityatra ‘sāralaṃ tailamabhyaṅge’ iti kecit paṭhanti; tatra saralasārasnehaḥ sāmānyasnehaparibhāṣayā paktavyaḥ||17-18||-
pādadāryāṃ sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet ||19|| madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ | yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate ||20||
pādetyādi| pūrvamādau snehatvedau kṛtvā paścāt sirāṃ vidhyet| yavāhvo yavakṣāraḥ||19-20||
pādau siktvā''ranālena lepanaṃ hyalase hitam | kalkīkṛtairnimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ ||21|| lākṣāraso'bhayā vā'pi kāryaṃ syādraktamokṣaṇam | siddhaṃ rase kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam ||22|| kāsīsarocanaśilācūrṇairvā pratisāraṇam |23|
pādāvityādi| śilā manaḥśilā| pratisāraṇaṃ gharṣaṇam||21-22||-
utkṛtya 4 dagdhvā snehena jayet kadarasañjñakam ||23||
utkṛtyetyādi| kadaraṃ tu śastreṇotkṛtya agnitaptena tailenaiva dahet, sūkṣmamārgānusāritvāttailasya; anye tu vahnisantaptāḥ sarve'pi snehāḥ sūkṣmamārgānusāriṇo bhavanti, ataḥ sarve'pi snehā grāhyāḥ||23||
indralupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet | kalkaiḥ samaricairdihyācchilākāsīsatutthakaiḥ ||24|| kuṭannaṭadārukalkairlepanaṃ vā praśasyate | pracchayitvā'vagāḍhaṃ vā guñjākalkairmuhurmuhuḥ ||25|| lepayedupaśāntyarthaṃ kuryādvā'pi rasāyanam | mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam ||26|| tailamabhyañjane śastamindraluptāpahaṃ param |27|
indralupta ityādi| kuṭannaṭetyādi kuṭannaṭaḥ tagaraḥ| rasāyanavidhānopadeśaṃ kurvannetajjñāpayati- duḥsādhyo'yaṃ vyādhirna śakyate rasāyanamantareṇāpanetuṃ; rasāyanamaṣṭādaśa divyauṣadhayaḥ somaścauṣadharājā| mālatītyādi snehapākakalpaparibhāṣayā jātyādikalkasiddhena kaṭutailena gomūtracaturguṇena śiro'bhyañjyāt||24-26||-
arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayennimbavāriṇā ||27|| dihyāt saindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu | haritālaniśānimbakalkairvā sapaṭolajaiḥ ||28|| yaṣṭīnīlotpalairaṇḍamārkavairvā pralepayet | indraluptāpahaṃ tailamabhyaṅge ca praśasyate |30|
arūṃṣikāmityādi| arūṃṣikāṃ tu punarjalaukobhiḥ raktamavasicya nimbakvāthena paritaḥ siktvā, aśvapurīṣarasena bahusaindhavacūrṇena lepayet| mārkavo bhṛṅgarājaḥ| haritālādibhirvā madhukādibhirvā lepayet| indraluptoktasya jātyāditailasyābhyaṅgakaraṇamarūṃṣikāyāḥ śodhanaropaṇam||27-28||-
sirāṃ dāruṇake viddhvā snigdhasvinnasya mūrdhani ||29|| avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet | kṣālane kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate ||30||
sirāmityādi| avapīḍya nasye dīyata ityavapīḍaḥ||29-30||
upariṣṭāt pravakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam |31|
palitacikitsitamāha- upariṣṭādityādi| upariṣṭānmiśrakokte cikitsite|31|-
masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā ||31|| pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā sampraśasyate |32|
masūrikāyāmityādi| ādiśabdenodvartanaghṛtādi||31||-
jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ tilakālakam ||32|| kṣāreṇa pradahedyuktyā vahninā vā śanaiḥ śanaiḥ 5|33|
jatumaṇimityādi| kṣāreṇa kṣāraviṣayeṣu, āgninā akṣārakṛtyeṣu||32||-
nyacchevyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca śasyate ||33|| yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ lālāṭyādisirāvyadhaḥ | ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām ||34|| balātibalayaṣṭyāhvarajanīrvā pralepanam | payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam ||35|| kṣaudrājyayuktayā limpeddaṃṣṭrayā śūkarasya ca | kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitamucyate ||36||
nyacche ityādi| ghṛṣṭvā samudraphenādinā| kṣīriṇo vaṭādayo vṛkṣāḥ pañca, teṣāṃ tvacaṃ piṣṭvā| payasyā arkapuṣpī| kālīyaṃ kṛṣṇacandanam||33-36||
yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam | lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ ||37|| kustumburuvacālodhrakuṣṭhairvā lepanaṃ hitam |38|
yauvane ityādi| eṣa anantaroktaḥ||37||-
padminīkaṇṭake roge chardayennimbavāriṇā ||38|| tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥpānaṃ pradāpayet | nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane bhavet ||39||
padminītyādi| nimbāragvadhayoḥ kalkaḥ kaṣāya utsādane udvartane hito bhavedityarthaḥ| kalke kaṣāyaśabdo vartate, “pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanam” (ca. sū. 4) iti vacanāt||38-39||
parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnāmupanāhayet | tato'bhyajya śanaiścarma cānayet pīḍayenmaṇim ||40|| praviṣṭe ca maṇau carma svedayedupanāhanaiḥ | trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ ||41|| dadyādvātaharān bastīn snigdhānyannāni bhojayet | vapāṭikāṃ jayedevaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ ||42||
parivṛttimityādi| upanāhayet badhnīyāt| abhyajya sarpiṣā| hīnamadhyamottamadoṣabalāpekṣayā ekarātratripañcarātravikalpaḥ||40-42||
niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīmubhayatomukhīm | dāravīṃ vā jatukṛtāṃ ghṛtābhyaktāṃ praveśayet ||43|| pariṣeke vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ | cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadravyasaṃyutam ||44|| tryahāttryahāt sthūlatarāṃ samyaṅgāḍīṃ praveśayet | sroto vivardhayedevaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet ||45|| bhittvā vā sevanīṃ muktvā sadyaḥkṣatavadācaret | sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ vahnirohiṇīm ||46|| pratyākhyāya yathāyogaṃ cikitsitamathācaret | visarpoktena vidhinā sādhayedagnirohiṇīm ||47|| sanniruddhagude yojyā niruddhaprakaśakriyā |48|
niruddhetyādi| dāravīṃ kāṣṭhamayīm| jatukṛtāṃ lākṣāmayīm| śiśumāraḥ pādī jalacaraḥ svanāmakhyātaḥ| cakratailaṃ yantrapīḍitaṃ tailaṃ; sevanīṃ bhittvā muktvā vā śastreṇa mūtrasrotaḥsaṅkocakāraṇaṃ carmāvadārayet; tasyāpi dvārasyāvipāke maṇidvāramathaivaṃ dārayet||43-47||-
śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet ||48|| vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet | valmīkaṃ tu bhavedyasya nātivṛddhamamarmajam ||49|| tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak | kulatthikāyā mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena ca ||50|| ārevatasya mūlaiśca dantīmūlaistathaiva ca | śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet ||51|| susnigdhaiśca sukhoṣṇaiśca bhiṣak tamupanāhayet | pakvaṃ vā 6 tadvijānīyādgatīḥ sarvā yathākramam ||52|| abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak | saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet ||53|| vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣak | sumanā granthayaścaiva bhallātakamanaḥśile ||54|| kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā | etaiḥ siddhaṃ nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam ||55|| pāṇipādopariṣṭāttu chidrairbahubhirāvṛtam | valmīkaṃ yat saśophaṃ syādvarjyaṃ tattu vijānatā ||56||
asādhyeṣvapi valmīkāgnirohiṇīprabhṛtiṣu cikitsitaṃ kāryaṃ, “yāvaducchvasiti prāṇī tāvat kāryā pratikriyā| kadā'pi daivayogena dṛṣṭāriṣṭo'pi jīvati” ityuktatvāt| valmīkamityādi| tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā ‘auṣadhena’ iti śeṣaḥ| ārevataḥ kiramālakaḥ| śyāmā trivṛdviśeṣaḥ| palalaṃ tilapiṣṭiḥ| upanāhaḥ pācanam| kālānusārī kṛṣṇasārivā||48-56||
dhātryāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle sādhyā'hipūtanā | paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam ||57|| pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām | triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam ||58|| kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ | lepo'mlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā ||59|| kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle prayojayet | cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpyahipūtanapāmavat ||60||
dhātryā ityādi| kāsīsādibhiramlakāñjikādipiṣṭaiḥ pralepanaṃ, badarītvaksaindhavairvā pralepanam| kapālaṃ pakvamṛdbhāṇḍakhaṇḍaḥ| ahipūtanoktaśca dhātrīśodhanavarjaṃ ghṛtapānādiḥ||57-60||
gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ praveśayet | kārayedgophaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā ||61|| vinirgamārthaṃ vāyośca svedayecca muhurmuhuḥ | kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām ||62|| paktvā tasmin pacettailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutam | gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet ||63||
gudetyādi| mūṣikāṃ nirgatāntrāṃ kṛtvā mahatpañcamūlasya prasthaṃ kṣīraprasthe triguṇitajale vipacet, kṣīraprasthe'vaśiṣṭai tailakuḍavaṃ dattvā, bhadradārvādikalkapādaṃ kṛtvā, pacet; tadyathābalaṃ pānābhyaṅgābhyāṃ gudabhraṃśaṃ sādhayet||61-63||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kṣudrarogacikitsitaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ ||20||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne viṃśatitamo'dhyāyaḥ||20||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘apakvāṃ grāhayet’ iti pā.
  2. 2 ‘kalkairetairamlapiṣṭaiḥ’ iti pā.
  3. 3 ‘saṃśodhanīṃ kriyām’ iti pā.
  4. 4 ‘uddhṛtya’ iti pā.
  5. 5 ‘carmakīlaṃ jatumaṇiṃ maśakaṃ tilakālakam| uddhṛtya śastreṇa dahet kṣārāgnibhyāmaśeṣataḥ||’ iti pā.
  6. 6 ‘yadā vijānīyāt’ iti pā.