athāto miśrakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| pālyāmayāstu visrāvyā ityuktaṃ prāṅnibodha tān | paripoṭastathotpāta unmantho duḥkhavardhanaḥ ||3|| pañcamaḥ parilehī ca karṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ | saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasā'bhipravardhite ||4|| karṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān | kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ ||5|| gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanāddharṣaṇādapi | śophaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarunānvitaḥ ||6|| rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ | balādvardhayataḥ karṇaṃ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati ||7|| gṛhītvā sakaphaṃ kuryācchophaṃ tadvarṇavedanam 1| unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ ||8|| vardhamāne yadā karṇe kaṇḍūdāharuganvitaḥ | śopho bhavati pākaśca tvakstho'sau duḥkhavardhanaḥ ||9|| kaphāsṛkkṛmayaḥ kuryuḥ sarṣapābhā vikāriṇīḥ | srāviṇīḥ piḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuganvitāḥ ||10|| kaphāsṛkkṛmisambhūtaḥ sa visarpannitastataḥ | lihyāt saśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ ||11|| pālyāmayā hyamī ghorā narasyāpratikāriṇaḥ | mithyāhārabihārasya pāliṃ hiṃsyurupekṣitāḥ ||12||
cirotsṛṣṭo bahukālaṃ yāvat parityaktaḥ, saukumāryahetutvāt| śaṣkulī bāhyapālyadhiṣṭhānaṃ||1-12||
tasmādāśu bhiṣak teṣu snehādikramamācaret | tathā'bhyaṅgaparīṣekapradehāsṛgvimokṣaṇam ||13|| sāmānyato viśeṣācca vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati | kharamañjariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ ||14|| supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiśca mūlakāvalgujaiḥ phalaiḥ | sarpistailavasāmajjamadhūcchiṣṭāni pācayet ||15|| sakṣīrāṇyatha taiḥ pāliṃ pradihyāt paripoṭake | mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ ||16|| sarodhraiḥ sakadambaiśca balājambvāmrapallavaiḥ | siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpātanāśanam ||17|| tālapatryaśvagandhārkabākucīphalasaindhavaiḥ | tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha pācitam ||18|| saralālāṅgalībhyāṃ ca hitamunmanthanāśanam | tathā'śmantakajambvāmrapatrakvāthena secanam ||19|| prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhārajanīdvayaiḥ | cūrṇairudvartanaiḥ pālīṃ tailāktāmavacūrṇayet ||20|| lākṣāviḍaṅgakalkena tailaṃ paktvā'vacārayet | svinnāṃ gomayapiṇḍena pradihyāt parilehike ||21|| piṣṭairviḍaṅgairathavā trivṛcchyāmārkasaṃyutaiḥ | karañjeṅgudibījairvā kuṭajāragvadhāyutaiḥ ||22|| sarvairvā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutam | sanimbapatrairabhyaṅge madhūcchiṣṭānvitaṃ hitam ||23|| pālīṣu vyādhiyuktāsu tanvīṣu kaṭhināsu ca | puṣṭyarthaṃ mārdavārthaṃ ca kuryādabhyañjanaṃ tvidam ||24|| lopākānūpamajjānaṃ vasāṃ tailaṃ navaṃ ghṛtam | paceddaśaguṇaṃ kṣīramāvāpya madhuraṃ gaṇam ||25|| apāmārgāśvagandhe ca tathā lākṣārasaṃ śubham | tatsiddhaṃ paripūtaṃ ca svanuguptaṃ nidhāpayet ||26|| tenābhyañjyāt sadā pālīṃ susvinnāmatimarditām | etena pālyo vardhante nirujo nirupadravāḥ ||27|| mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ |28|
tasmādityādi| sneha ādiryasya vamanādeḥ sa tathā| tatra vātike'bhyaṅgānuvāsanapradehādi, paittike virecanaṃ, ślaiṣmike vamanaṃ, raktapaittike raktāpakarṣaṇavirekapariṣekādikā kriyā, kṛmije kṛmighnaśca vidhiriti| kharamañjariḥ apāmārgaḥ| avalgujā bākucikā| paripoṭake pāliṃ catuḥsnehena sakiṭṭenaiva pradihyāt| tālapatrī muśalī| kulīragodhābhyāmiti kulīraḥ karkaṭaḥ, godhā ‘gosāp’ iti bhāṣā| saralā dhūpakāṣṭhaḥ| aśmantakādipatrakvāthapariṣiktāṃ lākṣāviḍaṅgakalkasiddhena tailenābhyaktāṃ prapauṇḍarīkādicūrṇairavacūrṇayet| trivṛdādisaṃyutairviḍaṅgairgomūtrapiṣṭaiḥ pradihyāt| gayī tu parilehike pippalīkṛmighnavacākalkena gomūtrapiṣṭena ca pradihyāditi vyākhyānayati; tadanugataśca pāṭho na labhyate| sarvairanantaroktaiḥ; gomūtrapiṣṭaireva karañjādibhiścaturbhiḥ| atrāpi gomūtraṃ caturguṇam| anye tvevaṃ paṭhanti- “nimbapatrairmūtrasikte hyaṅge cābhyañjanaṃ hitam” iti| lopākaḥ lāṅgaṭakaḥ| ānūpā mahiṣādayaḥ| vasā punasteṣāmeva| madhuragaṇaḥ kākolyādiḥ||13-27||-
nīlīdalaṃ bhṛṅgarajo'rjunatvak piṇḍītakaṃ kṛṣṇamayorajaśca | bījodbhavaṃ sāhacaraṃ ca puṣpaṃ pathyākṣadhātrīsahitaṃ vicūrṇya ||28|| ekīkṛtaṃ sarvamidaṃ pramāya paṅkena tulyaṃ nalinībhavena | saṃyojya pakṣaṃ kalaśe nidhāya lauhe ghaṭe 2 sadmani sāpidhāne ||29|| anena tailaṃ vipacedvimiśraṃ rasena bhṛṅgatriphalābha 3 vena | āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ balākābhavamākṣipecca ||30|| bhavedyadā tadbhramarāṅganīlaṃ tadā vipakvaṃ vinidhāya pātre | kṛṣṇāyase māsamavasthitaṃ tadabhyaṅgayogāt palitāni hanyāt ||31||
palite nīlītailamāha- nīlīdalamityādi| nīlī nīlāñjanikā śāradaphalā, ‘śrīphalī’ 4 iti loke| bhṛṅgarājo mārkavaḥ| piṇḍītakaṃ kṛṣṇaṃ, kṛṣṇapuṣpo madanaḥ| bījodbhavaṃ sāhacaraṃ ca puṣpaṃ bījakasahacarayoḥ puṣpam; anye tu bījodbhavamityāhuḥ, asmin yoge kecit sāhacaraṃ śyāmāpuṣpaṃ iti vadanti| ekīkṛtaṃ sarvamidaṃ pramāyeti adaḥ etat, pramāya tolayitvā, nalinībhavena paṅkena tulyaṃ padmatalakardamena sahetyarthaḥ| saṃyojya melayitvā| sadmani gṛhe| sāpidhāne suṣṭhu āvṛte sajhampane kalaśe iti jñeyam| anenetyādi| pakṣāduddhṛtyānena tailaṃ vipacet| snehacaturthāṃśo bheṣajakalkaḥ, snehāccaturguṇo drava iti nyāyaḥ svayamevohyaḥ| āsannapāke cetyādi| tāvat kālaṃ pācayed 5 yāvadeva balākāpakṣaṃ nīlaṃ bhavatīti; etena punaḥ punardravaṃ nikṣipya pacedityuktaṃ bhavati||28-31||
sairīyajambvarjunakāśmarījaṃ puṣpaṃ tilānmārkavacūtabīje | punarnave kardamakaṇṭakāryau kāsīsapiṇḍītakabījasāram ||32|| phalatrayaṃ loharajo'ñjanaṃ ca yaṣṭyāhvayaṃ nīrajasārive ca | piṣṭvā'tha sarvaṃ saha modayantyā sārāmbhasā bījakasambhavena ||33|| sārāmbhasaḥ saptabhireva paścāt prasthaiḥ samāloḍya daśāhaguptam | lauhe supātre vinidhāya tailamakṣodbhavaṃ tacca pacet prayatnāt ||34|| pakvaṃ ca lauhe'bhinave nidhāya nasyaṃ vidadhyāt pariśuddhakāyaḥ | abhyaṅgayogaiśca niyujyamānaṃ bhuñjīta māṣān kṛśarāmatho vā ||35|| māsopariṣṭāddhanakuñcitāgrāḥ keśā bhavanti bhramarāñjanābhāḥ | keśāstathā'nye khalatau bhaveyurjarā na cainaṃ sahasā'bhyupaiti ||36|| balaṃ paraṃ sambhavatīndriyāṇāṃ bhavecca vaktraṃ valibhirvimuktam | nākāmine'narthini nākṛtāya naivāraye tailamidaṃ pradeyam ||37||
sairīyakādīnāṃ puṣpāṇi| sairīyakaḥ kaṇṭaselīyākaḥ, mārkavacūtayorbīje, mārkavo bhṛṅgarājaḥ| cūta āmraḥ| punarnave dve śuklalohite| kardamaḥ padminīmūlapaṅkaḥ| piṇḍītako madanakaḥ, tasya yatphalaṃ pāṇḍuravarṇaṃ bhavati tadiha grāhyam| bījasāraṃ asanasāram| añjanaṃ nīlavarṇaṃ rasāñjanaṃ, anye sroto'ñjanamāhuḥ| nīrajaṃ nīlotpalam| piṣṭvā sarvaṃ karṣapramāṇamityarthaḥ| modayantī malliketi loke khyātā| sārāmbhasā bījakasambhavena bījakasārodakena| tailamakṣodbhavaṃ bibhītakatailaṃ, tadāḍhakapramāṇaṃ pacediti| lauhapātre nidhāya sthāpayet, ‘māsamātram’ iti śeṣaḥ| eṣa palite khalatau ca yogaḥ; valiḥ tvaksaṅkocaḥ, anarthini atātparyārthapare, akṛtāya kṛtaghnāya||32-37||
lākṣā 6 rodhraṃ dve haridre śilāle kuṣṭhaṃ nāgaṃ gairikā varṇakāśca | mañjiṣṭhogrā syāt surāṣṭrodbhavā ca pattaṅgaṃ vai rocanā cāñjanaṃ ca ||38|| hemāṅgatvak pāṇḍupatraṃ vaṭasya kālīyaṃ syāt padmakaṃ padmamadhyam | raktaṃ śvetaṃ candanaṃ pāradaṃ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaśca vargaḥ ||39|| medo majjā sikthakaṃ goghṛtaṃ ca dugdhaṃ kvāthaḥ kṣīriṇāṃ ca drumāṇām | etat sarvaṃ pakvamaikadhyatastu vaktrābhyaṅge sarpiruktaṃ pradhānam ||40|| hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ cātivṛddhāṃ vaktre jātāḥ sphoṭikāścāpi kāścit | padmākāraṃ nirvalīkaṃ ca vaktraṃ kuryādetat pīnagaṇḍaṃ manojñam ||41|| rājñāmetadyoṣitāṃ cāpi nityaṃ kuryādvaidyastatsamānāṃ nṛṇāṃ ca | kuṣṭhaghnaṃ vai sarpiretat pradhānaṃ yeṣāṃ pāde santi vaipādikāśca ||42||
lākṣāmityādi| valiḥ tvaksaṅkocaḥ||38-42||
harītakīcūrṇamariṣṭapatraṃ cūtatvacaṃ dāḍimapuṣpavṛntam | patraṃ ca dadyānmadayantikāyā lepo'ṅgarāgo naradevayogyaḥ ||43||
harītakītyādi| ariṣṭapatraṃ nimbapatraṃ, phenilavṛkṣapatraṃ vā| cūtatvak āmratvak| madayantikā ‘mendī’ iti loke, yasyāḥ piṣṭaiḥ patrairnakhānāṃ rāgaṃ striya utpādayanti||43||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne miśrakacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ ||25||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ||25||
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘stabdhamavedanam’ iti pā. ↩
- 2 ‘dṛḍhe’ iti pā. ↩
- 3 ‘vipacedvidhijñaḥ’ iti pā. ↩
- 4 ‘śaradvalā’ iti pā. ↩
- 5 ‘na gālayet’ iti pā. ↩
- 6 lākṣāmanohvagajarodhratālaṃ pattaṅgaraktākanakābhidhānāḥ| saurāṣṭrikā pāṇḍu vaṭasya patraṃ kālīyakaṃ padmakapadmamadhyam||38|| gorocanākuṅkumagairikāni niśādvayaṃ pāradacandane ca| kṣaudrotthamajjājyavasāpayāṃsi sasvāduvargāmayavarṇakāni||39|| kṣīradgumāṇāṃ kvathanena piṣṭvā sampācitaṃ tāmramaye kaṭāhe| abhyaṅgayogena niṣevyamāṇaṃ vyaṅgaṃ samastān piḍakāṃśca sarpiḥ| vakre pravṛddhāmati nīlikāṃ ca tūrṇaṃ nihanyāttilakālakāṃśca| valīvimuktaṃ dṛḍhapīnagaṇḍaṃ kuryācca vakraṃ kamalānukāri||41|| ṭī. manovhā manaḥśilā, gajaṃ nāgakesaraṃ, tālaṃ haritālaṃ pattaṅgaṃ raktacandanabhedaḥ, raktā mañjiṣṭhā, kanakābhidhānā suvarṇakṣīriketi prasiddhā, saurāṣṭikā tuvaramṛttikā, kālīyakaṃ pītacandanaṃ, padmakaṃ padmakāṣṭhaṃ, padmamadhyaṃ padmavarāṭakaṃ, pāradaḥ śambhuretaḥ, candane ca ekaṃ sitamaparaṃ raktaṃ, kṣaudrotthaṃ madhūcchiṣṭaṃ, vasāmajjāsarpiṣkāni kalkabhāgenaiva, payo dugdhaṃ tacca ghṛtasamaṃ deyaṃ, svāduvargaḥ kākolyādiḥ, āmayaḥ kuṣṭhaṃ| varṇakaḥ kampillakaḥ, kaṅkuṣṭhakamapare, anye suvarṇamāhuḥ, āragvadhakalkamapare| kṣīradrumāṇāṃ kvathaneneti vaṭādīnāṃ triguṇena kvāthena athavā caturguṇenetyarthaḥ| ayaṃ pāṭho'sauśruto'pi jejjaṭenoktatvādasmadvṛddhaiḥ paṭhitatvānmayā'pi paṭhitāḥ’ iti pā. ↩