21. śūkarogacikitsitam

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athātaḥ śūkadoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
śūkādidoṣacikitsitamiti jñeyam, ādiśabdasya luptatvāt; tatrādiśabdena nidānoktā abhighātanimittā durbhaganimittāścātra jñātavyāḥ||1-2||
saṃlikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyairavacūrṇayet | kaṣāyeṣveva tailaṃ ca kurvīta vraṇaropaṇam ||3||
saṃlikhyetyādi| kaṣāyairiti kaṣāyavṛkṣacūrṇairavacūrṇayet, kaṣāyavṛkṣairmiśrakoktaśodhanakaṣāyasādhanadravyaiścūrṇīkṛtairavacūrṇayedityarthaḥ| teṣu ropaṇakaṣāyasādhanadravyeṣu pādikeṣu jalaṃ caturguṇaṃ dattvā ropaṇaṃ tailaṃ kuryāt||3||
aṣṭhīlikāṃ jalaukobhirgrāhayecca 1 punaḥ punaḥ | tathā cānupaśāmyantīṃ kaphagranthivaduddharet ||4||
aṣṭhīlikāmityādi| kaphagrantheriva śastreṇoddharaṇam||4||
svedayedgrathitaṃ śaśvannāḍīsvedena buddhimān | sukhoṣṇairupanāhaiśca susnigdhairupanāhayet ||5|| kumbhīkāṃ pākamāpannāṃ bhindyācchuddhāṃ tu ropayet | tailena triphalālodhratindukāmrātakena tu ||6||
svedayedityādi| śaśvat pratidinam| susnigdhairityupanāhaviśeṣaṇam| tailena triphalādikalkapādena jalacaturguṇasiddhena ropayet||5-6||
grāhayitvā jalaukobhiralajīṃ secayettataḥ | kaṣāyaisteṣu siddhaṃ ca tailaṃ ropaṇamiṣyate ||7||
grāhayitvetyādi| kaṣāyaiḥ kaṣāyavṛkṣakaṣāyaiḥ, kaṣāyavṛkṣāḥ plakṣādayaḥ||7||
balātailena koṣṇena mṛditaṃ pariṣecayet | madhuraiḥ sarpiṣā snigdhaiḥ sukhoṣṇairupanāhayet ||8||
baletyādi| madhurāṇi kākolyādīni||8||
sammūḍhapiḍakāṃ kṣipraṃ jalaukobhirupācaret | bhittvā paryāgatāṃ cāpi lepayet kṣaudrasarpiṣā ||9||
sammūḍhetyādi| paryāgatā pakvā||9||
avamanthe gate pākaṃ bhinne tailaṃ vidhīyate | dhavāśvakarṇapattaṅgasallakītindukīkṛtam ||10|| kriyāṃ puṣkarikāyāṃ tu śītāṃ sarvāṃ prayojayet | jalaukobhirhareccāsṛk sarpiṣā cāvasecayet ||11|| sparśahānyāṃ haredraktaṃ pradihyānmadhurairapi | kṣīrekṣurasasarpirbhiḥ secayecca suśītalaiḥ ||12||
avamanthetyādi| aśvakarṇaḥ pūrvadeśe ‘gandhamuṇḍa’ iti khyāto'śvatthasadṛśaḥ| pattaṅgaṃ raktacandanam||10-12||
piḍakāmuttamākhyāṃ ca baḍiśenoddharedbhiṣak | uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyairavacūrṇayet ||13||
piḍakāmityādi| kaṣāyaiḥ cūrṇairityarthaḥ| śodhanakāle tu śodhanadravyaiścūrṇīkṛtairavacūrṇayet, ropaṇakāle tu ropaṇaireva||13||
rasakriyā vidhātavyā likhite śataponake | pṛthakparṇyādisiddhaṃ ca deyaṃ tailamanantaram ||14|| kriyāṃ kuryādbhiṣak prājñastvakpākasya visarpavat |15|
rasakriyetyādi| rasakriyā phāṇitākṛtiḥ, śodhanakāle śodhanadravyakaṣāyakṛtā, ropaṇakāle ropaṇadravyakaṣāyakṛtā| pṛthakparṇyādisiddhaṃ tailaṃ sāmānyasnehaparibhāṣākalpena; pṛthakparṇyādīni miśrake ropaṇaghṛtapaṭhitāni kākolyādivarjitāni| visarpavat pittavisarpavadityarthaḥ||14||-
raktavidradhivaccāpi kriyā śoṇitaje'rbude ||15|| kaṣāyakalkasarpīṃṣi tailaṃ cūrṇaṃ rasakriyām | śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet ||16|| hitaṃ ca sarpiṣaḥ pānaṃ pathyaṃ cāpi virecanam | hitaḥ śoṇitamokṣaśca yaccāpi laghu bhojanam ||17|| arbudaṃ māṃsapākaṃ ca vidradhiṃ tilakālakam | pratyākhyāya prakurvīta bhiṣak samyak pratikriyām ||18||
raktetyādi| śoṇitaje arbude liṅgaje raktārbude| vīkṣya vīkṣyeti dvivraṇīyoktāmavasthāṃ samyak nirūpyetyarthaḥ| avacārayet kaṣāyādīnītyarthaḥ||15-18||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne śūkarogacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ ||21||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ekaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||21||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘grāhayet kuśalo bhiṣak’ iti pā.