athāto mukharogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| caturvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena ca | vātaje'bhyañjanaṃ kuryānnāḍīsvedaṃ 1 ca buddhimān ||3|| vidadhyādoṣṭhakope tu sālvaṇaṃ copanāhane | mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharaṃ hitam ||4|| śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ suradāru saguggulu | yaṣṭīmadhukacūrṇaṃ tu vidadhyāt pratisāraṇam ||5|| pittaraktābhighātotthaṃ jalaukobhirupācaret | pittavidradhivaccāpi kriyāṃ kuryādaśeṣataḥ ||6|| śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva ca | hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhakope kaphātmake ||7|| tryūṣaṇaṃ svarjikākṣāro yavakṣāro viḍaṃ tathā | kṣaudrayuktaṃ vidhātavyametacca pratisāraṇam ||8|| medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ | priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam ||9|| etadoṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam |10|
caturvidhena catuṣprakāreṇa| snehena doṣādyapekṣayā samastavyastena snehapākaparibhāṣayā vātaharakaṣāyamadhūcchiṣṭakalkaśṛtenābhyaṅgaḥ| tataḥ snigdhaṃ nāḍīsvedena yathoktena svedayet| mastiṣkaḥ śirobastiprakāraḥ; badhyata ūrdhvaṃ śirobastiḥ, anavabaddho mastiṣka iti| anye tu paṭhanti ‘mastiṣkye 2 caiva nasye ca’ ityādi; atra mastiṣkyaṃ 3 mastiṣke 4 hitamabhyaṅgatailapicudhāraṇaśirobastyādi| śrīveṣṭakaḥ saralaniryāsaḥ| pratisāraṇaṃ gharṣaṇam| kriyāṃ kuryādaśeṣata iti saṃśodhanasaṃśamanarūpāṃ bāhyāmābhyantarīṃ ca| medoje punarasnehapūrvaṃ svedite bhittvā medaso'pakarṣaṇaṃ, śodhite cāgneravacāraṇaṃ pathyam||1-9||-
dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ 5 karma vakṣyate ||10|| śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān | niṣkvāthya triphalāṃ mustaṃ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ ||11|| priyaṅgavaśca mustaṃ ca triphalā ca pralepanam | nasyaṃ ca triphalāsiddhaṃ madhukotpalapadmakaiḥ ||12|| dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇam | sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudraḥ pratisāraṇam ||13|| hitaḥ śirovirekaśca nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam |14|
dantetyādi| nasyamityādi| śoṇitāvasekaśodhanagaṇḍūṣakupitavātānubandhe snehanaṃ nasyam| tatra kaphānugate madhukādibhiḥ saha triphalāsiddhaṃ tailaṃ nasye prayojyaṃ, śoṇitānugame ca triphalādisaṃsiddhaṃ ghṛtamiti| taruṇe tatkālotpanne| nasyamiti ‘śītādoktasnehena’ iti śeṣaḥ, doṣadūṣyasthānānāmaikyāt||10-13||-
visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃstu pratisārayet ||14|| rodhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇairmadhūttaraiḥ | gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||15|| kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiśca nasyataḥ | śauṣire hṛtarakte tu rodhramustarasāñjanaiḥ ||16|| sakṣaudraiḥ śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ | sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ 6||17|| kṣīre daśaguṇe siddhaṃ sarpirnasye ca pūjitam | kriyāṃ paridare kuryācchītādoktāṃ vicakṣaṇaḥ ||18||
visrāvite ityādi| pattaṅgaṃ raktacandanaṃ, madhūttaraiḥ madhupradhānaiḥ| kṣīriṇo vaṭādayaḥ| daśakṣīrasiddhaṃ daśaguṇena gavyakṣīreṇa ghṛtaṃ sādhanīyam||14-18||
saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakuśe tathā | kākodumbarikāgojīpatrairvisrāvayedasṛk ||19|| kṣaudrayuktaiśca lavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet | pippalīḥ sarṣapāñ śvetānnāgaraṃ naiculaṃ phalam ||20|| sukhodakena saṃsṛjya kavalaṃ cāpi dhārayet | ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ ||21|| śastreṇa 7 dantavaidarbhe dantamūlāni śodhayet | tataḥ kṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca śītalāḥ ||22|| uddhṛtyādhikadantaṃ tu tato'gnimavacārayet | kṛmidantakavaccāpi vidhiḥ kāryo vijānatā ||23||
saṃśodhyobhayata iti vamanavirecanābhyāmūrdhvamadhaśca kāyaṃ śodhayitvā, śirovirecanena śiraśca saṃśodhayedityarthaḥ| raktapittotthite'pyupakuśe sthāninaḥ kaphasya pratīkārārthaṃ vamanaṃ yuktam| kākodumbarikā kāṣṭhodumbarikā, gojī gojihvā| niculo vetasaḥ| madhurakaiḥ kākolyādibhiḥ||19-23||
chittvā'dhimāṃsaṃ sakṣaudrairebhiścūrṇairupācaret | vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ ||24|| kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavalaścātra kīrtitaḥ | paṭolatriphalānimbakaṣāyaścātra dhāvane | hitaḥ śiroviraikaśca dhūmo vairecanaśca yaḥ ||25||
chittvetyādi| tejovatī kākamardanikā| sakṣaudraśca sapippalīkaḥ sukhodake kavalaḥ||24-25||
sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śṛṇu | nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet ||26|| yaṃ dantamabhijāyeta 8 nāḍī taṃ dantamuddharet | chittvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet ||27|| śodhayitvā daheccāpi kṣāreṇa jvalanena vā | bhinattyupekṣite dante hanukāsthi gatirdhruvam ||28|| samūlaṃ daśanaṃ tasmāduddharedbhagnamasthiram | uddhṛte tūttare dante samūle 9 sthirabandhane ||29|| raktātiyogāt pūrvoktā rogā ghorā bhavanti hi | kāṇaḥ sañjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate ||30|| calamapyuttaraṃ dantamato nāpaharedbhiṣak | dhāvane jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram ||31|| kaṣāyaṃ jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ | yaṣṭyāhvarodhramañjiṣṭhākhadiraiścāpi yat kṛtam ||32|| tailaṃ saṃśodhanaṃ taddhi hanyāddantagatāṃ gatim | kīrtitā dantamūle tu kriyā danteṣu vakṣyate ||33||
sāmānyamityādi| sāmānyaṃ tulyam| yadeva vātādināḍīnāṃ karmoktaṃ tadeva dantanāḍīnāṃ sāmānyamekamityarthaḥ| yaṃ dantamabhijāyetetyādi yaṃ dantamabhi samīpe nāḍī syāttaṃ dantamuddharet| yadi noparijo bhavediti ūrdhvagatadantapaṅktigataścenna bhavati| sthirabandhane dṛḍhataradantaveṣṭane| ‘samūle sthirabandhane’ ityatra ‘śoṇitaṃ samprasicyate’ iti paṭhanti| dhāvane prakṣālane, jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakakhādiraṃ kaṣāyamiti; anye tu kaṣāyamāmapūgaphalamiti manyante| svādukaṇṭako gokṣuraḥ, kaṇṭakārivṛkṣamanye||26-33||
snehānāṃ kavalāḥ koṣṇāḥ sarpiṣastraivṛtasya vā | niryūhāścānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ ||34|| snaihikaśca hito dhūmo nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam | raso rasayavāgvaśca kṣīraṃ santānikā ghṛtam ||35|| śirobastirhitaścāpi kramo yaścānilāpahaḥ | ahiṃsan dantamūlāni śarkarāmuddharedbhiṣak ||36|| lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastāḥ pratisārayet | dantaharṣakriyāṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ ||37|| kapālikā kṛcchratamā tatrāpyeṣā kriyā hitā | jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam ||38|| tathā'vapīḍairvātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ | bhadradārvādivarṣābhūlepaiḥ snigdhaiśca bhojanaiḥ ||39|| calamuddhṛtya 10 ca sthānaṃ vidahet suṣirasya ca | tato vidārīyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ ||40|| tailaṃ daśaguṇe kṣīre siddhaṃ nasye hitaṃ bhavet |41|
sarpiṣastraivṛtasya veti vātavyādhipaṭhitasya 11| niryūhāḥ kvāthāḥ| raso māṃsarasaḥ| rasayavāgvo māṃsarasayavāgvaḥ| kṣīraṃ dugdham| santānikā ‘sara’ iti bhāṣā, kṣīrasānnidhyāt santānikāghṛte kṣīrotthe eva| pratisārayet gharṣayedityarthaḥ| uddhṛtadaśanasya sthānaṃ dahecchuddhyarthaṃ śoṇitasrāvaniṣedhārthaṃ ca; suṣirasya ca pūyakṛtacchidrasya ‘sthānaṃ dahet’ iti śeṣaḥ||34-40||-
hanumokṣe samuddiṣṭāṃ kuryāccārditavat kriyām ||41|| phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ dantadhāvanam | tathā'tikaṭhinān bhakṣyān dantarogī vivarjayet ||42|| sādhyānāṃ dantarogaṇāṃ cikitsitamudīritam |43|
arditavatsamuddiṣṭāmiti ardita iva samuddiṣṭāṃ kriyāṃ kuryāt| samuddiṣṭagrahaṇenaitajjñāpayati- arditoktāmātideśikīṃ “vātavyādhividhinopacaret” (ci.a.5) ityevaṃrūpāṃ vaiśeṣikīṃ vātārditoktāṃ mastiṣkaśirobastinasyadhūmopanāhādikāṃ dvividhāmapi kriyāṃ kuryāditi| sādhyānāṃ dantarogāṇāṃ cikitsitamuktaṃ, śyāvadantadālanabhañjanānāmasādhyatvānnodāhṛtam||41-42||-
jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhaye ||43|| oṣṭhaprakope'nilaje yaduktaṃ prāk cikitsitam | kaṇṭakeṣvanilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet ||44|| pittajeṣu vighṛṣṭeṣu niḥsṛte duṣṭaśoṇite | pratisāraṇagaṇḍūṣaṃ nasyaṃ ca madhuraṃ hitam ||45|| kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣvasṛjaḥ kṣaye | pippalyādirmadhuyutaḥ kāryastu pratisāraṇe ||46|| gṛhṇīyāt kavalāṃścāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ | paṭolanimbavārtākukṣārayūṣaiśca bhojayet ||47|| upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet | śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiścainamupācaret ||48|| jihvāgatānāṃ karmoktaṃ... |49|
jihvetyādi| vighṛṣṭeṣu gojīśephālikādipatraghṛṣṭeṣu, pratisāraṇaṃ madhuraireva kākolyādibhiḥ; gaṇḍūṣo'pi taireva kvathitaiḥ; nasyamapi daśaguṇakṣīraṃ tatkalkasadhitaṃ hitam| likhiteṣu maṇḍalāgrādinā| asṛjaḥ kṣaye asṛjo'vasāne, virāme ityarthaḥ| kṣāro yavakṣāraḥ, tatpradhānaiḥ yuṣaiḥ kṣārayūṣaiḥ| upajihvāmityādi| gaṇḍūṣaḥ kaphavraṇaharadravyeṇa kaphakaṇṭakaharadravyeṇa vā| dhūmaiśca vairecanikadhūmaiḥ| alāsaḥ punaratra kapharaktakṛta āśukāritvāt pratyākhyāyaiva virecanakṣoṇitamokṣaṇakavalaśirovirecanadhūmavamanādibhirupacaryaḥ||43-48||-
... tālavyānāṃ pravakṣyate | aṅguṣṭhāṅgulisandaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām ||49|| chedayenmaṇḍalāgreṇa jihvopari tu saṃsthitām | notkṛṣṭaṃ caiva hīnaṃ ca tribhāgaṃ chedayedbhiṣak ||50|| atyādānāt sravedraktaṃ tannimittaṃ mriyeta ca | hīnacchedādbhavecchopho lālā nidrā bhramastamaḥ ||51|| tasmādvaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ | galaśuṇḍīṃ tu sañchidya kuryāt prāptamimaṃ kramam ||52|| maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ | kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaistatastāṃ pratisārayet ||53|| vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīm | niṣkvāthya picumandaṃ ca kavalaṃ tatra yojayet ||54|| iṅgudīkiṇihīdantīsaralāsuradārubhiḥ | pañcāṅgīṃ kārayet piṣṭairvartiṃ gandhottarāṃ śubhām ||55|| tato dhūmaṃ pibejjanturdvirahnaḥ kaphanāśanam | kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaścāpyaśane hitaḥ ||56|| tuṇḍikeryadhruṣe kūrme saṅghāte tālupuppuṭe | eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi ||57|| tālupāke tu kartavyaṃ vidhānaṃ pittanāśanam | snehasvedau tāluśoṣe vidhiścānilanāśanaḥ ||58|| kīrtitaṃ tālujānāṃ tu... |59|
aṅguṣṭhetyādi| chedayenmaṇḍalāgreṇeti bhāgadvayamardhaṃ 12 vā parityajya bhāgenaikenārdhena vā chedayet| bhramaścakrārūḍhasyeva bhramaṇam| tamaḥ andhakāradarśanam| prāptaṃ yuktam| kuṭannaṭaḥ śyonākaḥ| kiṇihī kaṭabhī, saralā trivṛt| pañcāṅgīmiti pañcabhiraṅgabhūtairdravyaiḥ kṛtā pañcāṅgī, tām| gandhottarāṃ gandhapradhānām| dvirahnaḥ ahni vāradvayamiti| kṣārasiddheṣu mudgeṣviti kṛto yūṣo yavakṣāreṇa lavaṇīkṛto bhojane hitaḥ pathyaḥ| tuṇḍikerītyādi| viśeṣaḥ śastrakarmaṇīti śastrakarmaṇi viśeṣo 13 bhedaḥ| tatra tuṇḍikerī medyā tālupuppuṭako'pi, adhruṣamāṃsasaṅghātau chedyau, māṃsocchrāyatvāllekhyaḥ kurmastato'nurūpāyāmavasthāyāṃ chedyo'pi| tālvityādi| cakāreṇātra tāluśoṣe pittaharo vidhiḥ samuccīyate, pittenāpi tāluśoṣajananāt| kīrtitaṃ tālujānāmiti atra raktārbudasyāsādhyatvāt karma nodāhṛtam||49-58||-
... kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate | sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam ||59|| chardanaṃ dhūmapānaṃ ca gaṇḍūṣo nasyakarma ca | vātikīṃ tu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet ||60|| sukhoṣṇan snehagaṇḍūṣān dhārayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ | pataṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikīṃ pratisārayet ||61|| drākṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe | agāradhūmakaṭukaiḥ ślaiṣmikīṃ pratisārayet ||62|| śvetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavam | nasyakarmaṇi yoktavyaṃ tathā kavaladhāraṇe ||63|| pittavat sādhayedvaidyo rohiṇīṃ raktasambhavām | visrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat ||64|| ekakālaṃ yavānnaṃ ca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ | upajihvikavaccāpi sādhayedadhijihvikām ||65|| ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ śodhanamācaret | gilāyuścāpi yo vyādhistaṃ ca śastreṇa sādhayet ||66|| amarmasthaṃ supakvaṃ ca bhedayedgalavidradhim |67|
śoṇitamokṣaṇādikarmapaccakaṃ sāmānyaṃ sādhyānām| abhīkṣṇaśaḥ vāraṃvāram| pataṅgaṃ raktacandanam| śvetā śvetasyandā| visrāvyetyādi| sādhayettuṇḍikerivaditi tuṇḍikeryāmapi galaśuṇḍīvidhyatideśāt sādhayedgalaśuṇḍīvaditi vācye tuṇḍikerīvidhyatideśo niḥśeṣacchedanārthaḥ, galaśuṇḍīvadatra tribhāgacchedo na kārya iti bodhayati, aśeṣacchedo na punastribhāgādibhiriti| visrāvya jalaukābhiḥ| śirovirecanadhūmalepanakṣārādibhiḥ śodhanam||59-66||-
vātāt sarvasaraṃ cūrṇairlavaṇaiḥ pratisārayet ||67|| tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ | tato'smai snaihikaṃ dhūmamimaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ ||68|| śālarājādanairaṇḍasāraiṅgudamadhūkajāḥ | majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivāḥ | śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet ||69|| tatsarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ | ṭiṇṭūkavṛntaṃ sakṣaudraṃ matimāṃstena lepayet ||70|| eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastaḥ snaihiko mataḥ | kaphaghno mārutaghnaśca mukharogavināśanaḥ ||71|| pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ | sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ ||72|| pratisāraṇagaṇḍūṣau dhūmaḥ saṃśodhanāni ca | kaphātmake sarvasare vidhiṃ kuryāt kaphāpaham ||73|| pibedativiṣāṃ pāṭhāṃ mustaṃ ca suradāru ca | rohiṇīṃ kaṭukākhyāṃ ca kuṭajasya phalāni ca ||74|| gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgairdharaṇasammitaiḥ | eṣa sarvān kaphakṛtān rogān yogo'pakarṣati ||75||
mukhāvayavagatānnirdiśya sakalavadanagatānnirdiśannāha- vātādityādi| lavaṇaiścūrṇaiḥ pañcalavaṇakṛtaiḥ| tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ vātaharabhadradārvādikalkakaṣāyasiddhaṃ tailaṃ kavale nasye ca hitamityarthaḥ| śālarājādanetyādi śālaphalādimajjānaḥ; śālaḥ śaṅkuḥ, rājādanaḥ kṣīrikā, sāraḥ sāravṛkṣaḥ khadirādiḥ| dhyāmaṃ gandhatṛṇaṃ 14, kālānusārivā kālavallī| śrīḥ navanītakhoṭiḥ saralaniryāsaḥ, sarjarasaḥ rālā| snehenāloḍya yuktita iti yāvatā snehena nātighanatvaṃ nātitanutvaṃ lepayogyatā ca bhavati tāvatī snehamātretyarthaḥ| ṭiṇṭukaḥ śyonākaḥ| śuddhakāyasya vamanādibhiḥ| ativiṣādicūrṇadharaṇabhāgaṃ pratidivasaṃ ṣāṇmāsikaṃ gomūtreṇa peyam| dharaṇamānamapi kecit sauśrutīyāḥ paṭhanti; “madhyamā ekonaviṃśatirniṣpāvā dharaṇaṃ tānyardhatṛtīyāni karṣaḥ” (ci.a.31) iti||67-75||
kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ | vidadhyāt kavalān vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtairapi ||76||
sarveṣveva mukharogeṣvatra doṣādivibhāgena kavalānnirdiśannāha- kṣīrekṣurasetyādi| vīkṣya doṣaṃ doṣakāryamapi 15 rogamityarthaḥ||76||
rogāṇāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam | asādhyā api vakṣyante rogā ye tatra kīrtitāḥ ||77|| oṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ | dantamūleṣu varjyau tu triliṅgagatisauṣirau ||78|| danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ | jihvāgateṣvalāsastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā ||79|| svaraghno valayo vṛndo vidāryalasa eva ca | galauṣṭho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī ca yā ||80|| asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva ca | teṣāṃ cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret ||81||
oṣṭhajāstrayaḥ, dantamūleṣu dvau, dantabhaveṣu trayaḥ, triliṅgagatiḥ tridoṣaliṅgākṛtirnāḍī, jihvāgateṣvekaḥ, tālunyapyeka eva, svaraghnādayo nava gale, samudāyasaṅkhyā nava daśaiveti||77-81||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mukharogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ ||22||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ||22||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘kṛtvā nāḍīsvedaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘mastakye’ iti pā. ↩
- 3 ‘mastakyaṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘mastake’ iti pā. ↩
- 5 ‘sādhyānāṃ’ iti pā. ↩
- 6 ‘gairikotpalayaṣṭyāhvasārivāgurucandanaiḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘vastreṇa’ iti pā. ↩
- 8 ‘dantamadhijāyeta’ iti pā. ↩
- 9 ‘saśūle’ iti pā. ↩
- 10 ‘kṛmidantakamityunneyam’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 11 ‘vātavyādhipratipāditasya’ iti pā. ↩
- 12 ‘bhāgadvayaṃ sārdhaṃ vā’ iti pā. ↩
- 13 ‘niḥśeṣacchede'pi’ iti pā. ↩
- 14 ‘kattṛṇaṃ’ iti pā. ↩
- 15 ‘rogakāraṇaṃ’ iti pā. ↩