rasādidhātūnāmayanamāpyāyanam, athavā bheṣajāśritānāṃ rasavīryavipākaprabhāvāṇāmāyurbalavīryadārḍhyāṇāṃ 2 vayaḥsthairyakarāṇāmayanaṃ lābhopāyo rasāyanam; vardhakaṃ sthāpakamaprāptaprāpakaṃ vetyarthaḥ| dvividhaṃ rasāyanaṃ- kuṭīprāveśikaṃ, vātātapikaṃ ca; punaśca trividhaṃ- kāmyaṃ, naimittikam, ājasrikaṃ ca; ‘prāṇamedhākāmaḥ śrīkāma’ ityādikaṃ kāmyaṃ, naimittikaṃ vyādhinimittaṃ śilājatubhallātakatuvarakādyam, ājasrikaṃ kṣīraghṛtābhyāsādikam; punaśca dvividhaṃ- saṃśodhanasaṃśamanabhedena; doṣasya 3 saṃśodhanāt saṃśodhanaṃ sasyādirasāyanaṃ (?), saṃśamanaṃ nāgabalāprayogādikamiti||1-2||
pūrve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanam | prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā ||3|| nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ | na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ ||4|| śarīrasyopaghātā ye doṣajā mānasāstathā | upadiṣṭāḥ pradeśeṣu teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇam ||5||
na bhāti na dīpyate| āhitaḥ prayuktaḥ| śarīradoṣā vātādayaḥ; mānasau tu rajastamasī||3-5||
śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ sarpirityekaśo dviśaḥ | triśaḥ samastamathavā prāk pītaṃ sthāpayedvayaḥ ||6||
śarīrasya prakṛtibhedena caturvidhaṃ vayaḥsthāpanamupadiśannāha- śītodakamityādi| śītodakapayaḥkṣaudrasarpiṣāmekaśaścatvāraḥ prayogāḥ, dviśaḥ ṣaṭ, triśaścatvāraḥ, caturbhirekaḥ, evaṃ pañcadaśa prayogāḥ| udakaṃ payaḥ kṣaudraṃ sarpirityekaśaścatvāraḥ; udakapayasī, udakakṣaudre, udakasarpiṣī, payaḥkṣaudre, payaḥsarpiṣī, kṣaudrasarpiṣītyevaṃ dviśaḥ ṣaṭ; udakapayaḥsarpīṃṣi, udakakṣaudrasarpīṃṣi, payaḥkṣaudrasarpīṃṣi, udakapayaḥkṣaudrāṇītyevaṃ catvāraḥ; udakapayaḥkṣaudrasarpirbhireka eva ca prayogaḥ| mānāviruddhānāmeṣāṃ viṣamāṇāmupayogaḥ kārya iti jñeyam| śītodakaṃ samapittavātakaphaprakṛtau, payaḥ punaradhikapittaprakṛtāveva, kṣaudraṃ kaphaprakṛtau, sarpiḥ punaradhikavātaprakṛtau; atraivaikadvitricaturdravyasaṃyogo hitāhitavātādidoṣabhedaprakṛtiṣu svabuddhyā vibhajanīyaḥ||6||
tatra viḍaṅgataṇḍulacūrṇamāhṛtya yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathābalaṃ śītatoyenopayuñjīta śītatoyaṃ cānupibedevamaharaharmāsaṃ, tadeva madhuyuktaṃ bhallātakakvāthena vā, madhudrākṣākvāthayuktaṃ vā, madhvāmalakarasābhyāṃ vā, guḍūcīkvāthena vā, evamete pañca prayogā bhavanti; jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇenālpasnehena ghṛtavantamodanamaśnīyāt; ete khalvarśāṃsi kṣapayanti, kṛmīnupaghnanti, grahaṇadhāraṇaśaktiṃ janayanti, māse māse ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo'bhivṛddhirbhavati ||7||
ataścordhvamāyurvardhanamupadiśannāha- tatretyādi| yaṣṭīmadhu madhu ca viḍaṅgataṇḍulamānena grāhyam; etat pittaraktārśassu tatprakṛtau vā| tadeva viḍaṅgataṇḍulacūrṇaṃ madhuprakṣepaṃ bhallātakakvāthena peyaṃ, yathābalamatrāpi sambadhyate; etadvātajeṣu śuṣkārśaḥsu tatprakṛtāvapi| madhudrākṣākvāthayuktaṃ vā ‘viḍaṅgataṇḍulacūrṇam’ iti śeṣaḥ| madhvityādi atrāpi viḍaṅgataṇḍulacūrṇam| guḍūcītyādi atrāpi viḍaṅgataṇḍulacūrṇam| ghṛtavantaṃ bahughṛtamityarthaḥ| teṣāṃ phalamāha- ete ityādi| tasya bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca||7||
viḍaṅgataṇḍulānāṃ droṇaṃ piṣṭapacane piṣṭavadupasvedya 4 vigatakaṣāyaṃ svinnamavatārya dṛṣadi piṣṭamāyase dṛḍhe kumbhe madhūdakottaraṃ prāvṛṣi bhasmarāśāvantargṛhe caturo māsānnidadhyāt, varṣāvigame coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥ- prātaryathābalamupayuñjīta, jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena 5 ghṛtavantamodanamaśnīyāt, pāṃśuśayyāyāṃ śayīta, tasya māsādūrdhvaṃ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tānaṇutailenābhyaktasya vaṃśavidalenāpaharet, dvitīye pipīlikāstṛtīye yūkāstathaivāpaharet, caturthe dantanakharomāṇyavaśīryante; pañcame praśastaguṇalakṣaṇāni jāyante, amānuṣaṃ cādityaprakāśaṃ vapuradhigacchati, dūrācchravaṇāni darśanā nicāsya bhavanti, rajastamasī cāpohya sattvamadhitiṣṭhati, śrutanigādyapūrvotpādī gajabalo'śvajavaḥ punaryuvā'ṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnoti; tasyāṇutailamabhyaṅgārthe, ajakarṇakaṣāyamutsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe, candanamupalepanārthe, bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraśca ||8|| kāśmaryāṇāṃ niṣkulīkṛtānāmeṣa eva kalpaḥ pāṃśuśayyābhojanavarjaṃ; atra hi payasā śṛtena bhoktavyaṃ, samānamanyat pūrveṇāśiṣaśca | śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣveteṣāmupayogaḥ ||9|| yathoktamāgāraṃ praviśya balāmūlārdhapalaṃ palaṃ vā payasā''loḍya pibet, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ dvādaśarātramupayujya dvādaśa varṣāṇi vayastiṣṭhati; evaṃ divasaśatamupayujya varṣaśataṃ vayastiṣṭhati | evamevātibalānāgabalāvidārīśatāvarīṇāmupayogaḥ | viśeṣatastvatibalāmudakena, nāgabalācūrṇaṃ madhunā, vidārīcūrṇaṃ kṣīreṇa, śatāvarīmapyevaṃ, pūrveṇānyat samānamāśiṣaśca samāḥ | etāstvauṣadhayo balakāmānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ śoṇitaṃ chardayatāṃ viricyamānānāṃ copadiśyante ||10||
piṣṭapacane tṛṇādikṛtāstāre kaṭāhe| dṛṣadi śilāyām| madhūdakottaraṃ madhūdakapradhānam; udakamatra viḍaṅgakaṣāya eva, śītodakamityanye| nidadhyāt sthāpayet| upasaṃskṛtaśarīro viśuddhadehaḥ| sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā sahasrasampātādhyāyo ṛgvede paṭhyate, tairmantraiḥ sahasraṃ hutvopayuñjītetyarthaḥ| jejjaṭastu sampātaśabdena yājñikānāṃ sravaṇaṃ, tathā hyāhārya saṃskṛtya dravyāṇi hūyante, hutvā hutvā ca pānīyādipūrṇapātre saṃsrāvyante| etaduktaṃ bhavati- sahasrasampatanaṃ yasminnabhihute tattathā; tat kṛtvopayuñjītetyarthaḥ| gayī tu atharvavidbhiḥ sampātakrameṇauṣadhādhikāriṇā mantreṇa tripadā gāyatryā vā prāktanakarmakṣayārthaṃ vighnaśāntyarthamabhimatāśīḥprāptyarthaṃ vā sahasrābhihutaṃ kṛtvā prayujyante| pāṃśuḥ dhūliḥ| vaṃśavidalena vaṃśakambikayā| dvitīye iti māse| avaśīryante patantītyarthaḥ| caturthe'tīte ityarthaḥ| apūrvotpādīti apūrvaślokādikaṃ karotītyarthaḥ| ajakarṇo mahāsarjaḥ, ‘gandhamuṇḍa’ iti loke| kaṣāyo'tra kalkaḥ| sasnehakalkenoddharṣaṇamutsādanam| candanaṃ raktacandanaṃ, sitacandanamityapare| bhallātakavidhānavaditi vivṛtāgārapraveśādibhirityarthaḥ; samānamanyat| āśiṣa iti guṇā ityarthaḥ||8-10||
vārāhīmūlatulācūrṇaṃ kṛtvā tato mātrāṃ madhuyuktāṃ payasā''loḍya pibet, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, pratiṣedho'tra pūrvavat 6; prayogamimamupasevamāno varṣaśatamāyuravāpnoti strīṣu cākṣayatām, etenaiva cūrṇena payo'vacūrṇya śṛtaśītamabhimathyājyamutpādya madhuyutamupayuñjīta sāyamprātarekakālaṃ vā, jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ, evaṃ māsamupayujya varṣaśatāyurbhavati 7||11||
vārāhītyādi| pratiṣedho nivṛttiḥ| etenaiva cūrṇena vārāhīcūrṇena kṣīrapākavidhinā śṛtaṃ kṣīramavacūrṇya, tacca śītamabhimathya, ājyamutpādayet, vārāhīśatapākaṃ vā sarpirdroṇamupayujya varṣaśatāyurbhavati| jīrṇe payaḥ sarpirodana ityāhāraḥ| kalpanāmāha- vārāhīkandakalkaṃ kṣīracaturguṇaṃ ghṛtadroṇaṃ pacet; anena krameṇa śatapākaṃ ghṛtaṃ droṇamupayujya varṣaśatāyurbhavati| anye punaranuktaṃ jalameva caturguṇamāhuḥ| yadyapi snehapānānantaraṃ snehabhojanaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pyatra vārāhyā śatapākasaṃskṛtasya svabhāvaśamanīyarūpasya sarpiṣaḥ pānānantaraṃ rasāyanavidhinā sarpiṣā bhojanaṃ yujyate iti na doṣaḥ||11||
cakṣuḥkāmaḥ prāṇakāmo vā bījakasārāgnimanthamūlaṃ niṣkvāthya māṣaprasthaṃ sādhayet, tasmin sidhyati citrakamūlānāmakṣamātraṃ kalkaṃ dadyādāmalakarasacaturthabhāgaṃ, tataḥ svinnamavatārya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā śītībhūtaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta yathābalaṃ, yathāsātmyaṃ ca lavaṇaṃ pariharan bhakṣayet | jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena ghṛtavantamodanamaśnīyāt payasā vā māsatrayam; evamābhyāṃ prayogābhyāṃ cakṣuḥ sauparṇaṃ 8 bhavatyanalpabalaḥ strīṣu cākṣayo varṣaśatāyurbhavatīti ||12|| bhavati cātra- payasā saha siddhāni naraḥ śaṇaphalāni yaḥ | bhakṣayet payasā sārdhaṃ vayastasya na śīryate ||13||
bījakasārāgnimanthamūlaṃ palaṃ salilāḍhake niṣkvāthya, ardhāvaśiṣṭe tatra pūte ṣoḍaśapalāni māṣāṇi sādhyāni, tasmiṃśca sidhyati citramūlakalkākṣaṃ prakṣipet, āmalakarasasya māṣaprasthāpekṣayā caturthabhāgaṃ kuḍavamaṣṭau palāni| payasā veti yogadvayametat, yojanāviśeṣatvāt| sauparṇaṃ garuḍacakṣuṣā tulyaṃ cakṣurbhavati| gayī tu ‘sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā’ iti na paṭhati| anye tu suśrutādhyāyino'tra vakṣyamāṇaṃ yogaṃ paṭhanti; yathā- payasā saha siddhānītyādi| ayaṃ yogo'nārṣaḥ, jejjaṭenāpyanuktatvāt; tasmānna paṭhanīyaḥ||12-13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sarvopaghātaśamanīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ ||27||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṃ nibandhasaṅgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ|||27||