athātaḥ kṣīṇabalīyaṃ vājīkaraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
kṣīṇatā hīnaśaktitvam||1-2||
kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ | sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na nivāritaḥ ||3|| sthavirāṇāṃ riraṃsūnāṃ strīṇāṃ vāllabhyamicchatām | yoṣitprasaṅgāt kṣīṇānāṃ klībānāmalparetasām ||4|| vilāsināmarthavatāṃ rūpayauvanaśālinām | nṛṇāṃ ca bahubhāryāṇāṃ yogā vājīkarā hitāḥ ||5||
kalyasya rogarahitasya| udagravayasaḥ taruṇasya||3-5||
sevamāno yadaucityādvājīvātyarthavegavān | nārīstarpayate tena vājīkaraṇamucyate ||6|| bhojanāni vicitrāṇi pānāni vividhāni ca | vācaḥ śrotrānugāminyastvacaḥ sparśasukhāstathā ||7|| yāminī sendutilakā kāminī navayauvanā | gītaṃ śrotramanohāri tāmbūlaṃ madirāḥ srajaḥ ||8|| gandhā manojñā rūpāṇi citrāṇyupavanāni ca | manasaścāpratīghāto vājīkurvanti mānavam |10|
atha kiṃ tadvājīkaraṇamityucyata ityāha- sevamāna ityādi| tathā'nyatrāpi “vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyaḥ” ityādilakṣaṇaṃ vājīkaraṇam| tat trividham- janakaṃ, pravartakaṃ, janakapravartakaṃ ceti| tatra janakaṃ māṃsaghṛtādikaṃ, yatastadrasādidhātukrameṇa pariṇataṃ sat pradhānadhātupuṣṭiṃ karoti; pravartakamuccaṭācūrṇādikaṃ śukravairecanikaṃ, na ca tasya vairecanikoktayā śukrakṣayakāritvaṃ syāt, ato virecanaṃ śukrasya patanāyābhimukhībhāvamātrakaraṇaṃ; janakapravartakaṃ tu gavyaghṛtagodhūmamāṣakākāṇḍaphalādikam| kevalaṃ dehabalakaraṃ janakaṃ godhūmādikaṃ, kevalamanobalakaraṃ saṅkalpādi tu pravartakaṃ, ghṛtakṣīrādi dehamanobalakaraṃ sadubhayakaramiti| vṛṣyādidravyāṇāṃ sadyaḥ śukrādikaraṇe prabhāvo'yam| tathā ca śrīvāgbhaṭaḥ,- “kecidāhurahorātrāt ṣaḍahādapare, pare| māsāt prayāti śukratvamannaṃ pākakramāditi|| vṛṣyādīni prabhāveṇa sadyaḥ śukrādi kurvate|| prāyaḥ karotyahorātrāt karmānyadapi bheṣajam” (vā. śā. 3)- iti| riraṃsuḥ rantumicchuḥ| pravartanādikāraṇānyuddiśannāha- bhojanānītyādi||6-8||
taistairbhāvairahṛdyaistu riraṃsormanasi kṣate ||9|| dveṣyastrīsamprayogācca klaibyaṃ tanmānasaṃ smṛtam | kaṭukāmloṣṇalavaṇairatimātropasevitaiḥ ||10|| saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tadaparaṃ smṛtam | ativyavāyaśīlo yo na ca vājīkriyārataḥ ||11|| dhvajabhaṅgamavāpnoti tacchukrakṣayahetukam | mahatā meḍhrarogeṇa marmacchedena vā punaḥ ||12|| klaibyametaccaturthaṃ syānnṛṇāṃ puṃstvopaghātajam | janmaprabhṛti yaḥ klībaḥ klaibyaṃ tat sahajaṃ smṛtam ||13|| balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād brahmacaryataḥ | ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ mataṃ tattu kharaśukranimittajam 1||14|| asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ marmacchedācca yadbhavet | sādhyānāmitareṣāṃ tu kāryo hetuviparyayaḥ ||15||
pravartanākāraṇānyuddiśannāha- taistairityādi| taistairbhāvairiti bhayāviśrambhastrīdoṣadarśanādibhiḥ| āhārajaṃ klaibyamāha- kaṭuketyādi| riraṃsuḥ rantumicchuḥ| dhātukṣayajanyaṃ 2 klaibyamāha- ativyavāyetyādi| dhvajo mehanam| marmacchedeneti śukravahanāḍīnāṃ chedanāt| balinaḥ atisthūlasya| kṣubdhamanasaḥ calacittasya| nirodhāt vātamūtrādīnām| kharaṃ 3 kaṭhinam, anye paruṣamāhuḥ||9-15||
vidhirvājīkaro yastu taṃ pravakṣyāmyataḥ param | tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ cūrṇameva vā ||16|| pauṇḍrakekṣurasairārdraṃ marditaṃ saindhavānvitam | varāhamedasā yuktāṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet ||17|| tāṃ bhakṣayitvā puruṣo 4 gacchettu pramadāśatam |18|
rasaiḥ māṃsarasairikṣurasaiśca| utkārikāṃ lapsikām||16-17||-
bastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān ||18|| śiśumāravasāpakvāḥ śaṣkulyastistailaiḥ kṛtāḥ | yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatamapūrvavat ||19||
sāmānyaparibhāṣākalpena siddhe payasi saptāhaṃ bhāvitān tilān khādet, tatrānupānaṃ kṣīramevetyeko yogaḥ| paribhāṣāmāha- “dravyādaṣṭaguṇaṃ kṣīraṃ kṣīrāttoyaṃ caturguṇam| kṣīrāvaśiṣṭaṃ kartavyaṃ kṣīrapāke tvayaṃ vidhiḥ”- iti| bastāṇḍasiddhapayobhāvitatilaiḥ kṛtāḥ śaṣkulyaḥ śiśumāravasayā bhṛṣṭā bhakṣitā yathoktaphaladāḥ, tatrāpyanupāne kṣīramiti dvitīyo yogaḥ, etena yogadvayamuktam| apūrvavat prathamasuratavat||18-19||
pippalīlavaṇopete bastāṇḍe kṣīrasarpiṣi | sādhite bhakṣayedyastu sa gacchet pramadāśatam ||20||
pippalītyādi| bastāṇḍe kṣīrasarpiṣā kṣīrotthitanavanītasarpiṣā pakve pippalyā kiñcitkaṭuke saindhavena kiñcillavaṇe bhakṣite yathoktaphalade, anupānaṃ śītalajalam||20||
pippalīmāṣaśālīnāṃ yavagodhūmayostathā | cūrṇabhāgaiḥ samaistaistu ghṛte pūpalikāṃ pacet ||21|| tāṃ bhakṣayitvā pītvā tu śarkarāmadhuraṃ payaḥ | naraścaṭakavadgaccheddaśavārānnirantaram ||22||
pippalītyādi| śṛtaṃ śarkarāmadhuraṃ kṣīramanupānam||21-22||
vidāryāḥ sukṛtaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam | sarpirmadhuyutaṃ līḍhvā daśa strīradhigacchati 5||23|| evamāmalakaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam | śarkarāmadhusarpirbhiryuktaṃ līḍhvā payaḥ pibet ||24|| etenāśītivarṣo'pi yuveva parihṛṣyati |25|
svarasenaiva vidāryā eva, śarkarāsarpiḥkṣaudrayutaṃ līḍhvā'nantaramanupānaṃ payaḥ pibet||23-24||-
pippalīlavaṇopete bastāṇḍe ghṛtasādhite ||25|| śiśumārasya vā khādette tu vājīkare bhṛśam | kulīrakūrmanakrāṇāmaṇḍānyevaṃ tu bhakṣayet ||26|| mahiṣarṣabhabastānāṃ pibecchukrāṇi vā naraḥ |27|
pippalītyādi| bastāṇḍe ajamuṣkau| śiśumārasya ‘aṇḍe’ iti śeṣaḥ| kulīraḥ karkaṭakaḥ, ‘gṛhacaṭaka 6 ’ ityanye, ‘kulīro matsyaviśeṣa’ ityapare| kūrmaḥ kacchapaḥ| nakro matsyabhedaḥ, ‘ghaḍiyāla’ iti loke| aṇḍamatra prāṇādhāro vartulaḥ, natu muṣkaḥ| ṛṣabho vṛṣabhaḥ| bastaḥ chāgaḥ| teṣāṃ śukrāṇi gurūpadeśāt tadādhārabhūtānyevāṇḍāni 7||25-26||-
aśvatthaphalamūlatvakśuṅgāsiddhaṃ payo naraḥ ||27|| pītvā saśarkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati | vidārimūlakalkaṃ tu śṛtena 8 payasā naraḥ ||28|| uḍumbarasamaṃ pītvā vṛddho'pi taruṇāyate | māṣāṇāṃ palamekaṃ tu saṃyuktaṃ kṣaudrasarpiṣā ||29|| avalihya payaḥ pītvā tena vājī bhavennaraḥ | kṣīrapakvāṃstu godhūmānātmaguptāphalaiḥ saha ||30|| śītān ghṛtayutān khādettataḥ paścāt payaḥ pibet | nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛtam ||31|| pādābhyaṅgena kurute balaṃ bhūmiṃ tu na spṛśet | yāvat spṛśati no bhūmiṃ tāvadgacchennirantaram ||32|| svayaṅguptekṣurakayoḥ phalacūrṇaṃ saśarkaram | dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet ||33|| uccaṭācūrṇamapyevaṃ kṣīreṇottamamiṣyate | śatāvaryuccaṭācūrṇaṃ peyamevaṃ balārthinā | svayaṅguptāphalairyuktaṃ māṣasūpaṃ 9 pibennaraḥ ||34|| guptāphalaṃ gokṣurakācca bījaṃ tathoccaṭāṃ gopayasā vipācya | khajāhataṃ śarkarayā ca yuktaṃ pītvā naro hṛṣyati sarvarātram ||35|| māṣān vidārīmapi soccaṭāṃ ca kṣīre gavāṃ kṣaudraghṛtopapannām | pītvā naraḥ śarkarayā suyuktāṃ kuliṅgavaddhṛṣyati sarvarātram ||36||
aśvatthetyādi| śuṅgā agrapallavāḥ| hṛṣyati sakāmo bhavati| uḍumbarasamam udumbaraphalapramāṇam| svayaṅguptā kapikacchūḥ| ikṣurakaḥ kokilākṣaḥ ‘tālamakhānā’ iti loke| uccaṭā śaṇaghaṇṭākāraḥ svalpaviṭapaḥ prāyaśo himavati sarayūnadītīre dṛśyate| evamiti saśarkaradhāroṣṇakṣīreṇa; khajāhataṃ manthānahatam||27-36||
gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ māṣaparṇabhṛtāṃ gavām | yat kṣīraṃ tat praśaṃsanti balakāmeṣu jantuṣu ||37|| kṣīramāṃsagaṇāḥ sarve kākolyādiśca pūjitaḥ | vājīkaraṇahetorhi tasmāttattu prayojayet ||38||
gṛṣṭīnāṃ prathamaprasūtānāṃ, vṛddhavatsānāmekavarṣavatsānāmityarthaḥ| māṣaparṇabhṛtāṃ māṣaparṇena poṣitānāṃ, māṣaparṇagrahaṇaṃ phalavyudāsārthaṃ, te ca māṣaparṇā 10 haritā abhipretā na śuṣkāḥ||37-38||
ete vājīkarā yogāḥ prītyapatyabalapradāḥ | sevyā viśuddhopacitadehaiḥ kālādyapekṣayā ||39||
prītiḥ manaḥsukham, apatyaṃ santatiḥ, balaṃ dehasyopacayalakṣaṇaṃ śaktilakṣaṇaṃ vā| viśiṣṭaśodhanaviśuddhaśarīrāṇāṃ kṛtasaṃsarjanānāmeva yathoktaṃ phalaṃ bhavati nānyatheti darśayannāha- sevyā viśuddhopacitadehairiti; pūrvaṃ viśuddhāḥ kṛtasaṃsarjanatvāt paścādupacitāḥ||39||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||26||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ||26|
pāṭhāntarāḥ
- 1 ‘sthiraśukranimittajam’ iti pā. ↩
- 2 ‘viśiṣṭavihārajaṃ’ iti pā. ↩
- 3 ‘sthiraṃ’ iti pā. ↩
- 4 ‘gacchettu puruṣaḥ ṣaṣṭimaṅganāḥ’ iti pā. ↩
- 5 ‘strīradhirohati’ iti pā. ↩
- 6 ‘grāmacaṭakaḥ’ iti pā. ↩
- 7 ‘śukrāṇāṃ durupādeyatvāttadādhārabhūtānyaṇḍāni grāhyāṇi’ iti pā. ↩
- 8 ‘ghṛtena’ iti pā. ↩
- 9 ‘māṣayūṣaṃ iti pā. ↩
- 10 ‘māṣāḥ parṇavantaḥ’ iti pā. ↩