athātaḥ śophānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| ṣaḍvidho'vayavasamutthaḥ śopho'bhihito lakṣaṇataḥ pratīkārataśca; sarvasarastu pañcavidhaḥ, tadyathā- vātapittaśleṣmasannipātaviṣanimittaḥ ||3||
avayave samuttiṣṭhatīti avayavasamutthaḥ, sthā gatinivṛttau, sthiratvādityarthaḥ 1| abhihita uktaḥ| kena? atītena śāstreṇa| cakāro'nuktahetvādisamuccayārthaḥ 2, anye tu lakṣaṇaśabdenaiva hetvādiṃ 3 nirdiśanti, apare tu asādhyānāmapratīkārasamuccayārthaṃ varṇayanti| sarvaṃ saratīti sarvasaraḥ; gatimattvāt sarvasaraṇayogyaḥ||1-3||
tatrāpatarpitasyādhvagamanādatimātramabhyavaharato vā piṣṭānnaharitakaśākalavaṇāni kṣīṇasya vā'timātramamlamupasevamānasya mṛtpakvaloṣṭakaṭaśarkarānūpaudakamāṃsasevanādajīrṇino vā grāmyadharmasevanādviruddhāhārasevanāt vā hastyaśvoṣṭrarathapadātisaṅkṣobhaṇādayo sitasya doṣā dhātūn pradūṣya śvayathumāpādayantyakhile śarīre ||4||
pañcavidhasyaiva sarvasarasyāhāravihārābhyāṃ sarvāṅgagatadoṣakopahetuṃ nirdiśannāha- tatretyādi| apatarpitaḥ laṅghanavyāyāmavamanādirūkṣādibhirāhāravihāraiḥ karśitaḥ, tasyātyarthamadhvagamanalakṣaṇādvihārāt| piṣṭānnādimatimātramabhyavaharataḥ ityevaṃvidhādāhārāt| haritakaḥ kuṭheraśigrusurasāsumukhāsuribhūtṛṇādiḥ| piṣṭānnagrahaṇena sarvavidhagurvāhārāvarodhaḥ| kṣīṇasya veti svayameva kṛśasyātyarthamamlamupasevamānasya| mṛdādyāhāraratasya; mṛt mṛttikā, pakvaloṣṭaḥ agnipakvaloṣṭaḥ, kaṭaśarkarā agnidagdhaśarkarā, ānūpā mahiṣādayaḥ, audakā matsyādayaḥ| ajīrṇino vetyādi| grāmyadharmo maithunaṃ, sājīrṇasya maithunasevanāt| viruddhaṃ hitāhitīyādhyāye proktam| saṅkṣobhaṇāt calanādityarthaḥ 4| akhile śarīre sakale kāye||4||
tatra vātaśvayathuraruṇaḥ kṛṣṇo vā mṛduranavasthitāstodādayaścātra vedanāviśeṣāḥ; pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā mṛduḥ śīghrānusāryūṣādayaścātra vedanāviśeṣāḥ; śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā snigdhaḥ kaṭhinaḥ śīto mandānusārī, kaṇḍvādayaścātra vedanāviśeṣāḥ; sannipātaśvayathuḥ sarvavarṇavedanaḥ; viṣanimittastu garopayogādduṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvagāhanāt saviṣasattvadigdhacūrṇenāvacūrṇanādvā saviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānāṃ vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśanāt, sa tu mṛduḥ kṣiprotthāno'valambī calo'calo vā dāhapākarāgaprāyaśca bhavati ||5|| bhavanti cātra- doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayasthitāḥ | pakvāśayasthā madhye ca varcaḥsthānagatāstvadhaḥ ||6|| kṛtsnaṃ dehamanuprāptāḥ kuryuḥ sarvasaraṃ tathā |7|
tatretyādi| aruṇa īṣadraktaḥ| ūṣādayaḥ ūṣacoṣaparitāpādayaḥ| kaṇḍvādayaḥ kaṇḍūrgurutvamityādayaḥ| garopayogo bahirantaśca| prakothaḥ pūtibhāvaḥ, saviṣakīṭādikothaprakuthitodakāvagāhanāt, ayaṃ punarbahireva| saviṣasattvalālāsparśādiviṣāt taddigdhacūrṇenāvacūrṇanādveti saviṣasattvādimiśracūrṇairavadhūlanāt; saviṣasattvacūrṇaṃ vṛścikālīnāmakaṃ 5 kṣupabhedaṃ kecit kathayanti||5-6||-
śvayathurmadhyadeśe yaḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaśca yaḥ ||7|| ardhāṅge'riṣṭabhūtaśca yaścordhvaṃ parisarpati | śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraścchardirarocakaḥ ||8|| hikkātīsārakāsāśca śūnaṃ saṅkṣapayanti hi | sāmānyato viśeṣācca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam ||9||
tasya dehadeśajanmasvabhāvena kṛcchratvādi nirdiśannāha- śvayathurityādi| madhyadeśe yaḥ śvayathuḥ sa sannipātajvaravadviruddhopakramatvāt kaṣṭaḥ| ardhāṅga iti ardhanāsārdhahṛdayārdhanābhiḥ śophāvacchinnaikapakṣaḥ ardhāṅgaḥ, tiryagvā nābhyavacchinnapūrvārdhe'pārārdhe vā| ariṣṭabhūtaḥ ariṣṭavat, bhūtaśabdo'tra upamānārthaḥ, riṣṭābhāsa ityarthaḥ| yaścordhvaṃ parisarpatīti yaḥ śophaḥ pādābhinivṛtta ūrdhvamuparitanakāye parisarpati sa puruṣaviṣaye'riṣṭabhūtaḥ; cakāro bhinnakrame, tena yaścādhaḥ parisarpati uttamāṅgāt sa strīviṣaye'riṣṭabhūtaḥ| uktaṃ ca- “ūrdhvagāmī naraṃ pabhdyāmadhogāmī mukhāt striyam”- iti| ūrdhvamadhyādhaḥsthitaśophe'pi sarvasarābhidhānamekadeśe'pi dagdhe paṭo dagdha itivat| upadraveṇāsādhyatvaṃ nirdiśannāha- śvāsa ityādi| sāmānyata ityādi sāmānyaṃ viśeṣaṃ ca||7-9||
śophinaḥ sarva eva parihareyuramlalavaṇadadhiguḍavasāpayastailaghṛtapiṣṭamayagurūṇi ||10|| tatra vātaśvayathau traivṛtameraṇḍatailaṃ vā māsamardhamāsaṃ vā pāyayet, nyagrodhādikakaṣāyasiddhaṃ sarpiḥ pittaśvayathau, āragvadhādisiddhaṃ sarpiḥ śleṣmaśvayathau, sannipātaśvayathau snuhīkṣīrapātraṃ dvādaśabhiramlapātraiḥ pratisaṃsṛjya dantīdravantīpratīvāpaṃ sarpiḥ pācayitvā pāyayet, viṣanimitteṣu kalpeṣu pratīkāraḥ ||11||
prathamaṃ viśeṣacikitsāmāha- tatretyādi| traivṛtamiti majjavarjaṃ ghṛtādibhistribhirvṛtaṃ trivṛtaṃ, trivṛtameva traivṛtaṃ, svārthiko'ṇ| jejjaṭācāryastu catuḥsnehamāha| māsamardhamāsaṃ vā puruṣabalāpekṣayā doṣabalāpekṣayā vā vikalpaḥ| pātram āḍhakam| amlaṃ kāñjikam| dantīdravantīpratīvāpamiti dravantī cīritapatrā dantībhedaḥ; dantīdravantīkalkaḥ, sa ca snehacaturthāṃśena| sarpiḥ āḍhakapramāṇam||10-11||
ata ūrdhvaṃ sāmānyacikitsitamupadekṣyāmaḥ- tilvakaghṛtacaturthāni yānyuktānyudareṣu tato'nyatamamupayujyamānaṃ śvayathumapahanti, mūtravartikriyāṃ vā seveta, navāyasaṃ vā'haraharmadhunā, viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricacūrṇaṃ vā dharaṇamuṣṇāmbunā, trikaṭukṣārāyaścūrṇāni vā triphalākaṣāyeṇa, mūtraṃ vā tulyakṣīraṃ, harītakīṃ vā tulyaguḍāmupayuñjīta, devadāruśuṇṭhīṃ vā, gugguluṃ vā mūtreṇa varṣābhūkaṣāyānupānaṃ vā, tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ vā, varṣābhūkaṣāyaṃ mūlakalkaṃ vā saśṛṅgaveraṃ payo'nupānamaharaharmāsaṃ, vyoṣavarṣābhūkaṣāyasiddhena vā sarpiṣā mudgolumbān bhakṣayet, pippalīpippalīmūlacavyacitrakamayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vā kṣīraṃ pibet, sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddhaṃ vā, trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlasiddhaṃ vā, varṣābhūśṛṅgaverasahādevadārusiddhaṃ vā, tathā'lābūbibhītakaphalakalkaṃ vā taṇḍulāmbunā; kṣārapippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena ca mudgayūṣeṇālavaṇenālpasnehena bhojayedyavānnaṃ godhūmānnaṃ vā; vṛkṣakārkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaiśca pariṣekaḥ; sarṣapasuvarcalāsaindhavaśārṅgeṣṭābhiśca pradehaḥ kāryaḥ; yathādoṣaṃ ca vamanavirecanāsthāpanāni tīkṣṇānyajasramupaseveta, snehasvedopanāhāṃśca; sirābhiścābhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayedanyatropadravaśophāditi ||12||
harītakīcūrṇaprasthādīni trīṇi ghṛtāni tilvakaghṛtaṃ caturṇāṃ pūraṇaṃ yeṣāṃ tāni tilvakacaturthāni; harītakīcūrṇaprasthetyādinā ekaṃ, gavye payasi mahāvṛkṣakṣīretyādi dvitīyaṃ, cavyacitraketyādi tṛtīyaṃ, tilvakaṃ vātavyādhyuktaṃ caturtham| vamanavirecanetyādinā udaroktā eva mūtravartikriyā| navāyasaṃ pramehapiḍakācikitsite paṭhitam| dharaṇaṃ karṣam| kṣāro yavakṣāraḥ| ayo loham| tulyakṣīramiti gomūtraṃ paladvayaṃ, gokṣīramapi dvipalam| tulyaguḍāmiti śophaharadravānupānām| devadāruśuṇṭhīkalkaṃ kṛtvā sukhāmbunā, sāmānyaśophaharadraveṇa sukhoṣṇena vā| saguḍamārdrakaṃ vā karṣamānam| varṣābhūkaṣāyaḥ paladvayamanupānaṃ; varṣābhūḥ raktapunarnavā| vyoṣādikalkasiddhena jalacaturguṇena sarpiṣā mudgolumbān, svinnāḥ kiñcidbhṛṣṭā mudgā mudgolumbāḥ| mayūrakaḥ apāmārgaḥ| sahā māṣaparṇī, muraṅgī śobhāñjanakaḥ| kṣāro yavakṣāraḥ| anuviddhena anugatena, ‘anusiddhena’ iti kvacit pāṭhaḥ| yavānnaṃ godhūmānnaṃ veti sātmyāpekṣo vikalpaḥ| vṛkṣakaḥ kuṭajaḥ, naktamālaḥ mahākarañjaḥ| suvarcalā sūryāvartaḥ| śārṅgeṣṭā kākajaṅghā| pradehaḥ pralepaḥ| ajasraṃ punaḥ punaḥ, upaseveta ‘balavān’ iti vākyaśeṣaḥ| upadravaśophādityatra sarvāṅgaśophāditi kecit| śītoṣṇasnigdharūkṣādyairapraśāmyati śophe sirābhirabhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayedityarthaḥ| avisrāvyaśca sarvāṅgaśophīti kecidamuṃ pāṭhamanārṣamācakṣate; anye'vayavagataṃ sarvasaraṃ śītoṣṇasnigdharūkṣādibhirapraśāmyantaṃ śoṇitāvasecanena sādhayediti viṣayabhedena vidhiniṣedhau caritārthau kurvanti||12||
bhavati cātra- piṣṭānnamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamajāṅgalaṃ ca | striyo ghṛtaṃ tailapayogurūṇi śophaṃ jighāṃsuḥ parivarjayettu ||13||
piṣṭānnamityādi| ‘striyo guḍaṃ’ iti kvacit pāṭhaḥ||13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne śothacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ ||23||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ||23||