athāto'nāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
anāgata īṣadāgataḥ, nañ atra īṣadarthe; ābādhā duḥkhaṃ vyādhirityarthaḥ; tasya pratiṣedhaścikitsitam| taccikitsitaṃ svasthavṛttamahorātrikācārakrama ityarthaḥ, yato'horātre'pi ṣaṇṇāmṛtūnāmantarbhāvaḥ||1-2||
utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyamicchatā | dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tat sarvaṃ sampravakṣyate ||3||
utthāyotthāyeti vīpsāyāṃ, pratyahamitikartavyatākhyāpanāyetyeke; anye tu utthāyeti abhiyojyetyarthaḥ, abhito yogamabhisaṃyogaṃ kṛtvā; abhiyoga udyamaḥ, utpūrvasya sthādhātorabhiyogārthatvāt| satatam aharaharityarthaḥ; yadā tu utthāyotthāyetyasyāharaha iti vyākhyānaṃ tadā satatamiti vyarthaṃ syāt| ‘yadanuṣṭheyamaskannaṃ’ iti kecit paṭhanti, askannam avaśyamityarthaḥ||3||
tatrādau dantapavanaṃ 1 dvādaśāṅgulamāyatam | kaniṣṭhikāparīṇāhamṛjvagranthitamavraṇam 2||4|| ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ śastabhūmijam | avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet ||5|| kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātarutthitaḥ | nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā ||6|| madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā | kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca ||7|| cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet | ekaikaṃ gharṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena ca ||8|| dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan | taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati ||9|| vaiśadyamannābhiruciṃ 3 saumanasyaṃ karoti ca | na khādedgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhave ||10|| athāsyapāke 4 śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca | durbalo'jīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīḍitaḥ ||11|| śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ | arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||12||
śirasa uttamāṅgatvāttatpūrvameva vivṛṇvannāha- tatretyādi| avraṇaṃ koṭarādirahitam| pratthagraṃ navam| trivargāktaṃ trisugandhinā''ktaṃ liptaṃ dantakāṣṭhaṃ kṛtvā, tenetyadhyāhāraḥ| daurgandhyādyapakarṣaṇaṃ tatphalam; upadehaḥ upalepaḥ| vaiśadyaṃ nirmalatā| madaḥ pūgaphaleneva||4-12||
jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣameva ca | tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam ||13|| mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham | dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam ||14||
jihvetyādi| mṛdu komalam| ślakṣṇaṃ masṛṇam| jāḍyaṃ jaḍatā stabdhatetyarthaḥ||13-14||
kṣīravṛkṣakaṣāyairvā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ | bhilloṭakakaṣāyeṇa 5 tathaivāmalakasya vā ||15|| prakṣālayenmukhaṃ netre svasthaḥ śītodakena vā | nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgameva ca ||16|| raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet |17|
kṣīravṛkṣā nyagrodhādayaḥ| kṣīravṛkṣakaṣāyagaṇḍūṣeṇa raktaduṣṭirapi nivartate| bahirmukhaprakṣālanamāha- bhilletyādi| bhilloṭako hi parvate kedārabhūmau prasiddhaḥ| gayī tu bhilloṭakakaṣāyamantarmukhaprakṣālanamāha| āmalakasya kaṣāyeṇa netre prakṣālayet, ubhayaṃ śītodakena vā||15-16||-
sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā ||17|| mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusambhavam | dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham ||18|| tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau | na netrarogā jāyante tasmādañjanamācaret ||19|| bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ | rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājvarita eva ca ||20||
tato'ñjanāvasaraḥ| sindhuratra nado'bhipretaḥ, tatsambhavaṃ srotoñjanam| viśuddhaṃ malarahitaṃ śreṣṭhaṃ mataṃ; kutaḥ? yasmāddṛṣṭerdāhādiharaṃ kledādyapaharaṃ tathā tejorūpakaraṃ; tasmādañjanena dṛḍhaṃ cakṣuṣā paśyati, mārutātapau sahate, netrarogāśca na jāyanta iti yogatantrayuktyā yojanīyam| chardanavāhanairiti bahuvacanena pariśrāntihetavo gṛhyante||17-20||
karpūrajātīkaṅkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ | sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbūlajaṃ śubham 6||21|| mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam | hanudantasvaramalajihvendriyaviśodhanam ||22|| prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ galāmayavināśanam | pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave ||23|| raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām | rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām ||24||
karpūretyādi| jātīśabdena jātīphalaṃ kathyate||21-24||
śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo'pakarṣati | keśānāṃ mārdavaṃ dairdhyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām ||25|| karoti śirasastṛptiṃ sutvakkamapi cānanam | santarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam ||26||
śirasaḥ pratipūraṇamiti śūnyabhūtasya śirasaḥ punaḥ pūraṇamityarthaḥ| ‘śirogatāṃstathā rogān’ ityatra ‘keśabhūmigatān rogān’ ityeke paṭhanti; ‘śirasaḥ pratipūraṇaṃ’ ityatra ‘dattaṃ mastakatailakam’ ityapare paṭhanti||25-26||
madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca | kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet ||27|| teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet | sadaiva śītalaṃ jantormūrdhni tailaṃ pradāpayet ||28||
śirobhyaṅgarthaṃ tailamāha- madhukamityādi| kṣīraśuklā kṣīravidārikā| kṣudrakaṃ pañcanāmānamiti alpā pañcamūlī| cakratailaṃ yantrapīḍitatailam| madhukādidravyāṇāṃ kvāthārthaṃ palaśatam, udakasya dvādaśādhikapañcaśatapalāni, tāvat vipacedyāvadviṃśatyadhikaṃ śataṃ bhavati, tato vastrapūtaṃ grāhyaṃ, tena kvāthena tathā taddravyāṇāmeva kalkairaṣṭabhiḥ palaiścakratailasya dvātriṃśatpalāni vipacet, yāvattailapākalakṣaṇāni bhavanti, evamānumānikaṃ kalpanīyam 7||27-28||
keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā |29|
keśaprasādhanī kaṅkatikā ‘kākuṃi’ iti loke| rajo dhūliḥ| jantuḥ yūkā|29|-
hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam ||29||
hanvityādi| karṇapūraṇakālasya saṅkhyāṃ śrīvāgbhaṭaḥ prāha- “dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane” (vā.sū.a.22)- iti||29||
abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ | dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇabalapradaḥ ||30||
abhyaṅga ityādi| abhyaṅgo'tra sakaladehasya 8 snehābhyaṅgaḥ| mṛjā śuddhaprabhā, varṇo gaurādiḥ| snehasya sirāmukhādibhiḥ śarīrasantarpaṇakālaṃ kecidatra paṭhanti- “romānteṣvanu dehasya sthitvā mātrāśatatrayam| tataḥ praviśati snehaścaturbhirgacchati tvacam||raktaṃ gacchati mātrāṇāṃ śataiḥ pañcabhireva tu| ṣaḍbhirmāṃsaṃ prapadyeta medaḥ saptabhireva ca||śatairaṣṭābhirasthīni majjānaṃ navabhirvrajet| tatrasthāñchamayedrogān vātapittakaphātmakān” iti||30||
sekaḥ śramaghno'nilahṛdbhagnasandhiprasādhakaḥ | kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ ||31|| jalasiktasya vardhante yathā mūle'ṅkurāstaroḥ | tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate ||32||
sekaḥ sarvāṅgapariṣekaḥ||31-32||
sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayan | śarīrabalamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane ||33||
yuktaḥ prayuktaḥ| avagāhanaṃ majjanam||33||
tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit | tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān yuñjyādabhyaṅgasekayoḥ ||34||
teṣāṃ yogyatāmāha- tatretyādi||34||
kevalaṃ sāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet | taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyau kathañcana ||35|| tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ | pūrvayoḥ kṛcchratā vyādherasādhyatvamathāpi vā ||36|| śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo gadāḥ | santarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet ||37||
abhyaṅgasya niṣedhamāha- kevalamityādi| āmajvare tatkṛtakampādīnāmapi sambhava ityarthaḥ| pūrvayostaruṇajvaryajīrṇinoḥ; śeṣāṇāṃ viriktānāṃ tadahaḥkriyamāṇe'bhyaṅge'gnimāndyādayo bhavanti||35-37||
śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasañjñitam | tat kṛtvā 9 tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdgīyāt samantataḥ ||38|| śarīropacayaḥ kāntirgātrāṇāṃ suvibhaktatā | dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā ||39|| śramaklamapipāsoṣṇaśītādīnāṃ sahiṣṇutā | ārogyaṃ cāpi paramaṃ vyāyāmādupajāyate ||40|| na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcit sthaulyāpakarṣaṇam | na ca vyāyāminaṃ martyamardayantyarayo balāt 10||41|| na cainaṃ sahasā''kramya jarā samadhirohati | sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca ||42|| vyāyāmasvinnagātrasya 11 padbhyāmudvartitasya 12 ca | vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva ||43|| vayorūpaguṇairhīnamapi kuryāt sudarśanam | vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhamapi bhojanam ||44|| vidagdhamavidagdhaṃ vā nirdoṣaṃ paripacyate | vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām ||45|| sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ | sarveṣvṛtuṣvaharahaḥ pumbhirātmahitaiṣibhiḥ ||46|| balasyārdhena kartavyo vyāyāmo hantyato'nyathā | hṛdi sthānasthito vāyuryadā vaktraṃ prapadyate ||47|| vyāyāmaṃ kurvato jantostadbalārdhasya lakṣaṇam | vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca ||48|| samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā rogamāpnuyāt | kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ ||49|| kāsaśoṣajvaraśvāsā ativyāyāmasambhavāḥ | raktapittī kṛśaḥ śoṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ ||50|| bhuktavān strīṣu ca kṣīṇastṛḍbhramārtaśca varjayet |51|
śarīretyādi| śarīrasyopacayaḥ samyakpuṣṭiḥ| gātrāṇāṃ suvibhaktatā gātrāṇāmiti sarveṣāmaṅgānāṃ, suvibhaktatā susannibiṣṭatā sughaṭitaśarīratetyarthaḥ| mṛjā śuddhiḥ 13| śatravo yathā ca vyāyāminaṃ balāddhetorna mardayanti udvartanakāriṇaṃ janaṃ tathā vyādhayo nopasarpanti nābhibhavantītyarthaḥ| sthirībhavati māṃsaṃ ceti upacayalakṣaṇasyāpi balasya heturityarthaḥ| vyāyāmasvinnagātrasyeti gātre svedāgame sati vyāyāmāduparamaḥ kārya ityarthaḥ, anye tu ‘vyāyāmasvinnagātrasya’ ityatra ‘vyāyāmakṣuṇṇagātrasya’ iti paṭhanti| padbhyāmudvartitasya pādābhyāṃ bahukṛtamardanasyetyarthaḥ| viruddhaṃ hitāhitīyādhyāyoktam| vidagdham amlapākam, avidagdhaṃ vidagdhādanyat, tenāmaṃ vidagdhaṃ ca gṛhyate| pariḥ sarvato'rthe| vasante ceti cakāraḥ pathyatamatve hemantādvasantasyāpakarṣaṃ sūcayati| balārdhalakṣaṇaṃ kecidanyathā paṭhanti,- “kakṣālalāṭanāsāsu hastapādādisandhiṣu| prasvedānmukhaśoṣācca balārdhaṃ taddhi nirdiśet”- iti| vayobaletyādi vayo yauvanaṃ, balaṃ śaktyupacayalakṣaṇaṃ, śarīraṃ madhyaṃ sthūlaṃ ca, deśamānūpaṃ sādhāraṇaṃ ca; kālaṃ nityagamāvasthikaṃ ca dvividhamapi, tatra nityage śīte vasante ca, āvasthike yauvane bale sati; aśanāni snigdhabhojanāni; samīkṣya dṛṣṭvā upacayaprabhṛtau vyāyāmaṃ kuryāt| vyāyāmādagnipradīptau satyāṃ sarvarogopaśama iti||38-50||-
udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam ||51|| sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param |52|
vyāyāme padbhyāmudvartitasyetyuktasyodvartanasya guṇaṃ nirdiśannāha- udvartanamityādi| udvartanaṃ gātramardanam| vilāpanaṃ dravīkaraṇam||51||
sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneśca tejanam ||52|| uddharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmasaṃśayam | utsādanādbhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimadvapuḥ ||53|| praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam | uddharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṭhānilāpaham ||54|| ūrvoḥ sañjanayatyāśu phenakaḥ sthairyalāghave | kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaśca saḥ ||55|| tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ sirāmukhavivecanam | uddharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam ||56||
siretyādi| tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ, sirāmukhavivardhanam| uddharṣaṇam asnehauṣadhacūrṇādibhirgharṣaṇam, anye tu phenakeṣṭakādigharṣaṇam| uddharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmiti sirāmukhaviviktatvāgnidīpane uddharṣaṇotsādanābhyāmutpadyeyātāṃ;| kecidatra yathāsaṅkhyamāhuḥ- sirāmukhaviviktatvamuddharṣaṇena, tvaksthasyāgnestejanamutsādanena; sasnehakalkenoddharṣaṇamutsādanam| mṛjā śuddhaprabhā| ūrvorūrdhvamadhaśca 14 phenakaḥ, ūruḥ ‘jāṅgha’ iti loke| kaṇḍūkoṭhavināśanamiti iyamiṣṭikoddharṣaṇaguṇoktiḥ||52-56||
nidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham | hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam 15||57|| tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṃstvavardhanam | raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam ||58|| uṣṇena śirasaḥ snānamahitaṃ cakṣuṣaḥ sadā | śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyamiti nirdiśet ||59|| śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam | kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ 16 samācaret ||60|| atiśītāmbu śīte ca śleṣmamārutakopanam | atyuṣṇamuṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam ||61|| taccātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu | ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam ||62|| saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ prītyojobalavardhanam | svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanam ||63|| snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu teṣāmapyanulepanam |64|
nidretyādi| kāmaṃ yatheṣṭam| snānasya niṣedhamāha- tadityādi| yeṣāṃ snānaṃ neṣyate teṣāmanulepanamapi niṣidhyate||57-63||-
rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyakaramuttamam ||64|| sumanombararatnānāṃ dhāraṇaṃ prītivardhanam |65|
rakṣoghnamityādi| ratnāni māṇikyamarakatādīni| asyāgre ādarśaguṇaṃ gorocanādhāraṇaguṇaṃ ca kecidadhīyate; sa cābhāvānna likhitaḥ||64||-
mukhālepāddṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathā''nanam ||65|| avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ bhavatyambujasannibham |66|
mukhetyādi| kāntaṃ kamanīyaṃ manoharamityarthaḥ||65||-
pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntamamalojjvalamaṇḍalam ||66|| netramañjanasaṃyogādbhaveccāmalatārakam | yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ dhanadhānyavivardhanam ||67|| devatātithiviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravardhanam |68|
sāmānyamañjanaguṇamāha- pakṣmalamityādi| pakṣmalaṃ ghanaromānvitam viśadaṃ cippaurahitam| amalojjvalamaṇḍalamiti nirmalojjvalacakṣurbahirbhāgam 17||66-67||-
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ ||68|| āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojognivivardhanaḥ |69|
āhāra ityādi| tejo bhrājiṣṇutā, samutsāhaḥ samyakcittavyavasāyaḥ, ojo hṛdisthaṃ prāṇāyatanam||68||-
pādaprakṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham ||69|| cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam |70|
cakṣuḥprasādanaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ, dṛṣṭisaṃyuktapādanibandhananāḍīprasādanatvāt 18; prabhāvādityapare| vṛṣyaṃ śukravṛddhikaraṃ, prabhāvāt||69||-
nidrākaro dehasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut ||70|| pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ |71|
nidretyādi| pādābhyaṅgo'trāpi dṛṣṭipradaḥ pūrvavat||70||-
pādarogaharaṃ vṛṣyaṃ 19 rakṣoghnaṃ prītivardhanam ||71|| sukhapracāramojasyaṃ sadā pādatradhāraṇam | anārogyamanāyuṣyaṃ cakṣuṣorupaghātakṛt ||72|| pādābhyāmanupānadbhyāṃ sadā caṅkramaṇaṃ nṛṇām | pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanam ||73|| harṣalāghavasaubhāgyakaramutsāhavardhanam | bāṇavāraṃ 20 mṛjāvarṇatejobalavivardhanam ||74||
pādetyādi| pādatraṃ pādahitaṃ pādukādi| anupānadbhyāṃ pādatrāṇarahitābhyām| bāṇavāraṃ 21 varma||71-74||
pavitraṃ keśyamuṣṇīṣaṃ vātātaparajopaham |75|
pavitramityādi| uṣṇīṣaṃ śiroveṣṭanam|75|-
varṣānilarajogharmahimādīnāṃ nivāraṇam ||75|| varṇyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ śaṅkaraṃ chatradhāraṇam |76|
varṣetyādi| śaṅkaraṃ sukhakaram||75||-
śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham ||76|| śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate | sattvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam ||77|| avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ 22 daṇḍadhāraṇam |78|
śuna ityādi| sarīsṛpāḥ kṛṣṇasarpādayaḥ| vyālā vyāghrādayaḥ| viṣāṇibhyaḥ śṛṅgibhyaḥ| sattvaṃ sattvaguṇaḥ, utsāho balaṃ, balam ojaḥ, sthairyaṃ acalatvaṃ, dhairyaṃ dhīratvaṃ, vīryaṃ śaktiḥ| avaṣṭambhaḥ avalambanam| bhayaghnaṃ 23 bhayanāśakam||76-77||-
āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā ||78||
āsyetyādi| āsyā sthitiḥ||78||
adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ | atyadhvā viparīto'smājjarādaurbalyakṛcca saḥ ||79|| yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet | tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam ||80||
adhvetyādi| atyadhvā atiśayena mārgagamanam| caṅkramaṇaṃ kuṭilagatyā paribhramaṇam||79-80||
śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradam | sukhaṃ śayyāsanaṃ, duḥkhaṃ viparītaguṇaṃ matam ||81|| bālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati | śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ ||82||
śrametyādi| sukhaṃ śayyāsanaṃ vistṛtamāstīrṇaṃ mṛdugaṇḍopadhānādiyuktam| duḥkhaṃ saṅkocyāsanaṃ 24, duḥkhaṃ viparītaguṇam| bālavyajanaṃ cāmarākhyavyajanam| vyajanānilaḥ tālavṛntavāyuḥ||81-82||
prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham | saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham ||83||
prītītyādi| saṃvāhanaṃ sukhakarasparśaḥ, mardanaṃ tu gāḍhaṃ pādābhyāmārabhya 25 kaṭiparyantaṃ, amitaprabhaṭīkākārastu hastābhyāṃ śanaiḥ śanairāhananamiti vadati||83||
pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut | svedamūrcchāpipāsāghnamapravātamato'nyathā ||84|| sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi mānavaḥ | nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā ||85|| ātapaḥ pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt | dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapohati ||86|| agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ | āmābhiṣyandajaraṇo raktapittapradūṣaṇaḥ ||87|| puṣṭivarṇabalotsāhamagnidīptimatandritām | karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle niṣevitā ||88||
sukhamityādi| “sukhaṃ pravātaṃ seveta grīṣme śaradi vā'ntarā” ityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca- grīṣmaśaradau pravātasevanakālaḥ, paraṃ tayorapi pravātasevanaṃ sāntaram| jyotsnātamasorguṇāḥ punaśchāyānivātaguṇaiḥ sadṛśā jñeyā itīha noktāḥ| adravyatve'pi ātapādīnāṃ prabhāvajaṃ karma; anye punarātapaṃ tejaḥparamāṇupuñjaṃ, chāyāmapi tamaḥparamāṇujāmāhuḥ||84-88||
tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena daṇḍapāṇinā kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ, tadapi na rātrau, na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu, na viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇāmupariṣṭāt ||89||
prātarutthitasya dantakāṣṭhakhādanādīndriyaśarīramanasāmupakārakamantaraṅgamabhidhāya bahiraṅgopacaraṇe saddhṛttamuddiśannāha- tatretyādi| laghūṣṇīṣam alpatanukṛtaṃ śiroveṣṭanaṃ; kecillaghupadaṃ chatreṇopānadā'pi sambandhayanti| upacaritavyam upagamanaṃ kartavyam| utkaraḥ tṛṇādisamūhaḥ; ācchāditakhanitamṛttikādirityapare| yāgārthaṃ nikhāto yūpopalakṣitaḥ pradeśa indrakīlaḥ, indrārthaṃ kīlā nyasyante yasmin deśe sa pradeśa indrakīlaḥ| catuṣpatho mārgacatuṣṭayasaṅgamaḥ| śvabhraṃ gartaḥ||89||
na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet, na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃśca; na narendradviṣṭonmattapatitakṣudranīcānupāsīta ||90||
paiśunyaṃ sūcakatā, daurjanyamiti yāvat| parivādo doṣakathanam| unmatto vātūlaḥ, patitaḥ svakīyadharmādbhraṣṭaḥ 26, kṣudro laghuḥ, nīcā mlecchādayaḥ| nopāsīta nopaseveta||90||
vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni pariharet, pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni, bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisambhramavyālabhujaṅgakīṭasevāśca, grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃśca ||91||
prapāto 27 nirjharapatanam| kūpāntāvataraṇāni pariharediti sambandhaḥ; avidito'jñātasvarūpaḥ; palvalaṃ khātagartaḥ, avataraṇaṃ praveśaḥ; atrāpi pariharediti sambandhaḥ| bhinnaśūnyāgāraṃ patitagṛhaṃ janarahitagṛhaṃ 28 ca, vijanaṃ nirjanam, araṇyaṃ aṭavī, agnisambhrama 29 utpātapradīptaḥ, vyālā vyāghrādayaḥ, kīṭā vṛścikādayaḥ, grāmāghāto mārībhayajanyagrāmahananaṃ, sarīsṛpaḥ kṛṣṇasarpaḥ, sannikarṣaṃ naikaṭyaṃ pariharediti sambandhaḥ| pūrvamagnerhemantādāvatiśaityādabhipretasyāpi sevā atyantopāsanaṃ niṣiddham, atra tu grīṣmādau tasya sānnidhyamapi niṣiddhamiti budhyate| tathā pūrvaṃ vyālabhujaṅgayorapi sevā punaḥ punarnikaṭopāsanaṃ niṣiddham, atra tu viśvastayoḥ sānnidhyamapi niṣidhyata iti na paunaruktyam||91||
nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa yāyāt | na śavamanuyāyāt | devagobrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta | nāstaṃ gacchantamudyantaṃ vā''dityaṃ vīkṣeta | gāṃ dhāpayantīṃ dhayantīṃ paraśasyaṃ vā carantīṃ na kasmaicidācakṣīta, na colkāpātotpātendradhanūṃṣi | nāgniṃ mukhenopadhamet | nāpo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt ||92||
agnyorgurvorbrāhmaṇayoḥ preṅkhayordampatyoścāntareṇa na gacchet; preṅkhā dolā, dampatī jāyāpatī| śavaṃ mṛtaprāṇiśarīram| anugamanaṃ paścādgamanam; skandhadānādyadhikāraṃ vineti śeṣaḥ| caityaḥ śmaśānavṛkṣaḥ| nākrameta na laṅghayet| gāṃ surabhīm| dhāpayantīṃ pāyayantīṃ, vatsamiti gamyate, dheṭ pāne| dhayantīṃ svayaṃ pibantīṃ kuṇḍādinikṣiptapānīyaprabhṛtīnīti gamyate| paraśasyaṃ 30 parakṣetram| nācakṣīta na kathayet| ulkāpāta ākāśājjvaladagnipātaḥ; utpātā divyabhaumāntarīkṣāstrayaḥ; tatra divyāḥ pratimārodanagandharvanagaradarśanādikāḥ, bhaumā bhūkampaprabhṛtayaḥ, āntarikṣāstārāpatanaravipariveṣādayaḥ; etāni kasmaicinnācakṣītetyarthaḥ| upadhamet nāgniṃ mukhena jvālayedityarthaḥ| abhihanyāditi kāraṇaṃ vineti śeṣaḥ||92||
na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām | na bahirvegān grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathi sannikṛṣṭānutsṛjenna prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham ||93||
bahirvegā vātamūtrapurīṣādīnām| na prakāśamiti prakāśo yathā bhavatyevaṃ notsṛjet||93||
na bhūmiṃ vilikhet, nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi jṛmbhodgārakāsaśvāsakṣavathūnutsṛjet, na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt ||94||
vilikhet nakhādibhiḥ| na sabhāyāmasaṃvṛtamukho jṛmbhādīn visṛjet| kṣavathuḥ chikkā| paryaṅkikā paryastikā| avaṣṭambho'grapṛṣṭhapārśvasthitastambhādiṣvavalambanaṃ; paramārthatastu avaṣṭambho'valambo na paryāyaśabdaḥ||94||
na bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt 31, na vījayet keśamukhanakhavastragātrāṇi, na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt, na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā ||95||
srotāṃsi pāyūpasthādīni, eteṣāṃ vivarāṇi chidrāṇi; nābhikuṣṇīyāt 32 nābhikarṣet, na malaṃ spṛśedityarthaḥ| na vījayet na kampayet| na gātravāditraṃ na gātraṃ vādyabhāṇḍaṃ kuryāt||95||
na prativātātapaṃ seveta, na bhuktamātro'gnimupāsīta, notkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta, na grīvāṃ viṣamaṃ dhārayet, na viṣamakāyaḥ kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā, na pratatamīkṣeta viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni, na bhāraṃ śirasā vahet, na svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīnucitānapyatiseveta ||96||
na prativātātapamiti abhimukhaṃ vātamātapaṃ vā na seveta| nādhyāsīta nopaviśedityarthaḥ| āsanaśabda utkaṭakādibhistribhiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| pratataṃ visphāritākṣaṃ nekṣeta; jyotiragniśikhā, tāraketyanye| divā svapnajāgaraṇādīni svabhyastānyapyetāni hitāhitāni nātikrāntapramāṇaṃ bhajet| sthānam ūrdhvasthitiṃ, caṅkramaṇaṃ gatāgataṃ, yānaṃ rathādi, vāhanaṃ hastyaśvādi, laṅghanaṃ kheyagartādyutkramaṇaṃ, plavanam utplutyotplutya gamanaṃ, prataraṇaṃ nadyādīnāṃ bāhubhyāṃ taraṇam||96||
ucitādapyahitāt kramaśo viramet, hitamanucitamapyāseveta kramaśaḥ, na caikāntataḥ pādahīnāt ||97||
svabhyastādapi yavakādeḥ krameṇaiva nivartayedityarthaḥ; sahasā parivartane rogo maraṇaṃ vā| kramaśo hitaṃ raktaśālyādi| anucitam anabhyastaṃ, kramaśa iti tatrābhyastādahitādvirāme yathākramaṃ pādasyāpacayaḥ, tathā tasyābhyasanīyasya yathākramamabhyāse pādasyaiva prakṣepaḥ; evaṃ hitāhitayoścaturthāṃśasya ṣoḍaśāṃśasya vā''vāpoddhārābhyāṃ ṣoḍaśāhobhirahitasya sarvasya tyāgo hitasya sarvasya prāptiriti||97||
nāvākśirāḥ śayīta, na bhinnapātre bhuñjīta, na vinā pātreṇa, nāñjalipuṭenāpaḥ pibet, kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ vaidyapratyavekṣitamaśnīyāt, grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni pariharet, śeṣāṇyapi cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni, anyānyevaṅguṇānyapi sambhramadattāni, (tānyapi) makṣikābālopahatāni 33, nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayornānupāśrito nātītakālaṃ hīnamatimātraṃ (noddhṛtasnehaṃ) ceti ||98||
avākśirā adhaḥśirā ityarthaḥ| bhinnapātre vidīrṇapātre| pratyavekṣitaṃ vilokitam| grāmasthāḥ sarve militvā kvacit kiñcid 34 yadbhojanaṃ sampādayanti tadgrāmabhojanam| gaṇā kathakacāraṇādayaḥ, gaṇikā veśyā, paṇika itaravaṇik, śatruḥ vipakṣaḥ, satraṃ yajñaḥ, patitaḥ svakīyācārabhraṣṭaḥ| aniṣṭaśabdo rūpādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| aniṣṭaśabdaḥ kutsitadhvaniḥ; aniṣṭamānasaṃ cittānabhipretam| anyānīti aniṣṭarūpādibhyo'nyāni iṣṭarūparasādīni vā, evaṅguṇānyapīti grāmādibhyaḥ śeṣāṇyapītyarthaḥ| sambhramadattānīti militvā 35 dattāni, bhojanāni pariharediti śeṣaḥ| (sarvāṇyeva 36 kiṃ tvarayā dattāni pariharedityāha- tānyapītyādi|) uccāro viṣṭhā| nānupāśrita āśritānvito na bhuñjīta| nātītakālaṃ nātikrāntakālamityarthaḥ, (sasnehavastuni 37 pīḍanena snehādbhinnaṃ yattaduddhṛtasneham|)||98||
na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ | na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram ||99|| nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā | anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn | nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam ||100||
uddhṛtasnehaṃ ca sumanthanenaiva snehādbhinnam, atra sneho ghṛtam| na naktaṃ dadhītyādi| na cāpyalavaṇaṃ na vā'pyudakavarjitaṃ dadhi bhuñjīta||99-100||
dyūtamadyātisevāpratibhūtvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta, srajaṃ chatropānahau kanakamatītavāsāṃsi na cānyairdhṛtāni dhārayet, brāhmaṇamagniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet ||101||
pratibhūḥ lagnakaḥ, niṣkāraṇamāhūya svecchālāpakathanaṃ samāhvānam| vāditrāṇi mṛdaṅgādīni| atītavāsāṃsi jīrṇavastrāṇi, anyairvidhṛtāni na 38 prakṣālya dhārayet||101||
bhavanti cātra- yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām | teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā ||102|| varṣāsu na pibettoyaṃ pibeccharadi mātrayā | varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet ||103|| uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ grīṣme tu śītalam | hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau pibennaraḥ ||104|| śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pibet | yūṣaṃ varṣati, tasyānte prapibecchītalaṃ jalam ||105|| svastha evamato'nyastu doṣāhāragatānugaḥ | snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiśca saṃyutam ||106|| pibedagnivivṛddhyarthaṃ na ca vegān vidhārayet |107|
annaṃ niyamya kālena varṣādiṛtulakṣaṇenāpi pānaṃ niyamayannāha- varṣāsvityādi| na pibet īṣat pibedityarthaḥ| pibeccharadi mātrayeti mātrāśabdo'lpavacanaḥ| etenaitaduktaṃ bhavati- kāmamabhilāṣapūrṇaṃ, na tvatiśayena| sīdhvariṣṭau madyāriṣṭayorudakaṃ pibedityarthaḥ| sīdhuḥ sasyakaḥ, ariṣṭaḥ abhayāriṣṭādikaḥ, payo'tra kṣīram| tasyānte varṣānte| ato'nya iti asvasthaḥ| doṣāhāragatānugo bhavet doṣā vātādayaḥ; tatra vāte snigdhamuṣṇaṃ, pitte śītaṃ, kaphe rūkṣoṣṇam; āhāragatānuga iti ‘uṣṇodakānupānaṃ tu snehānāmatha śasyate’ ityādi| vegavidhāraṇaṃ hi agnināśanam||102-106||-
agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati ||107|| prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak snehādimācaret | kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastirīraṇe ||108|| śasyate triṣvapi sadā vyāyāmo doṣanāśanaḥ | bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati ||109||
svasthāturayorubhayorapi vakṣyamāṇaṃ 39 śodhanaṃ nirdiśannāha- kapha ityādi| īraṇe vāte| apiśabdo vyāyāmakriyāphalānāṃ prāguktānāmapīhānuvartanaṃ samuccinoti| na praduṣyati na doṣakaraṃ bhavati||107-109||
utsargamaithunāhāraśodhane syāttu tanmanāḥ | neccheddoṣacayāt 40 prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm ||110|| atistrīsamprayogācca rakṣedātmānamātmavān | śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ 41||111|| ativyavāyājjāyante rogāścākṣepakādayaḥ | āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ ||112|| sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ | tribhistribhirahobhirvā samīyāt pramadāṃ naraḥ ||113|| sarveṣvṛtuṣu, gharmeṣu pakṣāt pakṣādvrajedbudhaḥ | rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā ||114|| varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām | hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām ||115|| sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitāmapi | sandhyāparvasvagamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ ||116|| gosarge cārdharātre ca tathā madhyandineṣu ca | lajjāsamāvahe deśe vivṛte'śuddha eva ca ||117|| kṣudhito vyādhitaścaiva kṣubdhacittaśca mānavaḥ | vātaviṇmūtravegī ca pipāsuratidurbalaḥ ||118|| tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇam | duṣṭayonau visargaṃ tu balavānapi varjayet ||119|| retasaścātimātraṃ tu mūrdhāvaraṇameva ca | sthitāvuttānaśayane viśeṣeṇaiva garhitam ||120|| krīḍāyāmapi medhāvī hitārthī parivarjayet | rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ ||121|| dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet | liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu ||122|| vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvitakṣayaḥ | garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ ||123|| hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ vandhyāmasaṃvṛte | deśe'śuddhe ca śukrasya manasaśca kṣayo bhavet ||124|| kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito'balaḥ | sthitaśca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati ||125|| atiprasaṅgādbhavati śoṣaḥ śukrakṣayāvahaḥ | vyādhitasya rujā plīhni mṛtyurmūrcchā ca jāyate ||126|| pratyūṣasyardharātre ca vātapitta prakupyataḥ | tiryagyonāvayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca ||127|| upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya ca kṣayaḥ | uccārite mūtrite ca retasaśca 42 vidhāraṇe ||128|| uttāne ca bhavecchīdhraṃ śukrāśmaryāstu sambhavaḥ | sarvaṃ pariharettasmādetallokadvaye'hitam ||129|| śukraṃ copasthitaṃ mohānna sandhāryaṃ kathañcana |130|
śodhane vamanavirecane| tanmanā utsargādimanā nānyacitta ityarthaḥ| doṣacayādiśaṅkāmaprāptaḥ prājñaḥ śodhanādinā kāyamānasīṃ pīḍāṃ necchedityarthaḥ| atra ātmā śarīram| ātmavān buddhivān| sthiropacitamāṃsā iti kaṭhinasthiramāṃsā ityarthaḥ| samīyāt gacchet| akāmāṃ maithunānabhilāṣiṇīm| varṇavṛddhāṃ varṇaśreṣṭhāmityarthaḥ, yathā śūdro na vaiśyāṃ, vaiśyo na kṣatriyāṃ, kṣatriyo na brāhmaṇīmiti| dveṣyāṃ śatrubhūtām| pravrajitāṃ gṛhītavratām| sandhyāparvasu pakṣāntare nānvaṣṭakādiṣu| agamyā svasṛduhitṛprabhṛtayaḥ| nopeyāt na gacchet| gosarge prabhāte| vivṛte anācchādite deśe ityarthaḥ| aśuddhe manaso'priye kaluṣitadeśe ityarthaḥ| kṣubdhacittaḥ bhītacittaḥ 43| tiryagyoniḥ ajādiḥ| ayoni mukhādimaithunaṃ, yathā dākṣiṇātyāḥ striyo mukhe maithunaṃ kārayanti| prāptaśukravidhāraṇamiti eṣu śukrapāto na kārya ityarthaḥ, calitaśukravidhāraṇaṃ na kāryamiti vā'rthaḥ| duṣṭayonau svabhāvaduṣṭayonau| retasaścātimātraṃ tu visargaṃ vivarjayediti sambandhaḥ| mūrdhāvaraṇaṃ liṅgamaṇerāvaraṇaṃ, yathā dākṣiṇātyāḥ kṛttrimamaṇiṃ kārayantīti jejjaṭaḥ; kvacit pustake ‘mūrdhāhananameva ca’ iti pāṭhaḥ, tatra rahasi harṣeṇa śirastāḍanaṃ parityajet| yathā''ha vṛddhavāgbhaṭaḥ “mūrdhābhighātaṃ pariharet”, (a.saṃ.sū.a.9) laghuvāgbhaṭo'pi,- “parvāṇyanaṅgaṃ divasaṃ śirohṛdayatāḍanam” (vā.sū.a.7) iti 44| sthitāviti sthānaṃ sthitirūrdhvībhāvaḥ, tatra retaso visargaṃ varjayet| uttānaśayane'pi retaso visargaṃ parivarjayet| etayoḥ krīḍāyāmapi retovisargaṃ parivarjayet| aniyatātmanaḥ ajitendriyasya| vṛddhāṃ varṇavayobhyāṃ vṛddhām| asaṃvṛte deśe anācchāditadeśe 45 ityarthaḥ| aśuddhe kaluṣe ityarthaḥ| manasaḥ kṣayo'prakarṣatā, vandhyāmiti yadyapi uddeśaśāstre vandhyāpadaṃ nāsti tathā'pi yonidoṣasamanvitāmityanena padenopagṛhītam 46| uccārite purīṣavegavati| mūtrite mūtravegayukte| adhaḥsthitaḥ pumānuttānaḥ, taduparisthā nārī, yadyapi apriyā'gamyāmūrdhābhighātānāṃ sevane dūṣaṇaṃ nābhihitaṃ, tathā'pyapriyāyāṃ dveṣyāmiva śukrasya manasaśca kṣayo bhavati, agamyāsu ca varṇavṛddhāyāmiva jīvitakṣayaḥ, mūrdhābhighāte ca tantrāntarāddūṣaṇaṃ jñeyaṃ, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ,- “timirādigadotpattirmūrdhābhihananād dhruvam” (a.saṃ.sū.a.9)- iti||110-129||-
vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām 47||130|| abhikāmo'bhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtām | seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ ||131|| bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ rasa eva ca | snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu 48||132||
guṇo dākṣiṇyādiḥ| tulyaśīlāṃ samānasvabhāvām| abhikāmaḥ sābhilāṣaḥ| abhikāmāṃ vṛṣasyantīṃ sakāmāmityarthaḥ| raso māṃsarasaḥ| vyajanaṃ vyajanānilaḥ| nanu cāsya vidherasambhava eva, tathāhi- rātrāvevābhigamanamuktaṃ, rātrau ca snānabhojanādibhirajīrṇādidoṣaḥ syāt, tat kathaṃ maithunānte snānādividhiḥ? satyam, adhikaśukrāṇāṃ narāṇāṃ divā maithunagāmināmayaṃ snānavidhirvyavasthāpita iti bhāvaḥ; athavā grīṣme sāyaṃ snānaṃ bhojanaṃ ca sambhāvyate eveti na doṣaḥ||130-132||
mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitadīritam | ārogyamāyurartho vā nāsadbhiḥ prāpyate nṛbhiḥ 49||133||
idānīmativistṛtatvāt pradhānamātramevaitadīritaṃ na punaratrāpradhānamapītyāha- mukhamātramityādi| mukhamātraṃ pradhānamātraṃ, samāsena saṅkṣepeṇa| nāsadbhiḥ anācāraiḥ| nṛbhiḥ puruṣaiḥ| (kecidasminnadhyāye 50 ‘yasmin yasminnṛtau’ ityādikaṃ tathā strīprayogakramaṃ cādhīyante; tadasamyak, pañjikāyāṃ dūṣitatvāt)||133||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'nāgatābādhacikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ ||24||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ||24||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘tatrādito dantakāṣṭhaṃ’ iti pā. ↩
- 2 ‘…granthimathāvraṇam’ iti pā. ↩
- 3 ‘rucimanneṣu vaiśadyaṃ dantajihvauṣṭhatāluṣu|| pāṭavaṃ saumanasyaṃ ca lāghavaṃ copapādayet|| na ca syādgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ| sugandhi vadanaṃ ca syāllālāstambhanameva ca| mukhaprasekaśamanaṃ dharmapuṣṭikaraṃ nṛṇām| lāghavaṃ cendriyāṇāṃ syānnityaṃ khādettato naraḥ| pāṭavaṃ ‘vakrasya’ ityadhyāhāraḥ| prasekaḥ thūtkaraṇam’| iti pā. ↩
- 4 ‘mukhapākaśvāsakāsaśoṣahikkāvamīṣu ca’ iti pā. ↩
- 5 bhillo rodhraḥ ↩
- 6 ‘hitam’ iti pā. ↩
- 7 ‘pacanīyam’ iti pā. ↩
- 8 ‘sakalaśarīrakarṇādigataḥ’ iti pā. ↩
- 9 ‘kṛtvā'nu’ iti pā. ↩
- 10 ‘bhayāt’ ↩
- 11 ‘vyāyāmakṣuṇṇagātrasya’ iti pā. ↩
- 12 ‘padbhyāmudvartitasya pādāvamarditasya’ iti hārāṇacandraḥ ↩
- 13 ‘śuddhaprabhā’ iti pā. ↩
- 14 ‘ūrudvayasyādhaḥ’ iti pā. ↩
- 15 ‘sarvendriyaviśodhanam’ iti pā. ↩
- 16 ‘bhaiṣajyamiti nirdiśet’ iti pā. ↩
- 17 ‘nirmalamapākaṃ ca tvābahirbhāgam’ iti pā. ↩
- 18 ‘dṛṣṭigata’ iti pā. ↩
- 19 ‘vṛṣyamāyuṣyaṃ cakṣuṣe hitam’ iti pā. ↩
- 20 ‘vārabāṇaṃ’ iti pā. ↩
- 21 ‘vārabāṇaṃ kañcukaṃ ‘ḍantimpitāṅga’ iti loke’ iti pā. ↩
- 22 ‘rakṣoghnaṃ’ iti pā. ↩
- 23 ‘rakṣoghnaṃ rākṣasaghnam’ iti pā. ↩
- 24 ‘duḥkhaśayyāsanaṃ’ iti pā. ↩
- 25 ‘pādābhyāṃ ca’ iti pā. ↩
- 26 ‘svakīyācārabhraṣṭaḥ’ iti pā. ↩
- 27 ‘prapātaḥ patanasthānaṃ’ iti pā. ↩
- 28 ’patitavijanagṛhaṃ’ iti pā. ↩
- 29 ‘agnisambhramo'tyantapradīptatvam’ iti pā. ↩
- 30 ‘paraśasyaṃ parānnaṃ vā carantīm’ iti pā. ↩
- 31 ‘…ṇyabhinikuṣṇīyāt’ iti pā. ↩
- 32 ‘nābhinikuṣṇīyāt na niṣkarṣet’ iti pā. ↩
- 33 ‘makṣikāvyālopahatāni’ iti pā. ↩
- 34 ‘kiñcidduḥkhaṃ samāhṛtya yadbhojanaṃ’ iti pā. ↩
- 35 ‘tvarayā’ iti pā. ↩
- 36 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 37 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩
- 38 ‘nūtanāni punaḥ prakṣālya dhārayet’ iti pā. ↩
- 39 ‘vakṣyamāṇakaraṇīyaśodhanaphalaṃ nirdiśannāha’ iti pā. ↩
- 40 ‘necchedrogabhayāt’ iti pā. ↩
- 41 ‘... kārśyārśaḥpāṇḍutākṣayāḥ’ iti pā. ↩
- 42 ‘retasyapi vidhārite’ iti pā. ↩
- 43 ‘calitacittaḥ’ iti pā. ↩
- 44 ‘asyāgre ‘yeṣāṃ mūrcchā maraṇameva ca’ iti pāṭhaḥ, te tu retaso'tivisargasya dūṣaṇaṃ varjanaprakāra eva mūrcchetyādinā paṭhanti| sa cāprākaraṇikatvādasaṅgata iti pūrva eva pāṭho nyāyyaḥ| atraivāvarjane doṣamāha-mūrcchetyādi| anyadapi doṣakathanaprastāvanāyāmagre kathayiṣyati’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate ↩
- 45 ‘vivṛte deśe’ iti pā. ↩
- 46 hārāṇacandrastu ‘kāmavandhyāṃ’ iti paṭhitvā ‘akāmāṃ’ iti vyākhyānayati ↩
- 47 ‘guṇānvitān’ iti pā. ↩
- 48 ‘snānaṃ saśarkaraṃ kṣīraṃ raso bhakṣyāśca gauḍikāḥ| vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu’ iti pā. ↩
- 49 ‘hārāṇacandreṇa tvayaṃ śloko 101 aṅkasyānantaraṃ paṭhitaḥ ↩
- 50 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate ↩