24. anāgatabādhāpratiṣedhaḥ

Larger type: Suśrutasaṃhitā · indented: Ḍalhaṇa's Nibandhasaṅgraha
athāto'nāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
anāgata īṣadāgataḥ, nañ atra īṣadarthe; ābādhā duḥkhaṃ vyādhirityarthaḥ; tasya pratiṣedhaścikitsitam| taccikitsitaṃ svasthavṛttamahorātrikācārakrama ityarthaḥ, yato'horātre'pi ṣaṇṇāmṛtūnāmantarbhāvaḥ||1-2||
utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyamicchatā | dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tat sarvaṃ sampravakṣyate ||3||
utthāyotthāyeti vīpsāyāṃ, pratyahamitikartavyatākhyāpanāyetyeke; anye tu utthāyeti abhiyojyetyarthaḥ, abhito yogamabhisaṃyogaṃ kṛtvā; abhiyoga udyamaḥ, utpūrvasya sthādhātorabhiyogārthatvāt| satatam aharaharityarthaḥ; yadā tu utthāyotthāyetyasyāharaha iti vyākhyānaṃ tadā satatamiti vyarthaṃ syāt| ‘yadanuṣṭheyamaskannaṃ’ iti kecit paṭhanti, askannam avaśyamityarthaḥ||3||
tatrādau dantapavanaṃ 1 dvādaśāṅgulamāyatam | kaniṣṭhikāparīṇāhamṛjvagranthitamavraṇam 2||4|| ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ śastabhūmijam | avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet ||5|| kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātarutthitaḥ | nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā ||6|| madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā | kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca ||7|| cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet | ekaikaṃ gharṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena ca ||8|| dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan | taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati ||9|| vaiśadyamannābhiruciṃ 3 saumanasyaṃ karoti ca | na khādedgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhave ||10|| athāsyapāke 4 śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca | durbalo'jīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīḍitaḥ ||11|| śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ | arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||12||
śirasa uttamāṅgatvāttatpūrvameva vivṛṇvannāha- tatretyādi| avraṇaṃ koṭarādirahitam| pratthagraṃ navam| trivargāktaṃ trisugandhinā''ktaṃ liptaṃ dantakāṣṭhaṃ kṛtvā, tenetyadhyāhāraḥ| daurgandhyādyapakarṣaṇaṃ tatphalam; upadehaḥ upalepaḥ| vaiśadyaṃ nirmalatā| madaḥ pūgaphaleneva||4-12||
jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣameva ca | tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam ||13|| mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham | dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam ||14||
jihvetyādi| mṛdu komalam| ślakṣṇaṃ masṛṇam| jāḍyaṃ jaḍatā stabdhatetyarthaḥ||13-14||
kṣīravṛkṣakaṣāyairvā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ | bhilloṭakakaṣāyeṇa 5 tathaivāmalakasya vā ||15|| prakṣālayenmukhaṃ netre svasthaḥ śītodakena vā | nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgameva ca ||16|| raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet |17|
kṣīravṛkṣā nyagrodhādayaḥ| kṣīravṛkṣakaṣāyagaṇḍūṣeṇa raktaduṣṭirapi nivartate| bahirmukhaprakṣālanamāha- bhilletyādi| bhilloṭako hi parvate kedārabhūmau prasiddhaḥ| gayī tu bhilloṭakakaṣāyamantarmukhaprakṣālanamāha| āmalakasya kaṣāyeṇa netre prakṣālayet, ubhayaṃ śītodakena vā||15-16||-
sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā ||17|| mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusambhavam | dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham ||18|| tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau | na netrarogā jāyante tasmādañjanamācaret ||19|| bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ | rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājvarita eva ca ||20||
tato'ñjanāvasaraḥ| sindhuratra nado'bhipretaḥ, tatsambhavaṃ srotoñjanam| viśuddhaṃ malarahitaṃ śreṣṭhaṃ mataṃ; kutaḥ? yasmāddṛṣṭerdāhādiharaṃ kledādyapaharaṃ tathā tejorūpakaraṃ; tasmādañjanena dṛḍhaṃ cakṣuṣā paśyati, mārutātapau sahate, netrarogāśca na jāyanta iti yogatantrayuktyā yojanīyam| chardanavāhanairiti bahuvacanena pariśrāntihetavo gṛhyante||17-20||
karpūrajātīkaṅkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ | sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbūlajaṃ śubham 6||21|| mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam | hanudantasvaramalajihvendriyaviśodhanam ||22|| prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ galāmayavināśanam | pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave ||23|| raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām | rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām ||24||
karpūretyādi| jātīśabdena jātīphalaṃ kathyate||21-24||
śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo'pakarṣati | keśānāṃ mārdavaṃ dairdhyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām ||25|| karoti śirasastṛptiṃ sutvakkamapi cānanam | santarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam ||26||
śirasaḥ pratipūraṇamiti śūnyabhūtasya śirasaḥ punaḥ pūraṇamityarthaḥ| ‘śirogatāṃstathā rogān’ ityatra ‘keśabhūmigatān rogān’ ityeke paṭhanti; ‘śirasaḥ pratipūraṇaṃ’ ityatra ‘dattaṃ mastakatailakam’ ityapare paṭhanti||25-26||
madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca | kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet ||27|| teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet | sadaiva śītalaṃ jantormūrdhni tailaṃ pradāpayet ||28||
śirobhyaṅgarthaṃ tailamāha- madhukamityādi| kṣīraśuklā kṣīravidārikā| kṣudrakaṃ pañcanāmānamiti alpā pañcamūlī| cakratailaṃ yantrapīḍitatailam| madhukādidravyāṇāṃ kvāthārthaṃ palaśatam, udakasya dvādaśādhikapañcaśatapalāni, tāvat vipacedyāvadviṃśatyadhikaṃ śataṃ bhavati, tato vastrapūtaṃ grāhyaṃ, tena kvāthena tathā taddravyāṇāmeva kalkairaṣṭabhiḥ palaiścakratailasya dvātriṃśatpalāni vipacet, yāvattailapākalakṣaṇāni bhavanti, evamānumānikaṃ kalpanīyam 7||27-28||
keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā |29|
keśaprasādhanī kaṅkatikā ‘kākuṃi’ iti loke| rajo dhūliḥ| jantuḥ yūkā|29|-
hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam ||29||
hanvityādi| karṇapūraṇakālasya saṅkhyāṃ śrīvāgbhaṭaḥ prāha- “dhārayet pūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṃ yāvanmātrāśatamavedane” (vā.sū.a.22)- iti||29||
abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ | dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇabalapradaḥ ||30||
abhyaṅga ityādi| abhyaṅgo'tra sakaladehasya 8 snehābhyaṅgaḥ| mṛjā śuddhaprabhā, varṇo gaurādiḥ| snehasya sirāmukhādibhiḥ śarīrasantarpaṇakālaṃ kecidatra paṭhanti- “romānteṣvanu dehasya sthitvā mātrāśatatrayam| tataḥ praviśati snehaścaturbhirgacchati tvacam||raktaṃ gacchati mātrāṇāṃ śataiḥ pañcabhireva tu| ṣaḍbhirmāṃsaṃ prapadyeta medaḥ saptabhireva ca||śatairaṣṭābhirasthīni majjānaṃ navabhirvrajet| tatrasthāñchamayedrogān vātapittakaphātmakān” iti||30||
sekaḥ śramaghno'nilahṛdbhagnasandhiprasādhakaḥ | kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ ||31|| jalasiktasya vardhante yathā mūle'ṅkurāstaroḥ | tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate ||32||
sekaḥ sarvāṅgapariṣekaḥ||31-32||
sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayan | śarīrabalamādhatte yuktaḥ sneho'vagāhane ||33||
yuktaḥ prayuktaḥ| avagāhanaṃ majjanam||33||
tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit | tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān yuñjyādabhyaṅgasekayoḥ ||34||
teṣāṃ yogyatāmāha- tatretyādi||34||
kevalaṃ sāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet | taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyau kathañcana ||35|| tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ | pūrvayoḥ kṛcchratā vyādherasādhyatvamathāpi vā ||36|| śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo gadāḥ | santarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet ||37||
abhyaṅgasya niṣedhamāha- kevalamityādi| āmajvare tatkṛtakampādīnāmapi sambhava ityarthaḥ| pūrvayostaruṇajvaryajīrṇinoḥ; śeṣāṇāṃ viriktānāṃ tadahaḥkriyamāṇe'bhyaṅge'gnimāndyādayo bhavanti||35-37||
śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasañjñitam | tat kṛtvā 9 tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdgīyāt samantataḥ ||38|| śarīropacayaḥ kāntirgātrāṇāṃ suvibhaktatā | dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā ||39|| śramaklamapipāsoṣṇaśītādīnāṃ sahiṣṇutā | ārogyaṃ cāpi paramaṃ vyāyāmādupajāyate ||40|| na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcit sthaulyāpakarṣaṇam | na ca vyāyāminaṃ martyamardayantyarayo balāt 10||41|| na cainaṃ sahasā''kramya jarā samadhirohati | sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca ||42|| vyāyāmasvinnagātrasya 11 padbhyāmudvartitasya 12 ca | vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva ||43|| vayorūpaguṇairhīnamapi kuryāt sudarśanam | vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhamapi bhojanam ||44|| vidagdhamavidagdhaṃ vā nirdoṣaṃ paripacyate | vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām ||45|| sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ | sarveṣvṛtuṣvaharahaḥ pumbhirātmahitaiṣibhiḥ ||46|| balasyārdhena kartavyo vyāyāmo hantyato'nyathā | hṛdi sthānasthito vāyuryadā vaktraṃ prapadyate ||47|| vyāyāmaṃ kurvato jantostadbalārdhasya lakṣaṇam | vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca ||48|| samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā rogamāpnuyāt | kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ ||49|| kāsaśoṣajvaraśvāsā ativyāyāmasambhavāḥ | raktapittī kṛśaḥ śoṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ ||50|| bhuktavān strīṣu ca kṣīṇastṛḍbhramārtaśca varjayet |51|
śarīretyādi| śarīrasyopacayaḥ samyakpuṣṭiḥ| gātrāṇāṃ suvibhaktatā gātrāṇāmiti sarveṣāmaṅgānāṃ, suvibhaktatā susannibiṣṭatā sughaṭitaśarīratetyarthaḥ| mṛjā śuddhiḥ 13| śatravo yathā ca vyāyāminaṃ balāddhetorna mardayanti udvartanakāriṇaṃ janaṃ tathā vyādhayo nopasarpanti nābhibhavantītyarthaḥ| sthirībhavati māṃsaṃ ceti upacayalakṣaṇasyāpi balasya heturityarthaḥ| vyāyāmasvinnagātrasyeti gātre svedāgame sati vyāyāmāduparamaḥ kārya ityarthaḥ, anye tu ‘vyāyāmasvinnagātrasya’ ityatra ‘vyāyāmakṣuṇṇagātrasya’ iti paṭhanti| padbhyāmudvartitasya pādābhyāṃ bahukṛtamardanasyetyarthaḥ| viruddhaṃ hitāhitīyādhyāyoktam| vidagdham amlapākam, avidagdhaṃ vidagdhādanyat, tenāmaṃ vidagdhaṃ ca gṛhyate| pariḥ sarvato'rthe| vasante ceti cakāraḥ pathyatamatve hemantādvasantasyāpakarṣaṃ sūcayati| balārdhalakṣaṇaṃ kecidanyathā paṭhanti,- “kakṣālalāṭanāsāsu hastapādādisandhiṣu| prasvedānmukhaśoṣācca balārdhaṃ taddhi nirdiśet”- iti| vayobaletyādi vayo yauvanaṃ, balaṃ śaktyupacayalakṣaṇaṃ, śarīraṃ madhyaṃ sthūlaṃ ca, deśamānūpaṃ sādhāraṇaṃ ca; kālaṃ nityagamāvasthikaṃ ca dvividhamapi, tatra nityage śīte vasante ca, āvasthike yauvane bale sati; aśanāni snigdhabhojanāni; samīkṣya dṛṣṭvā upacayaprabhṛtau vyāyāmaṃ kuryāt| vyāyāmādagnipradīptau satyāṃ sarvarogopaśama iti||38-50||-
udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam ||51|| sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ param |52|
vyāyāme padbhyāmudvartitasyetyuktasyodvartanasya guṇaṃ nirdiśannāha- udvartanamityādi| udvartanaṃ gātramardanam| vilāpanaṃ dravīkaraṇam||51||
sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneśca tejanam ||52|| uddharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmasaṃśayam | utsādanādbhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimadvapuḥ ||53|| praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam | uddharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṭhānilāpaham ||54|| ūrvoḥ sañjanayatyāśu phenakaḥ sthairyalāghave | kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaśca saḥ ||55|| tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ sirāmukhavivecanam | uddharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam ||56||
siretyādi| tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ, sirāmukhavivardhanam| uddharṣaṇam asnehauṣadhacūrṇādibhirgharṣaṇam, anye tu phenakeṣṭakādigharṣaṇam| uddharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmiti sirāmukhaviviktatvāgnidīpane uddharṣaṇotsādanābhyāmutpadyeyātāṃ;| kecidatra yathāsaṅkhyamāhuḥ- sirāmukhaviviktatvamuddharṣaṇena, tvaksthasyāgnestejanamutsādanena; sasnehakalkenoddharṣaṇamutsādanam| mṛjā śuddhaprabhā| ūrvorūrdhvamadhaśca 14 phenakaḥ, ūruḥ ‘jāṅgha’ iti loke| kaṇḍūkoṭhavināśanamiti iyamiṣṭikoddharṣaṇaguṇoktiḥ||52-56||
nidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham | hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam 15||57|| tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṃstvavardhanam | raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam ||58|| uṣṇena śirasaḥ snānamahitaṃ cakṣuṣaḥ sadā | śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyamiti nirdiśet ||59|| śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam | kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ 16 samācaret ||60|| atiśītāmbu śīte ca śleṣmamārutakopanam | atyuṣṇamuṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam ||61|| taccātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu | ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam ||62|| saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ prītyojobalavardhanam | svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanam ||63|| snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu teṣāmapyanulepanam |64|
nidretyādi| kāmaṃ yatheṣṭam| snānasya niṣedhamāha- tadityādi| yeṣāṃ snānaṃ neṣyate teṣāmanulepanamapi niṣidhyate||57-63||-
rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyakaramuttamam ||64|| sumanombararatnānāṃ dhāraṇaṃ prītivardhanam |65|
rakṣoghnamityādi| ratnāni māṇikyamarakatādīni| asyāgre ādarśaguṇaṃ gorocanādhāraṇaguṇaṃ ca kecidadhīyate; sa cābhāvānna likhitaḥ||64||-
mukhālepāddṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathā''nanam ||65|| avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ bhavatyambujasannibham |66|
mukhetyādi| kāntaṃ kamanīyaṃ manoharamityarthaḥ||65||-
pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntamamalojjvalamaṇḍalam ||66|| netramañjanasaṃyogādbhaveccāmalatārakam | yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ dhanadhānyavivardhanam ||67|| devatātithiviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravardhanam |68|
sāmānyamañjanaguṇamāha- pakṣmalamityādi| pakṣmalaṃ ghanaromānvitam viśadaṃ cippaurahitam| amalojjvalamaṇḍalamiti nirmalojjvalacakṣurbahirbhāgam 17||66-67||-
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ ||68|| āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojognivivardhanaḥ |69|
āhāra ityādi| tejo bhrājiṣṇutā, samutsāhaḥ samyakcittavyavasāyaḥ, ojo hṛdisthaṃ prāṇāyatanam||68||-
pādaprakṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham ||69|| cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam |70|
cakṣuḥprasādanaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ, dṛṣṭisaṃyuktapādanibandhananāḍīprasādanatvāt 18; prabhāvādityapare| vṛṣyaṃ śukravṛddhikaraṃ, prabhāvāt||69||-
nidrākaro dehasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut ||70|| pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ |71|
nidretyādi| pādābhyaṅgo'trāpi dṛṣṭipradaḥ pūrvavat||70||-
pādarogaharaṃ vṛṣyaṃ 19 rakṣoghnaṃ prītivardhanam ||71|| sukhapracāramojasyaṃ sadā pādatradhāraṇam | anārogyamanāyuṣyaṃ cakṣuṣorupaghātakṛt ||72|| pādābhyāmanupānadbhyāṃ sadā caṅkramaṇaṃ nṛṇām | pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanam ||73|| harṣalāghavasaubhāgyakaramutsāhavardhanam | bāṇavāraṃ 20 mṛjāvarṇatejobalavivardhanam ||74||
pādetyādi| pādatraṃ pādahitaṃ pādukādi| anupānadbhyāṃ pādatrāṇarahitābhyām| bāṇavāraṃ 21 varma||71-74||
pavitraṃ keśyamuṣṇīṣaṃ vātātaparajopaham |75|
pavitramityādi| uṣṇīṣaṃ śiroveṣṭanam|75|-
varṣānilarajogharmahimādīnāṃ nivāraṇam ||75|| varṇyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ śaṅkaraṃ chatradhāraṇam |76|
varṣetyādi| śaṅkaraṃ sukhakaram||75||-
śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham ||76|| śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate | sattvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam ||77|| avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ 22 daṇḍadhāraṇam |78|
śuna ityādi| sarīsṛpāḥ kṛṣṇasarpādayaḥ| vyālā vyāghrādayaḥ| viṣāṇibhyaḥ śṛṅgibhyaḥ| sattvaṃ sattvaguṇaḥ, utsāho balaṃ, balam ojaḥ, sthairyaṃ acalatvaṃ, dhairyaṃ dhīratvaṃ, vīryaṃ śaktiḥ| avaṣṭambhaḥ avalambanam| bhayaghnaṃ 23 bhayanāśakam||76-77||-
āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā ||78||
āsyetyādi| āsyā sthitiḥ||78||
adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ | atyadhvā viparīto'smājjarādaurbalyakṛcca saḥ ||79|| yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet | tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam ||80||
adhvetyādi| atyadhvā atiśayena mārgagamanam| caṅkramaṇaṃ kuṭilagatyā paribhramaṇam||79-80||
śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradam | sukhaṃ śayyāsanaṃ, duḥkhaṃ viparītaguṇaṃ matam ||81|| bālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati | śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ ||82||
śrametyādi| sukhaṃ śayyāsanaṃ vistṛtamāstīrṇaṃ mṛdugaṇḍopadhānādiyuktam| duḥkhaṃ saṅkocyāsanaṃ 24, duḥkhaṃ viparītaguṇam| bālavyajanaṃ cāmarākhyavyajanam| vyajanānilaḥ tālavṛntavāyuḥ||81-82||
prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham | saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham ||83||
prītītyādi| saṃvāhanaṃ sukhakarasparśaḥ, mardanaṃ tu gāḍhaṃ pādābhyāmārabhya 25 kaṭiparyantaṃ, amitaprabhaṭīkākārastu hastābhyāṃ śanaiḥ śanairāhananamiti vadati||83||
pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut | svedamūrcchāpipāsāghnamapravātamato'nyathā ||84|| sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi mānavaḥ | nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā ||85|| ātapaḥ pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt | dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapohati ||86|| agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ | āmābhiṣyandajaraṇo raktapittapradūṣaṇaḥ ||87|| puṣṭivarṇabalotsāhamagnidīptimatandritām | karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle niṣevitā ||88||
sukhamityādi| “sukhaṃ pravātaṃ seveta grīṣme śaradi vā'ntarā” ityanye paṭhanti, vyākhyānayanti ca- grīṣmaśaradau pravātasevanakālaḥ, paraṃ tayorapi pravātasevanaṃ sāntaram| jyotsnātamasorguṇāḥ punaśchāyānivātaguṇaiḥ sadṛśā jñeyā itīha noktāḥ| adravyatve'pi ātapādīnāṃ prabhāvajaṃ karma; anye punarātapaṃ tejaḥparamāṇupuñjaṃ, chāyāmapi tamaḥparamāṇujāmāhuḥ||84-88||
tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena daṇḍapāṇinā kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ, tadapi na rātrau, na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu, na viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇāmupariṣṭāt ||89||
prātarutthitasya dantakāṣṭhakhādanādīndriyaśarīramanasāmupakārakamantaraṅgamabhidhāya bahiraṅgopacaraṇe saddhṛttamuddiśannāha- tatretyādi| laghūṣṇīṣam alpatanukṛtaṃ śiroveṣṭanaṃ; kecillaghupadaṃ chatreṇopānadā'pi sambandhayanti| upacaritavyam upagamanaṃ kartavyam| utkaraḥ tṛṇādisamūhaḥ; ācchāditakhanitamṛttikādirityapare| yāgārthaṃ nikhāto yūpopalakṣitaḥ pradeśa indrakīlaḥ, indrārthaṃ kīlā nyasyante yasmin deśe sa pradeśa indrakīlaḥ| catuṣpatho mārgacatuṣṭayasaṅgamaḥ| śvabhraṃ gartaḥ||89||
na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet, na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃśca; na narendradviṣṭonmattapatitakṣudranīcānupāsīta ||90||
paiśunyaṃ sūcakatā, daurjanyamiti yāvat| parivādo doṣakathanam| unmatto vātūlaḥ, patitaḥ svakīyadharmādbhraṣṭaḥ 26, kṣudro laghuḥ, nīcā mlecchādayaḥ| nopāsīta nopaseveta||90||
vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni pariharet, pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni, bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisambhramavyālabhujaṅgakīṭasevāśca, grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃśca ||91||
prapāto 27 nirjharapatanam| kūpāntāvataraṇāni pariharediti sambandhaḥ; avidito'jñātasvarūpaḥ; palvalaṃ khātagartaḥ, avataraṇaṃ praveśaḥ; atrāpi pariharediti sambandhaḥ| bhinnaśūnyāgāraṃ patitagṛhaṃ janarahitagṛhaṃ 28 ca, vijanaṃ nirjanam, araṇyaṃ aṭavī, agnisambhrama 29 utpātapradīptaḥ, vyālā vyāghrādayaḥ, kīṭā vṛścikādayaḥ, grāmāghāto mārībhayajanyagrāmahananaṃ, sarīsṛpaḥ kṛṣṇasarpaḥ, sannikarṣaṃ naikaṭyaṃ pariharediti sambandhaḥ| pūrvamagnerhemantādāvatiśaityādabhipretasyāpi sevā atyantopāsanaṃ niṣiddham, atra tu grīṣmādau tasya sānnidhyamapi niṣiddhamiti budhyate| tathā pūrvaṃ vyālabhujaṅgayorapi sevā punaḥ punarnikaṭopāsanaṃ niṣiddham, atra tu viśvastayoḥ sānnidhyamapi niṣidhyata iti na paunaruktyam||91||
nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa yāyāt | na śavamanuyāyāt | devagobrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta | nāstaṃ gacchantamudyantaṃ vā''dityaṃ vīkṣeta | gāṃ dhāpayantīṃ dhayantīṃ paraśasyaṃ vā carantīṃ na kasmaicidācakṣīta, na colkāpātotpātendradhanūṃṣi | nāgniṃ mukhenopadhamet | nāpo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt ||92||
agnyorgurvorbrāhmaṇayoḥ preṅkhayordampatyoścāntareṇa na gacchet; preṅkhā dolā, dampatī jāyāpatī| śavaṃ mṛtaprāṇiśarīram| anugamanaṃ paścādgamanam; skandhadānādyadhikāraṃ vineti śeṣaḥ| caityaḥ śmaśānavṛkṣaḥ| nākrameta na laṅghayet| gāṃ surabhīm| dhāpayantīṃ pāyayantīṃ, vatsamiti gamyate, dheṭ pāne| dhayantīṃ svayaṃ pibantīṃ kuṇḍādinikṣiptapānīyaprabhṛtīnīti gamyate| paraśasyaṃ 30 parakṣetram| nācakṣīta na kathayet| ulkāpāta ākāśājjvaladagnipātaḥ; utpātā divyabhaumāntarīkṣāstrayaḥ; tatra divyāḥ pratimārodanagandharvanagaradarśanādikāḥ, bhaumā bhūkampaprabhṛtayaḥ, āntarikṣāstārāpatanaravipariveṣādayaḥ; etāni kasmaicinnācakṣītetyarthaḥ| upadhamet nāgniṃ mukhena jvālayedityarthaḥ| abhihanyāditi kāraṇaṃ vineti śeṣaḥ||92||
na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām | na bahirvegān grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathi sannikṛṣṭānutsṛjenna prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham ||93||
bahirvegā vātamūtrapurīṣādīnām| na prakāśamiti prakāśo yathā bhavatyevaṃ notsṛjet||93||
na bhūmiṃ vilikhet, nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi jṛmbhodgārakāsaśvāsakṣavathūnutsṛjet, na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt ||94||
vilikhet nakhādibhiḥ| na sabhāyāmasaṃvṛtamukho jṛmbhādīn visṛjet| kṣavathuḥ chikkā| paryaṅkikā paryastikā| avaṣṭambho'grapṛṣṭhapārśvasthitastambhādiṣvavalambanaṃ; paramārthatastu avaṣṭambho'valambo na paryāyaśabdaḥ||94||
na bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt 31, na vījayet keśamukhanakhavastragātrāṇi, na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt, na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā ||95||
srotāṃsi pāyūpasthādīni, eteṣāṃ vivarāṇi chidrāṇi; nābhikuṣṇīyāt 32 nābhikarṣet, na malaṃ spṛśedityarthaḥ| na vījayet na kampayet| na gātravāditraṃ na gātraṃ vādyabhāṇḍaṃ kuryāt||95||
na prativātātapaṃ seveta, na bhuktamātro'gnimupāsīta, notkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta, na grīvāṃ viṣamaṃ dhārayet, na viṣamakāyaḥ kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā, na pratatamīkṣeta viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni, na bhāraṃ śirasā vahet, na svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīnucitānapyatiseveta ||96||
na prativātātapamiti abhimukhaṃ vātamātapaṃ vā na seveta| nādhyāsīta nopaviśedityarthaḥ| āsanaśabda utkaṭakādibhistribhiḥ saha pratyekamabhisambadhyate| pratataṃ visphāritākṣaṃ nekṣeta; jyotiragniśikhā, tāraketyanye| divā svapnajāgaraṇādīni svabhyastānyapyetāni hitāhitāni nātikrāntapramāṇaṃ bhajet| sthānam ūrdhvasthitiṃ, caṅkramaṇaṃ gatāgataṃ, yānaṃ rathādi, vāhanaṃ hastyaśvādi, laṅghanaṃ kheyagartādyutkramaṇaṃ, plavanam utplutyotplutya gamanaṃ, prataraṇaṃ nadyādīnāṃ bāhubhyāṃ taraṇam||96||
ucitādapyahitāt kramaśo viramet, hitamanucitamapyāseveta kramaśaḥ, na caikāntataḥ pādahīnāt ||97||
svabhyastādapi yavakādeḥ krameṇaiva nivartayedityarthaḥ; sahasā parivartane rogo maraṇaṃ vā| kramaśo hitaṃ raktaśālyādi| anucitam anabhyastaṃ, kramaśa iti tatrābhyastādahitādvirāme yathākramaṃ pādasyāpacayaḥ, tathā tasyābhyasanīyasya yathākramamabhyāse pādasyaiva prakṣepaḥ; evaṃ hitāhitayoścaturthāṃśasya ṣoḍaśāṃśasya vā''vāpoddhārābhyāṃ ṣoḍaśāhobhirahitasya sarvasya tyāgo hitasya sarvasya prāptiriti||97||
nāvākśirāḥ śayīta, na bhinnapātre bhuñjīta, na vinā pātreṇa, nāñjalipuṭenāpaḥ pibet, kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ vaidyapratyavekṣitamaśnīyāt, grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni pariharet, śeṣāṇyapi cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni, anyānyevaṅguṇānyapi sambhramadattāni, (tānyapi) makṣikābālopahatāni 33, nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayornānupāśrito nātītakālaṃ hīnamatimātraṃ (noddhṛtasnehaṃ) ceti ||98||
avākśirā adhaḥśirā ityarthaḥ| bhinnapātre vidīrṇapātre| pratyavekṣitaṃ vilokitam| grāmasthāḥ sarve militvā kvacit kiñcid 34 yadbhojanaṃ sampādayanti tadgrāmabhojanam| gaṇā kathakacāraṇādayaḥ, gaṇikā veśyā, paṇika itaravaṇik, śatruḥ vipakṣaḥ, satraṃ yajñaḥ, patitaḥ svakīyācārabhraṣṭaḥ| aniṣṭaśabdo rūpādibhiḥ saha pratyekaṃ sambadhyate| aniṣṭaśabdaḥ kutsitadhvaniḥ; aniṣṭamānasaṃ cittānabhipretam| anyānīti aniṣṭarūpādibhyo'nyāni iṣṭarūparasādīni vā, evaṅguṇānyapīti grāmādibhyaḥ śeṣāṇyapītyarthaḥ| sambhramadattānīti militvā 35 dattāni, bhojanāni pariharediti śeṣaḥ| (sarvāṇyeva 36 kiṃ tvarayā dattāni pariharedityāha- tānyapītyādi|) uccāro viṣṭhā| nānupāśrita āśritānvito na bhuñjīta| nātītakālaṃ nātikrāntakālamityarthaḥ, (sasnehavastuni 37 pīḍanena snehādbhinnaṃ yattaduddhṛtasneham|)||98||
na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ | na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram ||99|| nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā | anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn | nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam ||100||
uddhṛtasnehaṃ ca sumanthanenaiva snehādbhinnam, atra sneho ghṛtam| na naktaṃ dadhītyādi| na cāpyalavaṇaṃ na vā'pyudakavarjitaṃ dadhi bhuñjīta||99-100||
dyūtamadyātisevāpratibhūtvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta, srajaṃ chatropānahau kanakamatītavāsāṃsi na cānyairdhṛtāni dhārayet, brāhmaṇamagniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet ||101||
pratibhūḥ lagnakaḥ, niṣkāraṇamāhūya svecchālāpakathanaṃ samāhvānam| vāditrāṇi mṛdaṅgādīni| atītavāsāṃsi jīrṇavastrāṇi, anyairvidhṛtāni na 38 prakṣālya dhārayet||101||
bhavanti cātra- yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām | teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā ||102|| varṣāsu na pibettoyaṃ pibeccharadi mātrayā | varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet ||103|| uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ grīṣme tu śītalam | hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau pibennaraḥ ||104|| śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pibet | yūṣaṃ varṣati, tasyānte prapibecchītalaṃ jalam ||105|| svastha evamato'nyastu doṣāhāragatānugaḥ | snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiśca saṃyutam ||106|| pibedagnivivṛddhyarthaṃ na ca vegān vidhārayet |107|
annaṃ niyamya kālena varṣādiṛtulakṣaṇenāpi pānaṃ niyamayannāha- varṣāsvityādi| na pibet īṣat pibedityarthaḥ| pibeccharadi mātrayeti mātrāśabdo'lpavacanaḥ| etenaitaduktaṃ bhavati- kāmamabhilāṣapūrṇaṃ, na tvatiśayena| sīdhvariṣṭau madyāriṣṭayorudakaṃ pibedityarthaḥ| sīdhuḥ sasyakaḥ, ariṣṭaḥ abhayāriṣṭādikaḥ, payo'tra kṣīram| tasyānte varṣānte| ato'nya iti asvasthaḥ| doṣāhāragatānugo bhavet doṣā vātādayaḥ; tatra vāte snigdhamuṣṇaṃ, pitte śītaṃ, kaphe rūkṣoṣṇam; āhāragatānuga iti ‘uṣṇodakānupānaṃ tu snehānāmatha śasyate’ ityādi| vegavidhāraṇaṃ hi agnināśanam||102-106||-
agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati ||107|| prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak snehādimācaret | kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastirīraṇe ||108|| śasyate triṣvapi sadā vyāyāmo doṣanāśanaḥ | bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati ||109||
svasthāturayorubhayorapi vakṣyamāṇaṃ 39 śodhanaṃ nirdiśannāha- kapha ityādi| īraṇe vāte| apiśabdo vyāyāmakriyāphalānāṃ prāguktānāmapīhānuvartanaṃ samuccinoti| na praduṣyati na doṣakaraṃ bhavati||107-109||
utsargamaithunāhāraśodhane syāttu tanmanāḥ | neccheddoṣacayāt 40 prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm ||110|| atistrīsamprayogācca rakṣedātmānamātmavān | śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ 41||111|| ativyavāyājjāyante rogāścākṣepakādayaḥ | āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ ||112|| sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ | tribhistribhirahobhirvā samīyāt pramadāṃ naraḥ ||113|| sarveṣvṛtuṣu, gharmeṣu pakṣāt pakṣādvrajedbudhaḥ | rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā ||114|| varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām | hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām ||115|| sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitāmapi | sandhyāparvasvagamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ ||116|| gosarge cārdharātre ca tathā madhyandineṣu ca | lajjāsamāvahe deśe vivṛte'śuddha eva ca ||117|| kṣudhito vyādhitaścaiva kṣubdhacittaśca mānavaḥ | vātaviṇmūtravegī ca pipāsuratidurbalaḥ ||118|| tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇam | duṣṭayonau visargaṃ tu balavānapi varjayet ||119|| retasaścātimātraṃ tu mūrdhāvaraṇameva ca | sthitāvuttānaśayane viśeṣeṇaiva garhitam ||120|| krīḍāyāmapi medhāvī hitārthī parivarjayet | rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ ||121|| dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet | liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu ||122|| vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvitakṣayaḥ | garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ ||123|| hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ vandhyāmasaṃvṛte | deśe'śuddhe ca śukrasya manasaśca kṣayo bhavet ||124|| kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito'balaḥ | sthitaśca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati ||125|| atiprasaṅgādbhavati śoṣaḥ śukrakṣayāvahaḥ | vyādhitasya rujā plīhni mṛtyurmūrcchā ca jāyate ||126|| pratyūṣasyardharātre ca vātapitta prakupyataḥ | tiryagyonāvayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca ||127|| upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya ca kṣayaḥ | uccārite mūtrite ca retasaśca 42 vidhāraṇe ||128|| uttāne ca bhavecchīdhraṃ śukrāśmaryāstu sambhavaḥ | sarvaṃ pariharettasmādetallokadvaye'hitam ||129|| śukraṃ copasthitaṃ mohānna sandhāryaṃ kathañcana |130|
śodhane vamanavirecane| tanmanā utsargādimanā nānyacitta ityarthaḥ| doṣacayādiśaṅkāmaprāptaḥ prājñaḥ śodhanādinā kāyamānasīṃ pīḍāṃ necchedityarthaḥ| atra ātmā śarīram| ātmavān buddhivān| sthiropacitamāṃsā iti kaṭhinasthiramāṃsā ityarthaḥ| samīyāt gacchet| akāmāṃ maithunānabhilāṣiṇīm| varṇavṛddhāṃ varṇaśreṣṭhāmityarthaḥ, yathā śūdro na vaiśyāṃ, vaiśyo na kṣatriyāṃ, kṣatriyo na brāhmaṇīmiti| dveṣyāṃ śatrubhūtām| pravrajitāṃ gṛhītavratām| sandhyāparvasu pakṣāntare nānvaṣṭakādiṣu| agamyā svasṛduhitṛprabhṛtayaḥ| nopeyāt na gacchet| gosarge prabhāte| vivṛte anācchādite deśe ityarthaḥ| aśuddhe manaso'priye kaluṣitadeśe ityarthaḥ| kṣubdhacittaḥ bhītacittaḥ 43| tiryagyoniḥ ajādiḥ| ayoni mukhādimaithunaṃ, yathā dākṣiṇātyāḥ striyo mukhe maithunaṃ kārayanti| prāptaśukravidhāraṇamiti eṣu śukrapāto na kārya ityarthaḥ, calitaśukravidhāraṇaṃ na kāryamiti vā'rthaḥ| duṣṭayonau svabhāvaduṣṭayonau| retasaścātimātraṃ tu visargaṃ vivarjayediti sambandhaḥ| mūrdhāvaraṇaṃ liṅgamaṇerāvaraṇaṃ, yathā dākṣiṇātyāḥ kṛttrimamaṇiṃ kārayantīti jejjaṭaḥ; kvacit pustake ‘mūrdhāhananameva ca’ iti pāṭhaḥ, tatra rahasi harṣeṇa śirastāḍanaṃ parityajet| yathā''ha vṛddhavāgbhaṭaḥ “mūrdhābhighātaṃ pariharet”, (a.saṃ.sū.a.9) laghuvāgbhaṭo'pi,- “parvāṇyanaṅgaṃ divasaṃ śirohṛdayatāḍanam” (vā.sū.a.7) iti 44| sthitāviti sthānaṃ sthitirūrdhvībhāvaḥ, tatra retaso visargaṃ varjayet| uttānaśayane'pi retaso visargaṃ parivarjayet| etayoḥ krīḍāyāmapi retovisargaṃ parivarjayet| aniyatātmanaḥ ajitendriyasya| vṛddhāṃ varṇavayobhyāṃ vṛddhām| asaṃvṛte deśe anācchāditadeśe 45 ityarthaḥ| aśuddhe kaluṣe ityarthaḥ| manasaḥ kṣayo'prakarṣatā, vandhyāmiti yadyapi uddeśaśāstre vandhyāpadaṃ nāsti tathā'pi yonidoṣasamanvitāmityanena padenopagṛhītam 46| uccārite purīṣavegavati| mūtrite mūtravegayukte| adhaḥsthitaḥ pumānuttānaḥ, taduparisthā nārī, yadyapi apriyā'gamyāmūrdhābhighātānāṃ sevane dūṣaṇaṃ nābhihitaṃ, tathā'pyapriyāyāṃ dveṣyāmiva śukrasya manasaśca kṣayo bhavati, agamyāsu ca varṇavṛddhāyāmiva jīvitakṣayaḥ, mūrdhābhighāte ca tantrāntarāddūṣaṇaṃ jñeyaṃ, tathā ca vṛddhavāgbhaṭaḥ,- “timirādigadotpattirmūrdhābhihananād dhruvam” (a.saṃ.sū.a.9)- iti||110-129||-
vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām 47||130|| abhikāmo'bhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtām | seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ ||131|| bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ rasa eva ca | snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu 48||132||
guṇo dākṣiṇyādiḥ| tulyaśīlāṃ samānasvabhāvām| abhikāmaḥ sābhilāṣaḥ| abhikāmāṃ vṛṣasyantīṃ sakāmāmityarthaḥ| raso māṃsarasaḥ| vyajanaṃ vyajanānilaḥ| nanu cāsya vidherasambhava eva, tathāhi- rātrāvevābhigamanamuktaṃ, rātrau ca snānabhojanādibhirajīrṇādidoṣaḥ syāt, tat kathaṃ maithunānte snānādividhiḥ? satyam, adhikaśukrāṇāṃ narāṇāṃ divā maithunagāmināmayaṃ snānavidhirvyavasthāpita iti bhāvaḥ; athavā grīṣme sāyaṃ snānaṃ bhojanaṃ ca sambhāvyate eveti na doṣaḥ||130-132||
mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitadīritam | ārogyamāyurartho vā nāsadbhiḥ prāpyate nṛbhiḥ 49||133||
idānīmativistṛtatvāt pradhānamātramevaitadīritaṃ na punaratrāpradhānamapītyāha- mukhamātramityādi| mukhamātraṃ pradhānamātraṃ, samāsena saṅkṣepeṇa| nāsadbhiḥ anācāraiḥ| nṛbhiḥ puruṣaiḥ| (kecidasminnadhyāye 50 ‘yasmin yasminnṛtau’ ityādikaṃ tathā strīprayogakramaṃ cādhīyante; tadasamyak, pañjikāyāṃ dūṣitatvāt)||133||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'nāgatābādhacikitsitaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ ||24||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ||24||

pāṭhāntarāḥ

  1. 1 ‘tatrādito dantakāṣṭhaṃ’ iti pā.
  2. 2 ‘…granthimathāvraṇam’ iti pā.
  3. 3 ‘rucimanneṣu vaiśadyaṃ dantajihvauṣṭhatāluṣu|| pāṭavaṃ saumanasyaṃ ca lāghavaṃ copapādayet|| na ca syādgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ| sugandhi vadanaṃ ca syāllālāstambhanameva ca| mukhaprasekaśamanaṃ dharmapuṣṭikaraṃ nṛṇām| lāghavaṃ cendriyāṇāṃ syānnityaṃ khādettato naraḥ| pāṭavaṃ ‘vakrasya’ ityadhyāhāraḥ| prasekaḥ thūtkaraṇam’| iti pā.
  4. 4 ‘mukhapākaśvāsakāsaśoṣahikkāvamīṣu ca’ iti pā.
  5. 5 bhillo rodhraḥ
  6. 6 ‘hitam’ iti pā.
  7. 7 ‘pacanīyam’ iti pā.
  8. 8 ‘sakalaśarīrakarṇādigataḥ’ iti pā.
  9. 9 ‘kṛtvā'nu’ iti pā.
  10. 10 ‘bhayāt’
  11. 11 ‘vyāyāmakṣuṇṇagātrasya’ iti pā.
  12. 12 ‘padbhyāmudvartitasya pādāvamarditasya’ iti hārāṇacandraḥ
  13. 13 ‘śuddhaprabhā’ iti pā.
  14. 14 ‘ūrudvayasyādhaḥ’ iti pā.
  15. 15 ‘sarvendriyaviśodhanam’ iti pā.
  16. 16 ‘bhaiṣajyamiti nirdiśet’ iti pā.
  17. 17 ‘nirmalamapākaṃ ca tvābahirbhāgam’ iti pā.
  18. 18 ‘dṛṣṭigata’ iti pā.
  19. 19 ‘vṛṣyamāyuṣyaṃ cakṣuṣe hitam’ iti pā.
  20. 20 ‘vārabāṇaṃ’ iti pā.
  21. 21 ‘vārabāṇaṃ kañcukaṃ ‘ḍantimpitāṅga’ iti loke’ iti pā.
  22. 22 ‘rakṣoghnaṃ’ iti pā.
  23. 23 ‘rakṣoghnaṃ rākṣasaghnam’ iti pā.
  24. 24 ‘duḥkhaśayyāsanaṃ’ iti pā.
  25. 25 ‘pādābhyāṃ ca’ iti pā.
  26. 26 ‘svakīyācārabhraṣṭaḥ’ iti pā.
  27. 27 ‘prapātaḥ patanasthānaṃ’ iti pā.
  28. 28 ’patitavijanagṛhaṃ’ iti pā.
  29. 29 ‘agnisambhramo'tyantapradīptatvam’ iti pā.
  30. 30 ‘paraśasyaṃ parānnaṃ vā carantīm’ iti pā.
  31. 31 ‘…ṇyabhinikuṣṇīyāt’ iti pā.
  32. 32 ‘nābhinikuṣṇīyāt na niṣkarṣet’ iti pā.
  33. 33 ‘makṣikāvyālopahatāni’ iti pā.
  34. 34 ‘kiñcidduḥkhaṃ samāhṛtya yadbhojanaṃ’ iti pā.
  35. 35 ‘tvarayā’ iti pā.
  36. 36 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate
  37. 37 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate
  38. 38 ‘nūtanāni punaḥ prakṣālya dhārayet’ iti pā.
  39. 39 ‘vakṣyamāṇakaraṇīyaśodhanaphalaṃ nirdiśannāha’ iti pā.
  40. 40 ‘necchedrogabhayāt’ iti pā.
  41. 41 ‘... kārśyārśaḥpāṇḍutākṣayāḥ’ iti pā.
  42. 42 ‘retasyapi vidhārite’ iti pā.
  43. 43 ‘calitacittaḥ’ iti pā.
  44. 44 ‘asyāgre ‘yeṣāṃ mūrcchā maraṇameva ca’ iti pāṭhaḥ, te tu retaso'tivisargasya dūṣaṇaṃ varjanaprakāra eva mūrcchetyādinā paṭhanti| sa cāprākaraṇikatvādasaṅgata iti pūrva eva pāṭho nyāyyaḥ| atraivāvarjane doṣamāha-mūrcchetyādi| anyadapi doṣakathanaprastāvanāyāmagre kathayiṣyati’ ityadhikaḥ pāṭha upalabhyate
  45. 45 ‘vivṛte deśe’ iti pā.
  46. 46 hārāṇacandrastu ‘kāmavandhyāṃ’ iti paṭhitvā ‘akāmāṃ’ iti vyākhyānayati
  47. 47 ‘guṇānvitān’ iti pā.
  48. 48 ‘snānaṃ saśarkaraṃ kṣīraṃ raso bhakṣyāśca gauḍikāḥ| vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu’ iti pā.
  49. 49 ‘hārāṇacandreṇa tvayaṃ śloko 101 aṅkasyānantaraṃ paṭhitaḥ
  50. 50 ayaṃ pāṭhaḥ kvacitpustake nopalabhyate